Macaunasceu,viveuevivesobosignodasdiásporas.Éumacidadeinternacional,nabocadeCantão,frutodemigraçõesportuguesasechinesasedoutrosasiáticoseeuropeus.Estacidadeemicroregiãodeatração,passadaepresente,dediversaspopulaçõesétambém,desdeasorigens,escoadoradegentesquevãoparaCantãoeNagasáqui,BeijingeManila,GoaeLisboa,AméricaseÁfrica.OrelevanteestudodeAlfredoGomesDias,agorapublicadopeloCCCMepelaFundaçãoMacau,acompanhaosfluxosmigratóriosdeMacauparaHongKongeXangaiaolongodacentúria1850-1952.Éumainvestigaçãoespecíficaeprecisa,umassinalávelcontributoparaummaisemelhorconhecimentodeMacau.LuísFilipeBarreto
Título:DiásporaMacaense.Macau,HongKong,Xangai(1850-1952)Publicadopor:CentroCientíficoeCulturaldeMacau,I.P.RuadaJunqueira,n.º301300-343Lisboa–PortugalTel.:213617570E-mail:geral@cccm.ptFundaçãoMacauAvenidadeAlmeidaRibeiro,N.os61-75,CircleSquare,7º-9ºandares,MacauTel:(853)28966777E-mail:info@fm.org.moAutor:AlfredoGomesDiasCapa:NunoTeixeiraCréditosFotográficos:CedênciadasimagensdacapapeloArquivoHistórico-DiplomáticodoMinistériodosNegóciosEstrangeirosPaginaçãoeImpressão:Multitipo—ArtesGráficas,L.daNúmerodeexemplares:800Lisboa|2014ISBN:978-972-8586-39-3DepósitoLegal:377201/14
AlfredoGomesDiasDIÁSPORAMACAENSEMACAU,HONGKONG,XANGAI(1850-1952)LisboaCentroCientíficoeCulturaldeMacau,I.P.FundaçãoMacau2014
5NOTADEABERTURAOpresentetrabalhoéapublicaçãodateseDiásporaMacaense.Macau,HongKong,Xangai(1850-1952),realizadanoâmbitodoCursodeDoutoramentoemGeografiaHumanadoInstitutodeGeografiaeOrdenamentodoTerritóriodaUni-versidadedeLisboa.Optou-sepelasuapublicaçãonaíntegra,emboraintroduzindoalgumasalteraçõesqueresultaramdoscontributosapresentadosnomomentodasuadefesapública.AorientaçãocientíficadestetrabalhoesteveacargodaProfes-soraDoutoraMariaLucindaFonsecaedaProfessoraDoutoraMariaAlexandreLousada.Dojúridasprovasdedoutoramento,realizadasnodia8deFevereirode2012epresididaspelaProfessoraDoutoraTeresaBarataSalgueiro,faziatam-bémparteaProfessoraDoutoraFernandaMariaDelgadoCravidãoeaProfessoraDoutoraMariaManuelaTavaresRibeiro,ambasdaUniversidadedeCoimbra,eoProfessorDoutorJorgedosSantosAlves,daUniversidadeCatólicaPortuguesa.UmagradecimentoespecialdeveserdirigidoàdirecçãodoArquivoHistórico--DiplomáticodoMinistériodosNegóciosEstrangeiros,porterautorizadoautiliza-çãodasimagensquesurgemnacapadapresenteedição.
7AoProfessorAdrianoMoreira,Reconhecidopor,umdia,aoabrir-meaportadesuacasa,meajudarainiciarumlongopercursoquemetrouxeaofuturoqueopresentemeoferece.
9APOIOSCentrodeEstudosGeográficos,GrupoMigrareEscolaSuperiordeEducaçãodeLisboaFundaçãoparaaCiênciaeTecnologiaFundaçãoOriente
11ABREVIATURASAHD-MNE–ArquivoHistórico-DiplomáticodoMinistériodosNegóciosEstrangeirosAHM–ArquivoHistóricodeMacauAHU–ArquivoHistóricoUltramarinoCCCM–CentroCientíficoeCulturaldeMacauCPM–ConsuladodePortugalemMacau
13ÍNDICEINTRODUÇÃO.........................................................................................25PARTEI–TEMA,MODELODEANÁLISEEFINALIDADES.............311–PartireRegressaraMacauouaFundamentaçãodoTema......................342–ConceitoseModelodeAnálise..............................................................393–Finalidades,FonteseLinhasMetodológicas...........................................64PARTEII–DOMUNDOPARAMACAU,DEMACAUPARAXANGAI731–MacaueosPortosdosTratados..............................................................802–DiásporaMacaenseeMigraçõesInternacionais......................................953–PopulaçãodeMacau:MudançaseContinuidades..................................1024–Macau:aSinizaçãodoTerritório............................................................1155–Xangai:oDestino..................................................................................1326–AsConcessõesEstrangeirasdeXangai....................................................141a.ConcessãoInternacional:Poder,ComércioeImigração...........................146b.ExpansãoUrbanaeDinamismoEconómico..........................................154c.EasMigrações….................................................................................1627–MacaueXangai:oMundoemMudança...............................................175PARTEIII–ADIÁSPORAMACAENSE..................................................1811–Portugueses,MacaenseseChinesesouoJogodasIdentidades................184a.Portugueses‘versus’Chineses:RealidadeJurídicaeRealidadeSocial.........185b.Macaenses:aDefiniçãodeumaComunidade........................................1912–PartidaseChegadas:ItineráriosnoEspaçoenoTempo..........................201a.Macau:aImigraçãoEuro-asiática........................................................203b.Mundo:aEmigraçãoMacaense............................................................2173–HongKong:oPrimeiroDestino............................................................241a.OsMacaenseseoNascimentodeHongKong.........................................242b.OsMacaensesemHongKong...............................................................250c.AsEstruturasLocaisdaComunidadeMacaensedeHongKong...............2634–FundaçãodaComunidadeMacaensedeXangai.....................................277
14PARTEIV–MACAUEMXANGAI..........................................................2991–ChegaraXangai:osRegistosConsulares................................................3022–OsRecursosCulturaisDisponíveis.........................................................316a.Macau,HongKongeXangai–osPrincipaisTerritóriosdeOrigem.........320b.China,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas–oAnelAsiático...........329c.EUA,Grã-Bretanha,FrançaeAlemanha/Áustria–osTerritóriosOcidentais334d.Portugal–MetrópoleePossessõesUltramarinas......................................338e.EuropadeLeste,RússiaeManchúria–osTerritóriosdeGuerra..............343f.Casamentos:aIntegraçãodaDiversidade...............................................3473–AIntegraçãonoTerritório......................................................................357a.OLugarSocialdaComunidadeMacaense............................................362b.OsLugaresnaMalhaUrbanadeXangai..............................................393c.OLugarInstitucionaldaComunidadeMacaense...................................4104–DepoisdeXangai:RegressarouPartir?...................................................426CONCLUSÃO............................................................................................445BIBLIOGRAFIA.........................................................................................453ANEXOS.....................................................................................................477
15ÍNDICE-FIGURASFig.I.1–Diásporamacaense(Macau-Xangai):quadroconceptual...............43Fig.II.1–MacaueCantãonodeltadoRiodasPérolas................................76Fig.II.2–Macau:portointerior(1912).......................................................78Fig.II.3–China:osportosdostratadosearegiãododeltadoriodasPérolas.81Fig.II.4–QuarteldosMourosconstruídoem1874(Macau,2011)............108Fig.II.5–PrincipaisbairrosdeMacau(meadosdoséc.xix).........................119Fig.II.6–OrigensdapopulaçãochinesadeMacau(1867)..........................122Fig.II.7–DistribuiçãodapopulaçãoportuguesadeMacau,porfreguesias(1878-1950)...........................................................................................123Fig.II.8–LocalizaçãodeXangai..................................................................135Fig.II.9–Principaiscidadeschinesas...........................................................137Fig.II.10–O“sítio”dasconcessõesestrangeirasdeXangai(1855)...............144Fig.II.11–DistritosdeXangaiealgumasdasruasprincipais(c.1920)........158Fig.II.12–LocalizaçãodosbidonvilleemXangai(c.1930).........................159Fig.II.13–DistribuiçãodasáreasindustriaisdeXangai(1936)....................160Fig.II.14–Distribuiçãodapopulaçãochinesa(1925).................................163Fig.II.15–PopulaçãochinesadaCI,porprovínciasdeorigem(1910)........165Fig.II.16–PrincipaisnacionalidadesdosestrangeirosresidentesnaCI(1880--1930)....................................................................................................169Fig.III.1–PrincipaisterritóriosdeorigemdeimigrantesemMacau(antesdoséculoxix).........................................................................................210Fig.III.2–Origensdosmigrantesportuguesesintegradosnasfamíliasma-caenses(desdefinaisdoséculoxviiia1995)...........................................213Fig.III.3–Emigraçãoportuguesa:contingentespordistritos(1886-1950)..214Fig.III.4–Nascimentodosmigrantesmacaenses,pordécadas(desdefinaisdoséculoxviiia1995)...........................................................................218Fig.III.5–Fasesdedispersãodadiásporamacaense(Séc.xixaté1995)deacordocomoslocaisdecasamentos........................................................221Fig.III.6–Fasesdedispersãodadiásporamacaense(Séc.xixaté1929)deacordocomoslocaisdenascimento........................................................224
16Fig.III.7–Taxadecrescimentodosnascimentosdemigrantesmacaenses(1810-1995)...........................................................................................226Fig.III.8–Níveisdeinfluência:territóriosdadiásporamacaense(Séc.XIXeXX)deacordocomoslocaisdenascimento.........................................232Fig.III.9–Númerodenascimentos(TotaledeXangai)dosmigrantesmacaenses(definaisdoséculoxviiia1995)...........................................236Fig.III.10–Númerodecasamentos(TotaledeXangai)dosmigrantesmacaenses(definaisdoséculoxviiia1995)...........................................238Fig.III.11–Númerodenascimentos(Total,HongKongeXangai)dosmigrantesmacaenses(1850-1950)..........................................................239Fig.III.12–Leonardod’AlmadaeCastro....................................................245Fig.III.13–JoséMariad’AlmadaeCastro...................................................245Fig.III.14–OssítiosdeHongKong...........................................................246Fig.III.15–LivroderegistodoConsuladodePortugalemHongKong24-L(1949)....................................................................................................252Fig.III.16–NúmeroderegistosnosLivrosdeMatrículadosPortuguesesdoConsuladodePortugalemHongKong(1914-1919).........................253Fig.III.17–Distribuiçãoporgrandesgruposetáriosesexodapopulaçãomacaense,aresidiremHongKongeMacau,noiníciodoséculoxx.......256Fig.III.18–ClubLusitanoBuilding,HongKong,1921..............................269Fig.III.19–ClubdeRecreio,HongKong,2008.........................................270Fig.III.20–Recenseamentode1850(pormenor)........................................279Fig.III.21–ViúvosmacaensesemXangai:agregadofamiliar(1877)............289Fig.III.22–ItineráriomigratóriodafamíliaAquino(JoséFranciscoAquino)291Fig.III.23–ItineráriomigratóriodafamíliaDanenberg(JoãoCarlosDanenberg)............................................................................................292Fig.III.24–ItineráriomigratóriodafamíliaCarion(FernandoFlorêncioCarion)...................................................................................................293Fig.III.25–Intensidadedosmovimentosmigratóriosdosmacaensesresi-dentesemXangaiecentralidadedosterritórios(1877)...........................297Fig.IV.1–LivrodeMatrícula(Nº7)dosCidadãosPortugueses,doConsu-ladodePortugalemXangai....................................................................304Fig.IV.2–NúmerodemigrantesmacaensesrecenseadosemXangai(1880--1930)....................................................................................................308Fig.IV.3–NúmeroderegistosanuaisnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1929)...........................................................................................311Fig.IV.4–NúmeroderegistosanuaisnoConsuladodePortugalemXangai(1930-1952)...........................................................................................314Fig.IV.5–MigrantesnaturaisdeMacau,XangaieHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)............321
17Fig.IV.6–MigrantesnaturaisdaChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)...........................................................................................332Fig.IV.7–MigrantesnaturaisdeEUA,Grã-Bretanha,França,AlemanhaeÁustria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)...........................................................................................335Fig.IV.8–MigrantesnaturaisdePortugalePossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)............339Fig.IV.9–MigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)346Fig.IV.10–CasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai(1916-1951)...........................................................................................349Fig.IV.11–CasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai(1946-1951)...........................................................................................349Fig.IV.12–LocaisdenascimentodasmulheresquecasaramemXangaicomhomensnaturaisdeXangai(1916-1951)................................................352Fig.IV.13–LocaisdenascimentodoshomensquecasaramemXangaicommulheresnaturaisdeXangai(1916-1951)..............................................353Fig.IV.14–EstruturaetáriademacaensesemMacau(1910)edemacaensesàchegadaaXangai,naturaisdeMacau,HK,China,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas(1880-1952)...........................................................371Fig.IV.15–Migrantesaexercerprofissõesnasactividadescomercialefinan-ceira,porsexo(1880-1952)....................................................................381Fig.IV.16–MigranteschinesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemXangai(1890-1952)...............................................................................382Fig.IV.17–BroadwayMansioneGardenBridge(2013).............................399Fig.IV.18–Ruasondeviviamosmacaensesnaplantadasconcessõesestran-geirasdeXangai(1880-1952).................................................................401Fig.IV.19–Extensãodasconcessõesestrangeiras(1846-1914).....................402Fig.IV.20–EvoluçãodasconstruçõesemXangai(1840-1949)....................402Fig.IV.21–FasesdeocupaçãodasruasdeXangaicomresidênciasdemacaenses(1880-1952)..........................................................................404Fig.IV.22–DivisãoadministrativadeXangai(1990)...................................405Fig.IV.23–RededetransporteemXangai(1909e1945)...........................406Fig.IV.24–FasesdeexpansãodasáreasderesidênciadacomunidademacaensenasconcessõesestrangeirasdeXangai(1880-1952).................................407Fig.IV.25–DistribuiçãodasprincipaisruasderesidênciadosmacaensesemXangai(1880-1952)..........................................................................408Fig.IV.26–SímbolodoConselhoMunicipaldeXangai..............................411
18Fig.IV.27–LocalizaçãodeassociaçõesportuguesasnacidadedeXangai(c.1840-c.1950)...................................................................................419Fig.IV.28–MigraçãodosmacaensesnaturaisdeXangai,entreoslocaisdecasamento(depoisde1949)edefalecimento.........................................435Fig.IV.29–ItineráriomigratóriodafamíliaCOLAÇO...............................436Fig.IV.30–ItineráriomigratóriodafamíliaGONÇALVES.........................437Fig.IV.31–ItineráriomigratóriodafamíliaAZEVEDO.............................438Fig.IV.32–ItineráriomigratóriodafamíliaMAHER..................................439Fig.IV.33–Relaçãoespaço-temponamigraçãoMacau-Xangai....................439Fig.IV.34–DispersãoespacialeintensidadetemporalnasfamíliasmigrantesmacaensesdeXangai...............................................................................442
19ÍNDICE-QUADROSQuadroII.1–MovimentocomercialdoportodeMacau(1864-1871)........89QuadroII.2–NaviosentradosnoportodeMacau(1871-1895).................90QuadroII.3–OrigensedestinosdasembarcaçõesentradasesaídasdoportodeMacau(1846-1860)...........................................................................92QuadroII.4–TerritóriosdeorigemdaemigraçãoparaoBrasil(1820-1913)98QuadroII.5–PopulaçãodeMacau(1860-1950).........................................103QuadroII.6–PopulaçãonãochinesadeMacau(1878-1950)......................104QuadroII.7–PopulaçãoestrangeiraemMacau(1867-1950)......................106QuadroII.8–EstruturaetáriadapopulaçãonãochinesadeMacau(1878--1950)....................................................................................................110QuadroII.9–PopulaçãonãochinesadeMacau,porsexo(1878-1950).......111QuadroII.10–PopulaçãocristãdeMacau(1791).......................................117QuadroII.11–PopulaçãochinesaemMacau,porsexo(1867)....................118QuadroII.12–Populaçãomarítima(1867).................................................120QuadroII.13–Distribuiçãodapopulaçãoportuguesaechinesapelasfre-guesiasebairrosdeMacau(1878-1910).................................................125QuadroII.14–ProfissõesdaelitesocioeconómicadapopulaçãochinesadeMacau(1878-1910)................................................................................131QuadroII.15–PrincipaisprofissõesdapopulaçãoportuguesaemMacau(1878-1896)...........................................................................................131QuadroII.16–ComposiçãodoShanghaiMunicipalCouncil(1849-1860).150QuadroII.17–EvoluçãodasáreasdacidadedeXangai(1843-1914)...........156QuadroII.18–CrescimentodapopulaçãodeXangai(1910-1927)..............163QuadroII.19–Populaçãochinesanasconcessõesestrangeiras(1865-1930).167QuadroII.20–Censos(1865-1930)dapopulaçãoestrangeiradaConcessãoInternacional,pornacionalidades...........................................................170QuadroIII.1–Númerodenascimentosdosmacaensesmigrantespordécadas(desdefinaisdoséculoxviiia1995).......................................................204QuadroIII.2–Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantesporlocaisdenascimento(desdefinaisdoséculoxviiia1995)................................206
20QuadroIII.3–Númerodenascimentosdosmacaensesmigrantespordécadaseprincipaislocaisdenascimento(1930-1959)........................................220QuadroIII.4–Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantespordécadas(desdefinaisdoséculoxviiia1995).......................................................222QuadroIII.5–Principaislocaisdecasamento/nascimentodosmigrantesmacaenses(desdefinaisdoséculoxviiia1929).......................................227QuadroIII.6–Principaislocaisdecasamento/nascimentodosmigrantesmacaenses(1930-1995)..........................................................................228QuadroIII.7–Territóriosdeorigemdosmigrantesmacaenses(desdefinaisdoséculoxviiia1995)...........................................................................231QuadroIII.8–PopulaçãodeHongKong(1870-1876)................................247QuadroIII.9–PopulaçãodeHongKong,incluindoasforçasmilitaresenavais(3deAbrilde1881).....................................................................248QuadroIII.10–Populaçãoestrangeiradeorigemeuropeiaeamericana,comresidênciafixaemHongKong(1881).....................................................250QuadroIII.11–NúmeroderegistosdosportuguesesmatriculadosnoCon-suladodePortugalemHongKong(1879-1919)....................................251QuadroIII.12–NaturalidadedosportuguesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)...............................................254QuadroIII.13–EstruturaetáriadosmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)..................................................................255QuadroIII.14–MatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong,porsexo(1879-1919).............................................................................257QuadroIII.15–MatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong,segundooestadocivilesexo(1879-1919)..............................................259QuadroIII.16–Nºdefilhos,porcasal,dosindivíduosmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)..............................260QuadroIII.17–Sectoresdeactividadeeconómico-profissionaldacomuni-dademacaensedeHongKong(1879-1919)...........................................262QuadroIII.18–PrincipaisassociaçõeseclubesdacomunidadeportuguesadeHongKong(1850-…).....................................................................268QuadroIII.19–SituaçãonaprofissãodosmacaensesemHongKong(1861)272QuadroIII.20–Distribuiçãodosmacaensesporapelidos,segundoasituaçãonaprofissão,emHongKong(1861).......................................................274QuadroIII.21–PortuguesesemXangai(1850)...........................................278QuadroIII.22–MigrantesmacaensesemXangai,porsexo(1877)..............281QuadroIII.23–MigrantesmacaensesadultosemXangai,porsexo(1877-1883)......................................................................................................282QuadroIII.24–CriançasmigrantesmacaensesemXangai,porsexo(1877)282QuadroIII.25–Migrantesmacaensesporfogos,emXangai(1877).............283
21QuadroIII.26–ComposiçãodoagregadofamiliardosmacaensesemXangai(1877).........................................................................................284QuadroIII.27–MigrantesmacaensesemHongKongeXangai,porsexoeidade(1877)...........................................................................................285QuadroIII.28–ActividadesprofissionaisdosmacaensesemXangai(1877).286QuadroIII.29–NaturalidadedosmigrantesmacaensesemXangai(1877)..287QuadroIII.30–MigrantesmacaensesemXangai,porsexoeestadocivil(1877)....................................................................................................288QuadroIII.31–MovimentosmigratóriosdemacaensesresidentesemXangai(1877)....................................................................................................296QuadroIV.1–NúmerodematrículasnoConsuladoPortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)........................................................................308QuadroIV.2–NúmerodemigrantesmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,pornaturalidade(1880-1950)................................319QuadroIV.3–MigrantesnaturaisdeMacaueHongKongregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)......................321QuadroIV.4–MigrantesnaturaisdeXangairegistadosnoConsuladodePortugal,porsexo(1880-1952)..............................................................322QuadroIV.5–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)................323QuadroIV.6–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacauedeHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)...........................................................................................324QuadroIV.7–Localdenascimentodosprimeirosfilhosdosmigrantesmacaenses,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)325QuadroIV.8–LocaldenascimentodosprimeirosfilhosdosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacaueHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952).......................................................326QuadroIV.9–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacau,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)......327QuadroIV.10–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeHongKong,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)......328QuadroIV.11–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeXangai,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)......329QuadroIV.12–MigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)...........................................................................................332QuadroIV.13–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdaChina,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas,porsexo,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952).....................................333
22QuadroIV.14–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)......................................................333QuadroIV.15–Localdenascimentode1osfilhosdemigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952).......................................................334QuadroIV.16–MigrantesnaturaisdeEUA,Grã-Bretanha,Alemanha,ÁustriaeFrança,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)....................................................................................336QuadroIV.17–MigrantesnaturaisdePortugalePossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porestadocivil(1880--1952)....................................................................................................340QuadroIV.18–DistritosdeorigemdosmigrantesnaturaisdePortugal,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)................341QuadroIV.19–TerritóriosdeorigemdosmigrantesnaturaisdasPossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)342QuadroIV.20–MigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)...344QuadroIV.21–RefugiadosrussosquechegamaXangai(1922-1936).........345QuadroIV.22–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,porsexo,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952).......................................................347QuadroIV.23–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePor-tugalemXangai(1880-1952).................................................................347QuadroIV.24–LocaisdenascimentodosmigrantescasadosnoConsuladodePortugalemXangai(1916-1951).....................................................351QuadroIV.25–PopulaçãonaturaldeMacau,segundoosrecenseamentosdeMacau(1878-1950)...........................................................................367QuadroIV.26–Estruturaetáriadosmacaenses(1836)................................368QuadroIV.27–PopulaçãonaturaldeXangai,matriculadanoConsuladodePortugal,porsexo(1880-1952)..............................................................369QuadroIV.28–RecenseamentodacomunidadeportuguesadeXangai,em1deJaneirode1897...............................................................................377QuadroIV.29–Sectoresdeactividadeeconómico-profissionaldacomuni-dademacaensedeXangai(1880-1952)...................................................379QuadroIV.30–ReligiososeprofessoresmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1890-1950)........................................387QuadroIV.31–Macaensesdeofíciosespecializadossuperiores,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1890-1950).......................388
23QuadroIV.32–Macaensesdesempregados,domésticaseestudantes,regis-tadosnoConsuladoPortugalemXangai,porsexo(1890-1950).............390QuadroIV.33–MacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,desempregados,domésticaseestudantes,pordécadadematrícula(1890-1950)......................................................................................................390QuadroIV.34–AssociaçõesportuguesasdeXangai(1840-1950).................416QuadroIV.35–EstudantesestrangeirosdeStFrancisXavierCollege(1922)422QuadroIV.36–EstudantesestrangeirosnasescolasmunicipaisdeXangai(1909)....................................................................................................423QuadroIV.37–Casamentoscontraídosnosterritóriosdeorigem,depoisde1949,pelosmacaensesnaturaisdeMacau,HongKongeXangai............429QuadroIV.38–Locaisdecasamentocontraídosdepoisde1949,pelosma-caensesnaturaisdeMacau,HongKongeXangai....................................431QuadroIV.39–LocaldefalecimentodosmacaensesnaturaisdeXangai,deacordocomolocaldecasamento,após1949..........................................433QuadroIV.40–Locaisdecasamento(após1949)edefalecimentodosmacaensesnaturaisdeXangai.................................................................434
25INTRODUÇÃOProcuramosencontrarnascoisas,porissomesmotornadasmaispreciosas,oreflexoqueanossaalmanelasprojectou...(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2003,p.I-95)Nosúltimosmesesdoanode1986inicieiomeuprimeiroestudosobreahistóriadeMacau,maisconcretamente,MacaueaIGuerradoÓpio.Viviam-seosmesesdanegociaçãoentrePortugaleaChinaqueconduziriaàDeclaraçãoConjuntadoGovernodaRepúblicaPortuguesaedoGovernodaRepúblicaPopu-lardaChinasobreaQuestãodeMacau,assinadaemPequima13deAbrilde1987.Comesteacordoabriu-seoperíododetransiçãoparaatransferênciadasoberaniadeMacau,dePortugalparaaChina,marcadapara19deDezembrode1999.ÀmedidaqueMacauviviaumperíododedesenvolvimentoímparnasuahis-tória,preparando-separaumnovofuturo,talvezsóequiparávelàquelequeafun-daçãoeconsolidaçãodapresençaportuguesanasegundametadedoséculoxvilheproporcionaram,fui-mededicandoaoestudodoseupassado,quemefamiliarizoucomasuacontemporaneidadenascidadosconflitossino-britânicosdemeadosdoséculoxix.Durantecercadevinteanosdediquei-meaoestudodarealidadepolítica,diplomáticaeinstitucionaldeMacau,massempredespertoparatentarcompreen-deropapelqueocupavaariquezamulticulturaldasuasociedade,aquallheconferealgunsdosseusmaisimportantestraçosidentitários.Unanimementeconsideradacomoumportodeabrigo,dechegadasepartidas,paragentescommuitasorigensedestinos,Macaué,enquantocidadeportuária,umconvitepermanenteaoconhecimentodascaracterísticasdeumasociedadecujaidentidadeculturaléumclaroreflexododinamismogeradopeloconvíviodeumamultiplicidadedegruposquenelaseencontraramdurantequatroséculosemeio.EntreelesassumeparticulardestaqueoMacaense,quesópodeserdescobertoquandointegradonosdiversosmovimentosmigratóriosquecontribuíramparaa
26suaformação,enquantocomunidadeétnicacomumaforteidentidade,eparaasuadispersãopelomundo–adiásporamacaense.OconhecimentodarealidadepolíticaeinstitucionaldeMacauoitocentistafoiocapitalquetransporteinabagagemquandodecidiiniciarestacaminhadaquemelevouaoestudodadiásporamacaense.Ficavaassimmaispróximodarealidadesocialdeumacidadecujoslimitessempreultrapassaramasmuralhasdepedraquequiseramergueràsuavolta.Semprelivrepelomarqueseespraiavaàsuafrente,nemaPortadoCercofoisuficienteparaisolarumacidadeque,desdeosseuspri-mórdios,semanteveviradaparaomundoesemprerecebeuomundonassuasruasepraias,becoseportos.Talcomoacomunidadeaquememprestouonome,Macaufoiumacidadequeconstruiuasuaprópriauniversalidade,assumindo-secomoumcentrodegeogra-fiasvariáveisàmedidaqueosséculosforampassandoedeacordocomassoluçõeseconómicasquefoiencontrando,comasinstituiçõespolíticassingularesqueago-vernaram,comamobilidadedospovosqueporelapassaramecomapermanentereconfiguraçãodasuaidentidadecultural,assimilandodoOutrousosecostumes,edifundindosaberes,ideiasecrenças.Assim,compreenderMacauobriga-nosacru-zarasuarealidadehistóricacomasuadimensãogeográfica,reconhecendoomodocomosedividiuemultiplicouentreaEuropaeaÁsia,PortugaleaChina,aÁsiadoSuesteeoEstadodaÍndiadoImpérioPortuguês,atraindoasiasrotascomerciaisdaÁsiaExtremaeporelasdifundindoasartes,astecnologias,afé,opensamentoe,ainda,osmigrantesquesãosempreportadoresdosseusterritóriosdeorigem.Porisso,sendoMacauumacidadeondesecruzaramosmaisvariadosmovimen-tosmigratórios,constituindo-se,simultaneamente,comoterritóriodepartidaedechegada,oestudodacomunidademacaenseedotecidosocialondeelaseinscreveimplicaasuaintegraçãonoscontextosdasdiferentesmigraçõesqueavisitarameaquedeuorigem.Hoje,olhandoparaomeuprópriopercurso,éesteocaminhoquemeépossíveldescreverquemeaproximoudoestudodadiásporamacaenseedoseuenquadra-mentonodomíniocientíficodaGeografiaHumana.Umcaminhoquerespeitaaminhaconvicçãodequeacompreensãodacidade,nasuatotalidadesocial,sóépossívelseintegrarosmúltiplosterritóriosquedelaforamfazendoparteaolongodotempo,eassumindoqueasmigraçõesocuparam,desdeasuafundação,umlugardedestaquequandocentramosanossaatençãonoestudodasestruturassociaise,maisconcretamente,dacomunidademacaense.Esteestudodadiásporamacaense,paraalémdaslinhasdeforçaqueacarac-terizam,incidesobreumdeterminadofenómenomigratório:aidaparaXangaidecentenasdemacaensesque,aolongodecemanos,fizeramnascerumaimportantecomunidadenaquelacidadechinesa,equedeladesapareceuàmedidaqueseextin-guiramasconcessõesestrangeirasondesefixaram,ondeviveramdiasdetrabalho
27ehorasdeócio,eondenasceramosseusfilhos.Estes,asegundageraçãodospor-tuguesesdeXangaiforamempurradospelainvasãojaponesa,pelaIIGuerraMun-dialepelarevoluçãolideradapeloPartidoComunistaChinêsparaforadacidade,regressandoaMacauoupartindoparaoutrosdestinos,retomandoasexperiênciasmigratóriasdosseusprogenitores.Nestecasodeestudomaisespecíficoqueéoflu-xomigratórioMacau-Xangai,oseuenquadramentonasmudançaspolíticas,econó-micasesociaisqueocorreramnaquelapartedomundo,profundamentemarcadaspelaexpansãocolonialdoocidentenoImpériodaChinaeemtodaaÁsiaOrientalapartirdaIGuerradoÓpio(1839-1842),contextualiza-nosaanálisedadimensãotemporalondeseinscreveramasredessociaisqueseteceramentreosdiferentesterritóriosenvolvidosnoprocessomigratóriomacaense.Importadesdejáreconhecerduaslimitaçõesquecondicionaramestetrabalhoqueaquiapresento.Emprimeirolugar,ofactodeteriniciadoaminhacarreiradocenteforadopaís.Durantecincoanos(1981-1986)fuiummigranteemS.ToméePríncipe.DepoisdeumanoemPortugal,volteiaemigrar,tendopassadoumnovoanoemÁfrica(1987-1988),maisconcretamenteemKinshasa,capitaldaantigacolóniabelga,naalturadenominadaRepúblicadoZaire.Estaminhaexperiência,tudooquevivi,sentiepensei,acompanhou-meaolongodesteestudosobrearealidademigratóriadosmacaenses.Tambémporisso,nãomefoipossíveldesenvolverestetrabalhoemtornodadiásporamacaensemantendonoanonimatoosseusprotagonistas,peloquevivieporqueseiquesãopessoascomrostoecomnome,agitadosporsentimen-tosepensamentosdesdequepuserampelaprimeiravezahipótesedepartir,atéaoseuregresso,seeleocorreualgumdia.Emsegundolugar,consideroumalimitaçãoofactodenuncaterestadoemXangai.AindarecordoassensaçõesqueexperimenteiquandovisiteiMacaueHongKongpelaprimeiravez,em1994,cercadeoitoanosdepoisdeteriniciadoami-nhainvestigação.Depoisdessaviagem,aminhacapacidadedeanalisarfactosepersonagensdahistóriadacidadealterou-seprofundamente.Assim,reconheçoaimportânciadesevivenciaremoslugaresqueseestudamesobreosquaissereflecteeseescreve.Adivinho,porisso,queaminhanarrativasobreXangaiesobreofluxomigratóriodosmacaenses,quesedirigiramparaaquelacidade,seriaqualitativa-mentediferentesetivesseconcretizadoodesejoeanecessidadedeavisitar,aindaqueporalgunsescassosdias.Emparticular,aminhaexperiênciamigratóriapoderáserumfactorquecon-dicionaaobjectividadedaanálisequedesenvolvoaolongodestetrabalhosobreadiásporamacaense.Adicionadoaoutrosqueeventualmenteexistam,podeterinfluenciadoasescolhasmetodológicas,asinterpretaçõesdosdadosempíricos,quantitativosequalitativos,eassoluçõesnarrativasadoptadas.Todavia,partilhotambémdaconvicçãodeque,paraalémdocarácterprecáriodetodaaverdadecien-
28tífica,ocapitalculturaleaexperiênciadevidadoinvestigadorinterferememtodoequalquertipodeinvestigaçãoquepretendarealizar.Nestepormenor,tentoafastar--medopositivismoqueaindahojecondicionaotrabalhodemuitosdenós,entreosquaismeincluo,reconhecendoqueexisteumavertentesubjectivaqueimportaadmitirdesdeoinício.Aconstruçãodeumesquemaconceptualassumeentãoumespecialrelevo,paraoqualmobilizeiosconceitosquemeparecerammaisconsentâ-neoscomahipótesedetrabalhopreviamenteformulada.Comoprincipalrecurso,socorri-medosquadrosteóricosdosautoresquetêmvindoaestudarasrealidadesmigratóriascontemporâneas,mantendoapreocupaçãodeosajustaràrealidadeespacio-temporaldocasodeestudoqueescolhi,evitandocairemanacronismoserespeitandoaspremissasdeumainvestigaçãoorientadaapartirdeproblemasehipótesesdepartida.Aoutroscompetiráavaliarseestasintençõesseconcretizaramnotrabalhoqueagoraseapresenta.FoinosarquivosdoMinistériodosNegóciosEstrangeiros,doConsuladodePortugalemMacau,doArquivoHistóricoUltramarinoedoCentroCientíficoeCulturaldeMacauquevivioladomaisapaixonantedetodoestetrabalho.Adesco-bertadenovasinformaçõessobreosmigrantesmacaenses,emHongKongeXan-gai,alimentoudiariamenteomeuentusiasmosobreotema.Asuaanálise,partindodoquadroconceptualdefinido,obrigou-meanovasleituras,àreformulaçãodoquadroteórico,eàrenovaçãopermanentedostextosqueiaescrevendo.Nestevai-vémentreainvestigaçãoempíricaeoesquemaconceptualdesenhadofoi-secons-truindoestainvestigaçãoefoidelequeresultaramosmomentosmaisgratificantes,àmedidaqueiadescobrindonovosacontecimentos,personagens,característicasedimensõessociaisdascomunidadesmigrantesmacaensesqueseinstalaramnaque-lasduascidades.Aconcretizaçãodeumtrabalhocomoeste,apesardeserumatarefaindividual,nuncanospertenceinteiramente,porquesomosdevedoresdemuitasajudas,con-selhos,apoiosepalavrasdeincentivocomquempartilhamosonossoquotidiano.Paraalémdasminhasorientadoras,ProfªDr.ªMariaLucindaFonsecaeProfªDr.ªMariaAlexandreLousada,desejoagradeceràcolegaMariaJoãoHortastodaadisponibilidadequemanteveparameacompanharaolongodosquatroanosquedemoreiarealizarestainvestigação,ajudando-menestamissãoquaseimpossívelparaumaprendizdegeógrafo.InstitucionalmenteagradeçoosapoiosdaEscolaSuperiordeEducaçãodeLis-boa,daFundaçãodaCiênciaeTecnologiaedaFundaçãoOrienteque,noseuconjunto,permitiramquecumprisseoprazodefinidoparaaconcretizaçãodomeuCursodeDoutoramento.UmapalavramuitoespecialparaoConsuladodePor-tugalemMacauquemeabriuassuasportasecolocouaomeudisporexcelentescondiçõespararecolherainformaçãoqueseencontradepositadanosseusarquivos,emparticularaosCônsulesGeraisDr.PedroMoitinhodeAlmeidaeDr.Manuel
29MariaCansadodeCarvalho,àSr.ªChancelerDr.ªLeonorInácio,aoSr.ChancelerDr.ManuelRicardodaSilvae,ainda,àsfuncionáriasadministrativasSr.ªD.Natér-ciadaSilvaeSr.ªD.JoanaAssis.Finalmente,resta-mereconheceraajudapreciosaquesempretive,desdeaprimeirahora,noArquivoHistórico-DiplomáticodoMi-nistériodosNegóciosEstrangeiros,ondepasseimuitoselongosdiasdetrabalho,emparticulardasuaDirectoranaquelesanosde2006-2008,DrªIsabelFevereiro.NasminhasdeslocaçõesaMacausemprefuibemrecebidopelosmeusamigosRogérioBeltrãoCoelhoeCecíliaJorgequetudofizeramparaquenuncamesentisseumestranhonacidade,assimcomopeloDr.RuiRocha,naalturaachefiaraDele-gaçãodaFundaçãoOrienteemMacau,quemerecebeucomtodaahospitalidadenaCasaGarden,sededaFundação.UmagradecimentoaoProf.Dr.CarlosCardoso,umamigoquesemantevedis-ponívelparacomigodiscutirconceitos,ideiaseautores,nalgunsserõesbempassa-dosnasuacasa,dondesempresaírevigoradoparacontinuaraminhainvestigação.Duranteesteperíododetrabalhotiveoprivilégiodepoderrecolher-menami-nhacasadaaldeia,parameentregaraoprazerdaleituraedaescrita,tendoporcompanhiaalareira,osilênciodaserraeosjantaresbemcozinhadospelomeuirmão,Luís.Finalmente,resta-meagradeceràsduaspessoascomquemtenhopartilhadoosúltimostrintaanosdaminhavida:àminhamulherOlíviasempredisponívelparaviverasminhasausênciaseaquemdevopreciosasajudasnasárduastarefasdain-vestigaçãoquantitativa;àminhafilhaJoana,agoraestudante-imigranteemLondresondeestáafazerasualicenciatura,aquemdedicotodososdiasdaminhavida.
PARTEITEMA,MODELODEANÁLISEEFINALIDADES1–PartireRegressaraMacauouaFundamentaçãodoTema2–ConceitoseModelodeAnálise3–Finalidades,FonteseLinhasMetodológicas
33Masasideiastransformam-seemnós,triunfamsobreasresistênciasquecomeçamosporlhesoporealimentam-sedericasreservasintelectuaisjápreparadasquenãosabíamosfeitasparaelas.(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2003,p.III-302)Macau,nosúltimosvinteanos,temsidoumacidadeempermanenteeaceleradamudança.Paraquemavisitaregularmente,Macauofereceodesgostodeverdesapa-receralgunsdosseuselementospatrimoniaisquelheconcedemasuasingularidade,herdadosdasecularpresençaportuguesa,eoprazerdeverodinamismodeumacidadeedasuasociedadequerapidamenteseajustaaosnovosdesafiosquesurgemnoseuseio.Estaéumaimagemqueéfácildereterpelaobservaçãoempíricadequemsevaiapropriandodacidadeàmedidaqueastransformaçõesvãoocorrendo,anoapósano.MaisdifícilétentarexplicarestacapacidadedeMacauseajustaredemudar,semcairmosemsaudosismosparalisantes,nemnaapologiagratuitadeumdesenvolvimentoaqualquerpreço.DezanosapósatransferênciadasoberaniadeMacau,dePortugalparaaChina,duasquestõesestãonaordemdodia:aprimeirarefere-seàprogressivaintegraçãodeMacaunumavastaáreametropolitanaqueincluiHongKongeCantão,aqualvulgarmentesedesignaporregiãododeltadoriodasPérolas;asegundadizrespeitoaofuturoqueestáreservadoàcomunidademacaensenumnovocontextopolíticoesocialque,emsíntese,setraduznapossíveldiluiçãodestegruponomundohu-manochinês,geograficamentepróximoequantitativamenteesmagador,atributosopostosaosqueapresençaportuguesaoferecia:afastamentogeográficoepresençahumanaresidual.Duasquestõesondesejoga,emgrandemedida,asobrevivênciadeumacidadequepreserveostraçosidentitáriosqueadistinguemdequalqueroutracidadedomundo.Sóépossíveldebatereaprofundarestesdoistemasseassumirmosqueasuacompreensãoimplicaumaanálisequeultrapassaocontextocriadoapartirde20
34deDezembrode1999,obrigando-nosarecuaràdécadade1840.Poderíamos,eventualmente,recuaraosprimórdiosdoestabelecimentodeMacau,emmeadosdequinhentos,abarcandoassimtodoolequecronológicoqueabraçaasuaexis-tênciaenquantonúcleourbanointegradonumespaçopolítico,económico,socialeculturalquederrubouasfronteirasdoImpériodaChina.Contudo,onascimentodeMacaucontemporâneo,apósasGuerrasdoÓpio(1839-1860),abriuumnovocapítulonahistóriadacidadeaoqual,noâmbitodesteestudo,nosdevemoscingir.Comoconflitosino-britânicoqueocorreuentre1839e1842,conhecidonahistóriaporIGuerradoÓpio,aChinapassouaintegrar-senummundoaberto,marcadopelaexpansãododesenvolvimentoindustrial,cujocentroseencontravanumaEuropadistanteedominadora.OdeltadoriodasPérolaseacidadedeXan-gaiforamasregiõesquemaissentiramainfluênciadapresençaocidentalnaChinaeaquelasquemaisrapidamenteseintegraramnosistema-mundocujospilaresfun-damentaisforamocomércioeasmigrações.Nestesistemaseintegrouaemigraçãomacaenseapartirde1842,tendocomoprimeirosdestinosHongKongeXangai.Oestudodocasoconcretodofluxomi-gratórioMacau-Xangaieasuacontextualizaçãonadiásporamacaenseimplicamo-bilizarumquadroconceptualquenosajudeaanalisarestesfenómenosmigratórios,equesejaajustadoàproblemáticaquenospropomosdesenvolvereàsmetodologiasqueasfontesdisponíveisnosconvidamaseguir.1–PartireRegressaraMacauouaFundamentaçãodoTemaMacaueCantão,HongKongeXangaiforamascidadesqueprotagonizaramoprocessohistóricodasmudançasqueseregistaramnaChinasobainfluênciadeoutrasnaçõeseimpérios,apartirde1842:conhecendoaquedadoimpérioeonascimentodarepública;vivendoofimdarepúblicaburguesaeadeclaraçãodarepúblicasocialista;integrando-senosistemacapitalistamundial,deleseisolandoem1949eaeleregressandonadécadade1980;dandoumnovoimpulsoàdiásporachinesa,abafando-aapartirde1949epromovendo-adenovonosúltimostrintaanos(Elleman,2001;Dillon,2010).Portes(2006),tentandoexplicitarasrelaçõesqueexistementreascidadesactuaiseaimigração,avançatrêsideiasqueconsiderafundamentais:asubordinaçãodacidadefaceaospoderesnacionaistornainútilapretensãodeanalisarasmigraçõesnumaperspectivaapenaslocal;aimigraçãotemumefeitotransformadornascidadesdeacolhimento;aspolíticaslocaisnosenti-dodesuprimirousubordinarosimigrantestêm,regrageral,umefeitocontrário,podendodespoletarreacçõesnosentidodereforçaraafirmaçãodasidentidadesculturaisounacionaisdascomunidadesmigrantes.EstastrêsrelaçõesapresentadasporPortessãoumexcelentepontodepartidapararealizarmosumaanáliseaopapel
35daquelasquatrocidadesque,emmomentosdiferenteseassumindofunçõesdistin-tas,estiveramnocentrodosfenómenosmigratóriosnaChina.Macauparticipounesteprocessoeaformacomoocorreuestaparticipaçãotemsido,donossopontodevista,poucoreconhecida.Tendonasuasustentaçãoumapotênciacolonialsecundárianomapa-mundodosimpérios(Portugal)efaceàsdebi-lidadeseconómicasacentuadascomarivalidadeesmagadoradeumacidadepróxima(HongKong),oenvolvimentodeMacaunasmudançasoperadasnaChinapassou,emlargamedida,peloiníciodeummovimentomigratórioquesedirigiuparaHongKongeXangai,masqueseprolongounotempoedispersounoespaço,acabandoporassumirascaracterísticasdeumadiáspora.Foramoshomenseasmulheresqueemi-graram,primeiroparaaquelasduascidadeschinesas,depoisparaaEuropa,América,AustráliaeÁfrica,queprojectaramMacaunoMundo,dandoumagrandedimensãoaumapequenacomunidadeluso-asiática,cristalizadaemMacauenalgunsnúcleosurbanosvizinhos.Umacomunidadequeconstruiuasuaidentidadeabsorvendoasca-racterísticasdasdiversasorigensétnicasqueparticiparam,aolongodosséculos,nasuaconstituição,gerandoumaculturaprópria,frutodeumamiscigenaçãodeséculosdeconvívioseconfrontos.Umaidentidadequepoderáestarhojeameaçada,porquevul-nerávelàpresençahumanaeeconómicadogigantechinês,oucapazderesistiraoes-tilodeDavideGolias,porquetambémelasepoderáagigantarseforcapazdeafirmarauniversalidadedassuasorigensatravésdauniversalidadedasuapresençanomundo.Destemodo,oestudodadiásporamacaense,aprofundadopelainvestigaçãodocasodaemigraçãoqueocorreuentreMacaueXangai(1850-1952),afigura-se-noshojecomoumpossívelcontributoparaumareflexãofundamentadasobreaquelasduasquestõesquehoje,naprimeiradécadadoséculoxxi,preocupamacomuni-dademacaensequevive,nasuaterra-mãe,osdesafiosgeradospelasuaintegraçãopolíticaeeconómicanumaChina,tambémela,cadavezmaisvocacionadaaocuparumlugarliderantenomundopós-GuerraFria.Vivemoshojenaeradeumaglobalizaçãoqueultrapassaosdomíniostecnoló-gicoeeconómico,atingindotambémumadimensãocultural(Malheiros,2001),emgrandeparteporforçadodinamismodasmigraçõescontemporâneas,cujosestudosrecentestendemavalorizaralógicadaproximidadegeográficaouapers-pectivadequeelasreflectem,emgrandemedida,asrelaçõesentrepaísesemissoresereceptoresmarcadas,muitasdelas,porelosdedominaçãocolonialesemi-colonial(Portes,2006).Esteentendimentodasmigraçõescontemporâneasoferece-nosumadasmaisimportantesconvicçõesqueacompanhamesteestudosobreadiásporamacaense:aimportânciadecruzaroscontextosespaciaisetemporaisquandonosdebruçamossobreumdeterminadofenómenomigratório.Convicçãotantomaisfortequantoela,nestecaso,seaplicaaoestudodeumadiáspora,cujascomponentesespacio-temporaissãoestruturantes,porforçadasuaprópriadefiniçãoquemaisadianteapresentaremos.
36Aperspectivahistóricanoestudodasmigraçõespermite-nosidentificarospa-drõesdasinteracçõesentreasdiferentesmigrações,quernoquedizrespeitoàscon-diçõesestruturaisqueseverificaramnassociedadesdeorigemededestino,quernoqueserefereàsligaçõespolíticaseeconómicasentreessesterritórios.Nestecapítulo,assumeparticularrelevo,atéporforçadocasoaquiemestudo,asrelaçõescoloniais,asquaissereconhecemcomoumfactorimportantedossistemasmigratórios(Kritz,Lin&Zlotnik,1992).Mas,maisimportanteseráaquisalientarastransformaçõespolíticas,económicasesociaisqueocorreramnosterritóriosqueconheceramdi-rectamenteodomíniocolonial,nestecasodeestudo,aChinaapartirdasGuerrasdoÓpio.Poroutrolado,apesardofimdaeracolonial,asrelaçõesex-metrópole/ex-colóniacontinuaramaserumadaslógicasemqueassentaramasmigraçõesquesemantiveramentreosterritóriosnacionais.Noquedizrespeitoàperspectivaes-pacial,elaéinerenteaoestudodosmovimentosmigratóriosinternacionais,name-didaemqueestes,ocorrendoentredoisoumaisterritórios,sãoumfenómeno,emprimeirolugar,geográfico.Énocruzamentodestasduasperspectivas,diacrónicaesincrónica,quesedesenhaapossibilidadedeumaabordagemsistémicaquepermitaintegrarumdeterminadofluxomigratórionosseuscontextosregionaisenosmo-vimentosmigratóriosinternacionais,mastambémnacomplexidadedamalhami-gratóriaqueoenvolve.Estadimensãoespacio-temporaldemonstra,comclareza,dequemodoummovimentomigratóriointernacionalsevaicomplexificando,aban-donandoumafaseinicialcaracterizadaporumasimplesrelaçãoorigem-destino,paraentrarnumaoutraondesevãoconstruindo«estruturasmaiscomplexasquecorrespondemaverdadeirosarquipélagosmigratóriostransnacionais»(Malheiros,2001,p.20).Assumindoestepontodevista,acompreensãodopapelquepoderáestarreservadoàcomunidademacaensenumfuturomaisoumenospróximo,equehojeétemadediscussão,sósefarácomalgumaprofundidadeefundamentoseelaintegraroestudoespacio-temporaldadiáspora,construídoapartirdeinvestigaçõesrealizadasemtornodemovimentosmigratóriosconcretos,comoéaquelequenospropomosrealizarapropósitodocasodamigraçãoMacau-Xangai.AdeslocaçãodecentenasdeemigrantesmacaensesparaXangai,acompanhan-dooprocessohistóricodeprojecçãodestacidadenaÁsiaOrientalenomundo,peloscondicionalismoshistóricosemqueocorreu,oferece-nosapossibilidadedeestudar,comorigorqueasfontesnospermitem,onascimento,aconsolidaçãoeodesaparecimentodeumacomunidademigrantenasuacidadededestino.Assim,ointeressecientíficodesteestudoapresenta-seperantenóscomoumdesafioqua-seimpossíveldeaceitar,namedidaemqueimplicamobilizarsaberesquemuitodificilmentepodemserdominadosporumsócientista.Geografia,História,Socio-logiaeAntropologiasãoáreascientíficascujocontributoseriairrecusávelsetivésse-mosdisponíveistaisrecursos.Todavia,nãoquisemosrecusá-loporqueadimensãododesafiofoiassumidacomoprazerdequemtempelafrenteumimensomarde
37dúvidasededescobertasquepoderãoajudaraobservareacompreenderomundodehoje,atribuindo-lheoutrossignificados.Destaideianãoresultaapretensãodegeneralizarasconclusõesdesteestudo,tendoemvistaconstruirumanovateoriageralsobreasmigraçõesinternacionais,massomenteacreditarqueoestudodecadacasoéumcontributovaliosoquandosepretendeavançarnasverdadessempreprovisóriasquetaisteoriascomportam.Assim,oestudodamigraçãomacaenseMacau-Xangai,apartirdoseixosespacio-temporaisqueocaracterizam,seguiráumaperspectivaqueassumeosprocessosmigratórioscomofenómenosespaciais(territórios)cujacompreensãomaisprofundaimplicaacontextualizaçãohistóricaqueosenvolveram.Aemigraçãodosmacaenses,remontandoaosmeadosdoséculoxix,inseriu-senumperíododasmigraçõesinternacionaismarcadopelosurgimentodomercadointernacionaldemão-de-obra,entre1850-1945.Muñoz(s.d.)consideraqueesteperíodoficouassinaladopeloiníciodolivremercadodemão-de-obra,baseadonodeslocamentorelativamentevoluntáriodetrabalhadoreslivres.Estanovamodalida-dedesenvolveu-senumnovocontextoeconómicoepolítico.Omundoocidental,hegemonizadopeloimpériobritânico,começouumprocessodeindustrializaçãoeurbanizaçãoquedeslocouasformaçõessociaiseuropeias,baseadasatéentãonaproduçãoagrícolaeartesanal,libertandomão-de-obradeorigemcamponesa.Asnovasmigraçõesinternacionaisdetrabalhadoresconstituíramumelementochavenaformaçãodomercadomundialcapitalista.Aemigraçãodetrabalhadoreseuro-peusfoiacaracterísticamaisrelevantedesteperíodo.Aemigraçãoeuropeiaparaoultramar,de1800a1940,éaqueapresentaascifrasmaisimportantesentretodososmovimentosmigratóriosconhecidos.Entre1846e1932,ototaldeeuropeusemigradoséestimadoemmaisde50milhões.Osprincipaisfluxosdirigiram-separaaAmérica,paraascolóniasafricanaseasiáticas,ocorrendoaindadentrodoprópriocontinenteeuropeu.ParaPortes(1999),analisandoasmigraçõesinternacionaisàluzdasrelaçõescentro-periferia,emmeadosdoséculoxixincentivou-seorecru-tamentodeliberadodeemigrantesoqualfoiresponsável,noexemploavançadopeloautor,pelamigraçãodetrabalhadoresirlandesesparaonordestedosEstadosUnidos.Ascaracterísticasavançadasparaesteperíododasmigraçõesinternacionais,ondeseinseretambémadiásporachinesaque,nestemesmoperíodo,mobilizouadeslocaçãodeimportantescontingentesdemão-de-obra(Mung,2000;Trolliet,2000),podemserencontradasnoprocessomigratóriomacaensedeMacauparaXangai.Talfactoleva-nosaintegraresteprocessomigratórioconcretonosmovi-mentospopulacionaismaisvastos,conferindoumoutrosignificadoaoseuestudo.Doisoutrosaspectosajudamafundamentarapertinênciadesteestudocentradonaemigraçãomacaense–aquestãodasidentidadessocioculturaiseopapeldasredessociaisnosprocessosmigratórios–qualquerumdelespresentequandoseestudamcasosdemigraçõescontemporâneas.
38Associedadescontemporâneassãomarcadaspormúltiplasdiversidades,sendotalvezdasmaisrelevantesadiversidadecultural,muitodevidoaoaumentodosfenómenosmigratórios.Aolongodasuahistória,Macaugerouumasociedadedepermanentescontactosentreculturasdistintas,queàcidadeconcorrerammotiva-daspelocomércio,pelareligiãooupelosaber(Barreto,2006).Emsimultâneo,acomunidademacaensefoioresultadohumanodestelongoconvívioentreculturas,marcadopelaparticipaçãodecomunidadeseuro-asiáticasquetiveramumrelevantepapelnaorigemdacidade,constituindo-secomoumnúcleohumanoresultantedeumcomplexoprocessodemiscigenação.1Estarealidadeétnica,emergentedocontextohistórico-geográficoqueabalizou,traduz-senacomunidademacaenseemmovimentosdinâmicosdecriaçãodeumanovaculturaque,dealgummodo,pare-cequererintegrarosdiferentesuniversosculturaisquenelaconviveramdesdeasuaorigem.Estacapacidadedeintegraroutrasculturas,conseguindocriarnovasformasdeseredeestar,pareceterresultadonasuadisponibilidadeparasedispersarpelomundonosúltimos150anos,umadisponibilidadequepodeterconhecidodiferen-tesmodosdepartir,distintasformasdeseintegrarnassociedadesdeacolhimentoe,eventualmente,deregressaroupartirdenovo.Ou,comoexplicitaMalheiros(2001),desenvolvendoformasdeduplaemúltiplapertençasocioespacialgeradaspelaintensificaçãodaspráticastransnacionaisdosimigrantes.Formasdeestaredeserquepodemtersidoobservadascomoatentatóriasdasuaprópriaidentidade,emprimeira-mãoporaquelesquenãoentendemestemovimentonoseudinamismocriadordeumquadroculturalempermanentemudança,quesealimentasempredealteridadesnuncaexcluindoconivênciaseinfidelidadesrecíprocas(Pinto,1991).Finalmente,sehojeasmigraçõessãoconsideradascomoumprocessocriadorderedes,desenvolvendoumateiacadavezmaisdensadecontactosentreterritóriosdeorigemededestino(Portes,1999),assumimostambémahipótesequeestaéumadinâmicaquenãoselimitaàsmigraçõescontemporâneas.Ditodeoutromodo,consideramosserpertinenteensaiarumestudoquenospermitacompreenderdequemodo,numdeterminadofluxomigratórioquesedesenvolveunumespaçonãoeuropeuetemporalmentedistante,estasredesexistiram,comoseformaramefuncionaram,quepapeltiveramnoarranqueenacontinuidadedaemigração,quernoterritóriodeorigem,quernodedestino.Nocasoconcretoquepretendemosestudar,aoperacionalizaçãodoconceitoderedessociaisnoestudodaemigraçãoMacau-Xangaiemmeadosdeoitocentos,podeconstituirumcontributoparaaconsolidação,senãomesmoalargamento,dasuautilizaçãoaoutroscasosdeestudoque,atéhoje,nãoforaminvestigados.Associadoaestetemaemergemduasoutrasquestões:opapeldesempenhadopeloindivíduoepelasuacomunidadenaescolhapelaemigração,earelaçãoentre1Apolémicaentreosautoressobreasorigensétnicasdosmacaensescontinuaemaberto,comoteremosocasiãodeanalisarmaisadiante.
39oindivíduoeocontextoquelhefacilitououinibiuasuaopçãopordemandarumoutroterritórioparaviver.Se,porumlado,asestruturaseconómicasepolíticas,eoslaçosentreestadosnacionais,definemossistemasondeseinseremosfluxosmi-gratóriosinternacionais,poroutro,elasnãoexplicamporqueapenasumapartedaspessoasdecideemigrar,enquantooutraoptaporficar.Aprofundarestaanáliseim-plicareconheceraexistênciaderedesinstitucionais,familiarese/ouindividuaisqueapoiamamobilizaçãoeorecrutamentodosemigrantes,econhecerosistemadasmigrações,operandodestemodoentreosníveismicroemacro(Kritzetal.,1992).Nocasomacaense,osfluxosmigratórios(entreoutros)sãohojeconsideradoselosdeligaçãoentremicro-territórios,descontínuos(Malheiros,2001),constituindo-secomoelementosaglutinadoresdeumadiásporaque,rompendoasfronteiraspolíti-casdosEstados,mantiveramvivaumacomunidadequenãoperdeuoslaçosquealigamaosseusterritóriosdeorigem,espacial(Macau)ecultural(Portugal).2–ConceitoseModelodeAnáliseMacaueXangai,cidadesdeorigemedestinodosmacaensesmigrantes,encon-tram-sehistoricamenteligadasporforçadacorrentedepessoasque,emmeadosdoséculoxix,decidirampartir,deixandoparatrásaquelesqueoptaramporficareasuacidade-berço,maslevandonabagagemoquesão,agentessociaisdeumacidadeligadaaumalongínquamãemetropolitana(Portugal),daqualherdaramimportantestraçosculturais,eaumvastoimpério(China),quelhesemprestouoterritório.Estespodemserconsideradososingredientesbásicosparaquesedesseinícioàdiásporamacaensequenasceuem1842eseprolongouportodooperíododaHistóriaContemporâneadeMacau.Nahistóriadopensamentocientíficosobreofenómenosocialdasmigraçõesépossívelidentificardiversosmodelosdeanáliseque,aolongodasuaevolução,provocaramrupturasouincorporaramelementosdemodelosanteriores.Desdeasexplicaçõesdeatracção-expulsãodeRavensteinatéàsteoriasdecapitalsocial,pro-tagonizadasporPierreBourdieu,JamesColemaneRobertPutnam,eaodesenvol-vimentodoconceitoderededeAlejandroPorteseManuelCastells,omodelodeanálisedasmigraçõesfoievoluindo,disponibilizandoaoscientistassociaismapasconceptuaisqueosauxiliamnoestudoecompreensãodasespecificidadesdeumdeterminadofluxomigratórioedosmovimentosmigratóriostransnacionais(Ribas--Mateos,2004).Nocasodeestudodaemigraçãomacaense,aescolhadeumdeterminadomode-lodeanáliseencontra-secondicionadapordoisfactores:oprimeirodizrespeitoaoquadrotemporalemestudo,entre1850e1952,meioséculoafastadodasmigraçõesinternacionaiscontemporâneasquealimentaramasinvestigaçõesqueestiveramna
40basedosmaisrecentesmodelosteóricos;osegundo,centradonainvestigaçãoem-pírica,refere-seàslimitaçõesdasfontesdisponíveiscominformaçãoquantitativaequalitativasobreumfluxomigratórioquedesapareceuhácercadesetentaanos.Noentanto,estascondicionantes,quepoderãotornarmaisdifícilencontrarrespostasparaasquestõesquesurgiremaolongodainvestigação,nãopodem,nemdevem,serimpeditivasdaadopçãodomodelodeanálisequenospareçamaisadequadoparaacompreensãodofluxomigratórioqueconstituionossocasodeestudo.Partimosdestahipóteseaparentementesimples:asmotivaçõeseconómicaseascaracterísticassocioculturaisdaemigraçãomacaense,iniciadaemmeadosdosé-culoxix,emergemdasmutaçõespolíticaseeconómicasocorridasnaChinaapartirde1842,emparticularnosterritóriosdeorigem(Macau)enosprincipaisterritó-riosdeacolhimento(HongKongeXangai).Aparentemente,porqueasrealidadessociais,nasuatotalidade,sãosemprecomplexas,exigindodequemintentaasuacompreensãoorecursoaconceitosqueseinter-relacionemnumateiaqueajudeacompreenderosfenómenosquelhesestãoassociadosnumconjuntocoerente.As-sim,oquadroconceptualquenospropomosconstruirassentaemtrêslinhasfunda-mentais,istoé,trêsdimensõesanalíticasquedefinimosnoquadrodaproblemáticaacimadefinida,asaber:asociedadedeMacau,enquantoespaçosocialdepartidadosemigrantesmacaensesnasegundametadedeoitocentos;asociedadedeXangai,enquantoespaçosocialdeacolhimentodosemigrantesmacaenses;ofluxomigra-tórioMacau-Xangai(1850-1952),casodeestudoquepermiteidentificarascarac-terísticasdaemigraçãomacaensenesteperíodo.Comestastrêsdimensões,asduasprimeirascentradasnaorigemenodestinodosmigrantesmacaenses,aterceiranoseumovimentoentreaquelasduascidade,pensamosserpossívelencaminharonossoprocessoinvestigativodemodoaaproximarmo-nosdeumacompreensãodestefluxomigratório,quedeuorigemaumaimportantecomunidademacaensedenacionalidadeportuguesa,quenasceuemorreuaoritmodasconcessõesestran-geirasdeXangai.AanálisedasociedadedeMacau,enquantoespaçosocialdepartidadosemigrantesmacaensesnasegundametadedeoitocentosremete-nos,emprimeirolugar,paraarelaçãoqueseestabeleceentreoiníciodaemigraçãomacaenseparaHongKongem1842easmudançaspolíticaseeconómicasqueocorreramnaÁsiaOriental,nasequênciadaspressõesexternassobreaeconomiachinesa,conduzidasemnomedaliberdadedocomércio.Mudançasque,comasaídadosmacaensesparaacolóniabritânica,provocaramprofundasmutaçõesnotecidosocialdacidadedeMacau.Avançamos,nestecaso,comahipótesedaemigraçãomacaenseparaHongKongeXangaisermaisacausadoqueaconsequênciadasmudançassociaisqueseregista-ramemMacau,nãodeixandodeconsiderarque,emtese,existesempreumainter--relaçãoentreestesdoisfenómenos:aemigraçãoeasmudançasnaformaçãoeco-nómicaesocialnoterritóriodeorigem.Tendoemconsideraçãoqueaquestãodo
41comércioedoconsumodeópionaChinae,maisespecificamente,asGuerrasdoÓpioentre1839e1860constituíramofenómenopolíticoesocioeconómicochar-neiraquemarcouaviragemparaacontemporaneidadedaChinaedeMacau,de-vidoàsprofundasmudançasqueocorreramnaÁsiaOriental,recorremosaestudosgenéricossobreestetema(Graham,1978;Collis,1980;Trocki,1999;McAllister,2000),atrabalhosqueincidemsobreasrepercussõesdaGuerradoÓpioemMacau(Dias,1993a,1998a,1998b)e,ainda,ahistóriasgeraisdaChina(Spence,1990;Fairbank,1992;Hsü,1995;Fenby,2008;Keay,2008).AsmudançasregistadasnaÁsiaOrientalporpressãoexternavãoterimportan-tesconsequênciasnaeconomiaenasociedadedeMacauemmeadosdoséculoxix,dandoorigem(i)aumapressãopolíticanosentidodaafirmaçãodaautoridadepor-tuguesasobreosrepresentantesmandarínicos,rompendocomatradicionalpartilhaconsentidadogovernodacidade;(ii)aumapressãoeconómica,queexigiaaMacaurivalizaremcondiçõesdesiguaiscomaemergentecolóniabritânicadeHongKong,nomeadamenteaoníveldasactividadesportuáriaecomercial;e(iii)aumapres-sãosocialnosentidoderecuperarasvantagenssociaisquehámuitohaviamsidoperdidas,porforçadocrescenteprotagonismodascasascomerciaisestrangeiras.Sobreosvectoreseconómicos,sociaisedemográficosdeMacaunoséculoxixexx,aprincipalobradereferênciacontinuaaseraHistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente,coordenadaporA.H.OliveiraMarques,nomeadamenteostextosdeOli-veira(2000)edeFigueiredo(2000a,2000b),assimcomoostrabalhosdeAmaro(1988,1994,1998)edeLessa(1996).Consideramosaindaahipótesedaemigraçãomacaenseabrirumanovacontra-diçãoentreoníveldaestruturapolítico-governativaeoníveldoseutecidoeconó-mico-social:adimensãodaemigraçãomacaense–quesetraduznassuascaracterís-ticasdediáspora–alargouoespaçodesinizaçãodapopulaçãodacidadeedeixoulivreocaminhoparaofortalecimentoeaafirmaçãodeumaeliteeconómicaesocialchinesa,aomesmotempoqueseafirmouumaformadegovernoconsentâneocomopensamentocolonialmoderno,tentandoaproximar-sedomodeloafricanoque,apartirdasegundametadedoséculoxix,constituíaocentrodoimpériocolonialportuguês(Amaro,1994,1998).Finalmente,quantoaosestudosqueincidemsobrearealidadepolítica,eco-nómicaesocialdeMacau,demeadosdoséculoxixameadosdoséculoseguinte,existemalgunstrabalhoselaboradosduranteestescercadecemanos,porfiguraspolíticaseintelectuais,portuguesasedeoutrasnacionalidades,algunsdosquaisreimpressosrecentementeequemerecemanossaatenção(Ljungstedt,1832/1999;Machado,1913/1997;Jesus,1926/1990).AsociedadedeXangai,enquantoespaçosocialdeacolhimentodosemigrantesma-caenses,surgiunasequênciadosesforçosbritânicosparaseinstalaremnoCelesteImpério.AomesmotempoqueiamconstruindoumanovacolóniaemHongKong
42(Eitel,1895/1983;Welsh,1997),concentraramtambémasuaatençãonaquelequevaiseromaisimportanteespaçourbanochinês,acidadedeXangai.Depoisdosbritânicos,tambémosfranceses(Brossollet,1999),americanosejaponesesviraramassuasatençõesparaestacidadeeaspotencialidadesdoseuporto.Igualmente,umacomunidadedenacionalidadeportuguesaaliseinstalou,sendoMacauasuaprin-cipalorigem(Wang,1996;Ged,1997;Henriot&Roux,1998;Brossollet,1999;Henriot&Zu’an,1999;Esherick,2000;Dong,2000,2005;Ristaino,2001,2008;Bergère,2006).Apartirdadécadade1850,potenciandoassuascondiçõesgeográficaseasrelaçõesquejámantinhacomointeriordoImpérioecomosportosdonortedaChina,acidadedeXangaiconheceutransformaçõesquelheconferiramespecifi-cidadesquemerecemseridentificadas,reconhecendoquetodaselasseencontraminfluenciadaspeloimpactedasmigraçõesinternacionalechinesa(Goodman,1995)apartirdaaberturadoportoaomercadomundialnadécadade50doséculoxix:(a)diversidadeétnicaenacional;(b)desenvolvimentourbano;(c)desenvolvimen-toeconómico;e(d)singularidadedasuaadministraçãorepartidapelaConcessãoInternacional(CI),ConcessãoFrancesa(CF)eMunicípioChinês(Bergère,1986,2002,2006;Henriot&Roux,1998;Brossollet,1999).OfluxomigratórioMacau-Xangai(1850-1952),casodeestudoquepermiteidentificarascaracterísticasdaemigraçãomacaensenesteperíodo,ocorreuentreduascidadesquenuncamantiveramrelaçõespolíticasoueconómicassignificativas.Podemoscomsegurançaafirmarqueograndeelodeligaçãoentreestascidadesfoiofluxomigratóriodosmacaensesque,apartirde1850,começaramainstalar-seemXangai,osegundodestinodamigração,iniciadacomasaídadosprimeirosemigrantesparaailhadeHongKong,acompanhandoadeslocaçãodascasasco-merciaisbritânicasechinesas,edasrepresentaçõespolitico-diplomáticasdasnaçõesestrangeirasqueassinaramtratadoscomaChina.Aausênciadecontactospolíticoseeconómicosentreasduascidadesofereceàemigraçãomacaenseumrelevoaindamaior.Macau,HongKongeXangai,cadaumademododiferente,sofreramainfluênciadacrescentepresençaestrangeira(britânica,francesaeamericana)naChina,apartirdostratadosdesiguaisassinadosporaquelaspotênciascomoImpérioChinêsàsquaissejuntouPortugal(Saldanha,2006),duranteasdécadasde1840e1850,sobapressãomilitarditadapelasGuerrasdoÓpio(1839-1860).Masforamosfluxosmigratóriosdecapitaise,principalmente,depessoasqueconstruíramaspontesentreastrêscidades.Comasinformaçõesquetemosdisponíveis,nãopelaleituradeestudosjáreali-zadosmasapartirdasfontesprimáriasconsultadas,poderemosapresentarosprin-cipaistraçosdemográficosdaemigraçãomacaense,eassuasdinâmicasfamiliareseculturais,entreMacaueXangai.Esteéoestudodeumcasoquenospodeajudaracompreenderascaracterísticasdosmovimentosmigratóriosdosmacaensesneste
43períododecemanos(1850-1950),ecujoprincipaldestinoeraaindaoterritóriochinês,quelheestavapróximoou,melhordizendo,dondeacabavampornãosair.Complementaresaestastrêsdimensõesanalíticasadoptámosdoisconceitos--chave,diásporaecapitalsocial,paraconstruirumquadroconceptual(Fig.I.1)quenosajudasseacompreenderasestruturaspolíticas,económicasesociocultu-raisondesemovimentouamigraçãomacaense,apartirde1842.Aoconceitodediásporaassociámososdeculturaeidentidadeétnica,demodoadesenvolveronívelmacro-analíticodestefenómenomigratório.Ligámosaoconceitodecapitalsocial,osconceitosdecapitalculturaledeintegraçãosocial,demodoaconcretizaramicro-análisecentradanoterritóriodeorigem(Macau)ededestino(Xangai).Fig.I.1–Diásporamacaense(Macau-Xangai):quadroconceptualDIÁSPORAculturaidentidadeétnicamacro-análiseCAPITALSOCIALcapitalculturalintegraçãomicro-análiseAsmotivaçõeseconómicaseascaracterísticassocioculturaisdaemigraçãomacaense,iniciadaemmeadosdoséculoXIX,emergemdasmutaçõespolíticaseeconómicasocorri-dasnaChinaapartirde1842,emparticularnassociedadesdeorigem(Macau)edeacolhimento(Xangai).Aconstruçãodestaproblemática,assimcomoadefiniçãodastrêsdimensõesanalíticasjáapresentadas,conduziram-nosaummodelodeanálisequepermiteidentificaroselosderelaçãoqueexistementreascaracterísticasdeumdeterminadofluxomigratórioeocontextoestruturalemqueocorre,quernasociedadedeorigem,quernasociedadedeacolhimento.Se,porumlado,podemosconsiderarqueexistemfactoresexplicativosqueemergemdoestudodascaracte-rísticasdemográficasdofluxomigratório,poroutrolado,consideramosqueestesfactoressóassumemaplenitudedoseusignificadocausal,quandoinseridosnumquadroanalíticomaisgeral.Nãoreconhecemos,nemasupremaciadasestruturassobreosagentesenvolvidosnumfenómenomigratório,nemconsideramosqueosDIMENSÕESANALÍTICASMACAUXANGAIFLUXOMIGRATÓRIOREDESSOCIAIS
44agentes,porsisó,sejamvariáveisexplicativassuficientesparaacompreensãoglobaleaprofundadadessemesmofenómeno.Assim,avançamoscomumquadrodeaná-lisequetorneexplícitasasdinâmicasdialécticasentreasestruturaseosagentesquenelassemovimentam.Peloqueacabámosdeafirmar,ocasodeestudodofluxomigratórioMacau--Xangaiexigequesearticulem,deumaformaintegrada,doisníveisdeanálise:umamacro-análiseàescalanacional/internacional;umamicro-análise,àescalaindivi-dual/familiar.Paraamacro-análisepartimosdedoispressupostosessenciaisque,segundoRibas-Mateos(2004),seenquadramnaperspectivahistórico-culturalparaoestudodosmovimentosdapopulação:asmigraçõessópodemseranalisadasnocontextodahistóriadastransformaçõesquetêmlugarnumadeterminadaformaçãosocialededuzem-sedaspressõesexternaseinternassobreaseconomiasnacionais.Poroutrolado,estaperspectivateóricaconsideratambémanecessidadedeincor-poraroestudodasredessociaisquesemobilizamnumdeterminadomovimentodapopulação(lançando,destemodo,aponteparaamicro-análise),masinserindo-asnoseucontextohistórico:asredessociaistêmumpapelfundamentalnadirecção,composiçãoepersistênciadosfluxosmigratóriose,porsuavez,estãocondiciona-dasporestruturaseconómicas,sociaisepoliticasinerentesàhistóriadassociedadesemissoraereceptora.Noquedizrespeitoàmicro-análise,optamosporelegerocon-ceitodecapitalsocialeosquadrosexplicativosaqueelenosconduznocampodoestudodasmigrações(Ribas-Mateos,2004),nomeadamente,noquedizrespeito:(i)àcapacidadedemobilizareorganizarrecursosgraçasàintegraçãodoemigranteemredessociofamiliares;(ii)àsmotivaçõesindividuaisparaaemigração,quandoumaredejáseencontrainstalada;(iii)aopapeldaseconomiasétnicasnoprocessodeintegraçãosocialnasociedadedeacolhimento;e(iv)àsdinâmicasdedispersão/concentraçãodosemigrantesnoespaçoondearedeseinstala.Macro-análiseAimportânciadamacro-análisenestemodeloanalíticofundamenta-sepelaca-racterizaçãodofluxomigratórioqueestánocentrodestainvestigação,entreMacaueXangai,apartirdemeadosdoséculoxix,oquepressupõeasuaintegraçãonoquadrodasmigraçõesinternacionaisdaquelaépoca.Ahistóriacontemporâneadasmigraçõesinternacionaispodeserdivididaemquatroperíodos:períodomercantil,de1500a1800;períodoindustrial,de1800a1925;períododemigraçõeslimitadas,de1920a1959;eperíododasmigraçõespós-industriais,apartirde1960.Nosegundodestesperíodos,asmigraçõesinter-nacionaisreportam-seaodesenvolvimentoeconómicodaEuropaeàexpansãoin-dustrial.Nestaépoca,asmigraçõesinternacionaiscaracterizam-sepelosurgimentodolivremercadointernacionaldemão-de-obra,baseadonomovimentorelativa-mentevoluntáriodetrabalhadoreslivres.Asmigraçõesqueocorremnesteperíodo
45realizam-senumnovocontextoeconómicoepolítico,comomundoocidental,hegemonizadopeloimpériobritânico,ainiciarumprocessodeindustrializaçãoeurbanizaçãoquetransformouasformaçõessociaiseuropeias,baseadasatéentãonaproduçãoagrícolaeartesanal.Asnovasmigraçõesinternacionaisdetrabalhadoresconstituíramumelementofundamentalnaformaçãodomercadomundialcapita-lista(Lacomba,2008).ParaMuñoz(s.d.),aemigraçãodetrabalhadoreseuropeusfoiamaisrelevante:de1800a1940,aemigraçãoparaoultramarapresentaascifrasmaisimportantesentretodososmovimentosmigratóriosconhecidos;entre1846e1932,ototaldeeuropeusemigradosestima-seem50,5milhões,sendoosprin-cipaisdestinosaAmérica,colóniasafricanaseasiáticas,enoseiodopróprioconti-nenteeuropeu.Calcula-seque85%dosmigranteseuropeustiveramcincodestinosfundamentais:Argentina,Austrália,Canadá,NovaZelândiae,principalmente,osEUAquereceberamtrêsquintosdamigraçãoeuropeia(Hatton&Williamson,1994;Massey,Arango,Hugo,Kouaouci,Pellegrino&Taylor,1998;Rayna,2008).Umfactorquecontribuiuparaamassificaçãodaemigraçãonesteperíodo—Hatton&Williamson(1994)falamdeumamigraçãoemmassa—foiaconstantemelhoriadosmeiosdetransporteedastecnologiasdecomunicaçãoquederamumfortecontributoparaquesereduzissemosriscoseoscustosdaemigração,deixandoestaaoalcancedeummaiornúmerodeeuropeus.Naprimeirametadedeoitocentos,aemigraçãoeuropeiatinhaorigemnasilhasbritânicasenaAlemanha.Aestesdoisterritóriosjuntaram-se,emmeadosdoséculo,ascorrentesmigratóriasescandinavasedonoroesteeuropeu.Jápertodofinaldoséculoassocia-seaestacor-rentemigratóriaaItália,aEspanhaePortugal,logoseguidospelaÁustria-Hungria,RússiaePolónia(Hatton&Williamson,1994).TendocomoexemploaemigraçãoeuropeiaparaosEUA,podemosdefiniropadrãoquecaracterizavaaemigraçãoeuropeianestaépoca.Eramadultoscomida-descompreendidasentreos15eos40anos(76%),sendo64%dosexomasculino,ascendendoa75%seapenasconsiderarmososhomensquesaíamdosuldaEuro-pa.Sómuitoexcepcionalmenteseencontravamentreestesemigrantescasaiscomfilhos.Amotivaçãopassavapelafugaàmiséria,tentandoproporcionarmelhorescondiçõesdevida,parasieparaageraçãoqueselhesseguisse.Osqueemigravamparaescaparaperseguiçõesdecarácterpolíticooureligiosoeramumaminoria.Aassociaçãodoprocessodeindustrializaçãoaoincrementodasmigraçõesmun-diaisdeveaindateremcontaumoutrofactorqueinfluencioutodoosistemami-gratóriointernacional:ofimdotráficodeescravosedaescravatura,nasegundametadedoséculoxix.ParaalémdaemigraçãoeuropeiaparaasAméricaseÁfrica,estefenómenoteveumparticularimpactenaexportaçãodemão-de-obraasiática.Entre1834e1941,estamigraçãoenvolveucifrasquesesituamentreos12eos37milhõesdetrabalhadoresasiáticos(Cohen,2006).SegundoTrolliet(2000),sóentre1876e1901,4milhõese850milchinesesabandonamoimpérioapartirdos
46portosdosul.Noiníciodoséculoxx,contabiliza-seaexistênciade8milhõesdechinesesnasregiõesvizinhasdosmaresdosul(Nanyang),daBirmâniaàsFilipinas.Peloqueficaexposto,somoslevadosaaceitarqueofluxomigratórioMacau--Xangaideveseranalisadocomoparteintegrantedemovimentosmigratóriosinter-nacionaismaisvastosqueocorreramnasegundametadedoséculoxixequesepro-longaramatéàIIGuerraMundial,nomeadamenteasmigraçõeseuropeias(ondeseinseretambémaemigraçãoportuguesa)eadiásporachinesa,queprivilegiaosdestinostradicionaisdoSuesteAsiáticoeencontraoutroscomoéocasodasAmé-ricas.MasainserçãodamigraçãoMacau-Xangainestecontextomaisabrangentepoderevelar-seumpoucomaiscomplexa,talvezumpoucocontraditória,namedi-daemqueaquelasduascidades,assimcomoHongKong,faziampartedomesmoterritórionacionaldoimpériochinês.Contudo,importalembrarqueMacaueraumestabelecimentosobadministraçãoportuguesaeHongKongintegrava-senovastoimpériocolonialbritânico.QuantoaXangai,nãoobstanteserumacidadechinesa,aemigraçãoestrangeiratinhacomodestinoaConcessãoInternacional(CI)eaConcessãoFrancesa(CF),ambasforadaalçadadasautoridadeschinesas:aCIgozavadeumaadministraçãoautónomaescolhidapelasuaelitesocioeconómica,britânicaenorte-americana;aCFerageridadirectamentepelocônsuldarespectivapotênciaadministrante.Finalmente,avincarestaideiadeestarmosperanteumflu-xointegradonosmovimentosmigratóriosinternacionais,encontramosofactodosagentesenvolvidosnaemigraçãoMacau-Xangaiserem,nasuaesmagadoramaioria,macaensesquepartiamcomoestatutoquelheseraconcedidopelanacionalidadeportuguesa.AointegrarmosofluxomigratórioMacau-Xangainosistemamigratóriointer-nacional,elepodeserobservadocomoumcomplementodeoutrosfluxosetrocasqueocorreramentreaquelesdoisterritórios,eentreesteseterritóriosterceiros.Umahipótesequesenosafiguraplausíveltendoemcontaqueasmudançasestru-turaisintroduzidasnaÁsiaOrientalresultaramdoimpactedaexpansãodomercadocapitalistamundialnaquelapartedomundo.Adeslocaçãodaspopulaçõesocor-reupelosmesmoscanaisenosmesmossentidosemquesedeslocaramempresasecapitaisestrangeiros,entreMacau,Cantão,HongKongeXangai.Umasegundahipótesequeimportaequacionardizrespeitoaoselosdeligaçãoentreassociedadesdepartidaedeacolhimentoque,longedeseremfrutodoacaso,seencontramre-lacionadoscomherançashistóricas,culturaiseeconómicas(Kritzetal.,1992).Talcomohoje,oudeformamaisevidenteporqueemmeadosdoséculoxixaindanosencontrávamosemplenaintegraçãonosistemacolonialmoderno,oslaçoscoloniaisehistóricosdesempenharamumpapelfundamental,nomeadamentenaescolhadosdestinosporpartedosemigrantes,nositineráriosmigratóriosenasactividadesso-cioeconómicasexercidas.Decorredestahipóteseumaterceira,asaber,asmigraçõesinternacionaissãoessencialmenteumfenómenoespacio-temporal,quesurgeem
47funçãodoreconhecimento,porpartedosmigrantes,dasnovasoportunidadeserecursosdisponíveisnospossíveisterritóriosdedestino.Umreconhecimentoquedeterminaasescolhas,osdestinos,ositineráriosinter-geracionaiseamobilizaçãodasredessociaisqueossuportam.Finalmente,aquartahipótesedizrespeitoaosimpactesdeumdeterminadofluxomigratórionasociedadedeorigem.Deummodogeral,éreconhecidoqueasmigraçõesproduzemimpactesdemográficosnosterritóriosemissores,nomeadamenteaoníveldosquantitativos,daestruturaetária/sexoedasuadistribuiçãoespacial.Estesimpactestêminfluêncianaestruturaso-cioeconómicacomo,porexemplo,nomercadodetrabalho,noconsumodebenseserviços,nocomérciointernacionalenasreservasfinanceiras(Chan,1990).Anaturezaeaevoluçãodomovimentopopulacionalpoderãoseranalisadasconsiderandodiversosfactores–onúmerodeemigrantesenvolvidos,aconcen-tração/dispersãodasorigens,asformasdemobilidade,aduraçãodaausênciadosemigranteseascondiçõesdoseuregressooudasuadispersãopelomundo–factoresqueinfluenciamasrepercussõesdaemigraçãonoterritóriodepartida.OenquadramentodofluxomigratórioMacau-Xangainosistemadasmigra-çõesinternacionaisnãoexcluianecessidadedeseestudaremassuasespecificidadestendoemcontaasuaintegraçãonummovimentomigratóriomaisglobalquefoiadiásporamacaense.Paraoestudodocasoquenospropomosrealizarconstruí-mosumesquemaconceptual(Fig.I.1)quejátivemosocasiãodeapresentarsuma-riamente,masqueagoradeveserdesenvolvido.Comecemospelamacro-análiseapartirdaqualpretendemos,porumlado,determinarasmudançasnasestruturaspolíticaseeconómicasquecondicionaramoscontextosglobaisemqueocorreramosmovimentosmigratóriosdosmacaensese,poroutrolado,analisarasrespostassocioculturaisqueforamencontradas.Reconhecemosqueestasrespostasocorreramnumamploprocessomigratórioquesedispersounoespaçoenotempo,tendoemcontaosquantitativosenvolvidosemfunçãodapopulaçãodeorigem,oprolonga-mentoporváriasgeraçõeseoelevadoníveldedispersãopordiferentesterritórios.Assimseexplicaaescolhadoconceitodediásporacomoestruturantedamacro--análise,aoqualassociámosaindadoisoutrosconceitos,culturaeidentidadeétnica,consideradosfundamentaispelocontributoquepoderãodaràcompreensãodosimpactesnasociedadedeorigem(Macau)edomodocomoseintegraramnasocie-dadedeacolhimento(Xangai),estabelecendo-seassimapontecomamicro-análise.NoseuDicionáriodeGeografia,Lacoste(2005)avançacomumadefiniçãodediáspora,mantendocomoreferentecentralaideiadegrupoétnico.Emúltimaaná-lise,trata-sedereproduziranoçãoclássicadediásporacriadaemtornodadispersãodosjudeuspelomundo.Umasegundaideiaremete-nosparaousoabusivodocon-ceitoquandoéaplicadoaoutrasrealidadesmigratórias,nomeadamentechinesaseindianas,sublinhandoqueonúmerodemigrantesenvolvidosémuitoinferioraoefectivototaldaChinaoudaÍndia.Aligaçãodoconceitodediásporaàdispersão
48dosjudeus(grupoétnico)eoreconhecimentodequesegeneralizou,abusivamente,ousodesteconceitosãoquestõescujapertinênciamelhorsecompreendequandoseintegramnasfasesporquepassouautilizaçãodoconceitodediásporanosúltimoscinquentaanos,apresentadasporCohen(2008).Aprimeira,utilizadanosestudosdesenvolvidosnosanosde1960e1970,refere-seànoçãoclássicadediásporacomoumaemigraçãoquesedispersaporváriosterritóriosnasequênciadeumaconteci-mentotraumáticoqueafectoutodoogrupo.Paraalémdosjudeus,Cohenidenti-fica,nestafase,osestudossobreadiásporaafricana,arméniaeirlandesa.Nasegun-dafase(décadade1980),oconceitoéusadonumsentidometafóricoedeformamaisabrangente,alargando-seadiferentesgruposdepessoascomo,porexemplo,expatriados,refugiadospolíticoseminoriasétnicaseraciais.Ameiodadécadade1990desenvolve-seacríticaaesteusomaisgeneralizadodoconceito,recentrandoaideiadediásporaemdoisaspectosessenciais:terra-mãeecomunidadeétnicaereli-giosa.Finalmente,nosanosdetransiçãoparaonovoséculo,Cohenconsideraqueseentrounumafasedeestabilizaçãodousodoconceito,apartirdascríticasavançadasnosanosanteriores,masconsiderandoquesecontinuaacorreroriscodeumusoexcessivo,retirandoforçaaoseuconteúdo.TendoporreferênciaaspropostasdeWilliamSafran,váriosautores(Reis,2004;Costa,2005;Cohen,2008)reproduzemanecessidadededefinirumconjuntodecaracterísticasquepermitamreconhecerquandoéqueumdeterminadomovimen-tomigratóriopodeserconsiderado,ounão,umadiáspora:UÊ`ëiÀÃKÊ>Ê«>ÀÌÀÊ`iÊÕÊViÌÀÊ`iÊÀ}i]Ê«>À>Ê`Õ>ÃÊÕÊ>ÃÊÀi}ªiÃÊiÃÌÀ>-geiras;UÊ«ÀiÃiÀÛ>XKÊ`Õ>ÊiÀ>ÊViVÌÛ>]ÊÛÃKÊÕÊÌ]ÊÃLÀiÊ>ÊÃÕ>ÊÌiÀÀ>Ê`iÊÀ-gem,incluindoasualocalização,históriaerealizações;UÊVÀiX>Ê`iʵÕiÊÕV>ÊÃKÊV«iÌ>iÌiÊ>ViÌiÃÊ>ÃÊÃVi`>`iÃÊ`iÊ>V
i-to,mantendo-seporissoparcialmenteseparados;UÊ`i>â>XKÊ`iÊÕ>ÊÃÕ«ÃÌ>ÊÌiÀÀ>Ê`iÊÀ}iÊ>ViÃÌÀ>]Ê>`iÊÃiÊ«`iÀ?ÊÀi}ÀiÃ-sarumdiaseascondiçõesopermitirem;UÊVÀiX>Ê`iʵÕiÊÌ`ÃÊÃÊiLÀÃÊÃKÊÀiëÃ?ÛiÃÊ«ÀÊ>ÌiÀÊÕÊÀiVÕ«iÀ>ÀÊ>Êsuaterradeorigememsegurançaeprosperidade;UÊ}ÀÕ«ÊjÌVÊVÃViÌiiÌiÊvÀÌ>iV`Ê`ÕÀ>ÌiÊÕÊ}Ê«iÀ`Ê`iÊÌi-poebaseadoemindicadoresdistintivos,comoahistóriacomumeacrençanumdestinocolectivo.Esteconjuntodecaracterísticascomunsaumadiásporapreserva,noessencial,osdoisaspectosidentificadosnosanos80:aexistênciadeumaterra-mãe,quesemantémcomoumpólodistintivodascomunidadesmigrantescomamesmaori-gem,ocupaquatrodasseiscaracterísticasenunciadas;asoutrasduasrepetemaideia
49daidentidadeétnica.Algunsautores(Reis,2004;Cohen,2008)sublinham,noentanto,quenãoénecessárioquetodasascaracterísticassereúnamemsimultâneoparaquesepossaconsiderarcomodiásporaumprocessomigratório.Noiníciodoterceiromilénio,asrealidadesmigratóriasarrastadaspelaglobali-zaçãofizeramsurgirnovasaproximaçõesaoconceito,constituindo-secomoimpor-tantescontributosquandosepretendeestudarumdeterminadofluxomigratórioinseridonummovimentoglobaldediáspora.Assim,Bruneau(2010)propõequeosterritóriosdadiásporasejamanalisadosporetapas:primeiro,opaísdeacolhimento,ondeovínculocomunitáriodesem-penhaumpapelessencial;emseguidanoterritóriodeorigem–umpólodeatrac-ção–mantidopelamemória;finalmente,atravésdosistemaderelaçõesdentrodasredessociaisqueinterligamosdiferentespólos.Avançandotambémcomumatentativadeapresentarcritériosquedefinamumfenómenomigratóriocomodiás-pora,esteautorconsideraseistópicos:adispersãoterritorialimpulsionadaporumapressãoexterna;aescolhadospaísesedascidadesdedestinoinseridanascorrentesmigratóriasexistentes;apopulação,integradanasociedadedeacolhimentosemas-similação,mantendoasuaidentidadeetendoporreferênciaoseuterritóriodeori-gem,atravésdomecanismodamemória;osgruposmigrantesdispersospreservamedesenvolvemlaçosentresi;aexperiênciamigratóriadeumadiáspora,ocorrendoaolongodeváriasgerações(longaduração);umaformaçãosocialautónomadassociedadesdeorigemedeacolhimento,graçasàcriaçãodeassociaçõesdecaráctercultural,político,religiosoeprofissional.Cohen(2008),seguindoumalinhadiferentedeanáliseemtornodesteconcei-to,enunciadoispontosdereflexãoque,noseuentender,devemserponderados:um,aauto-imagemdeumacomunidadequeseconsideracomopertencenteaumadiáspora,oque,nãosendoumacondiçãosuficiente,porsisó,éumfactorquedeveserequacionado;outro,remeteparaanecessidadedapassagemdotempoantesdeseclassificarcomodiásporaumdeterminadofenómenomigratório.Poroutrolado,Cesari(2002)sintetizaasdiferentesabordagensaoconceito,atribuindo-lhetrêsdi-mensões,àsquaisassociaaideiadetransnacionalidade:pertençaaumaidentidadeétnica,existênciadeassociaçõesdacomunidadeepersistênciadasrelações(aindaqueimaginárias)comoterritóriodeorigem.NamesmalinhadeCesariencontramosadefiniçãodeMalheiros(2001)que,numatentativadesíntesedealgunsautoresdereferência(Safran,Chaliand&Rageau,Bruneau&Cohen),propõequeseconsidereadiásporacomo«umgrupodispersopordiversoslocaisdomundo(nãoapenasdoisoutrês),quepartilhaumamesmamemóriaétnico-culturalcolectivaequemantémlaços,reaisousimbólicos,comoterritóriodeorigem,sejadosprópriosoudosseusantepassados»(p.73).Aestadefinição,MalheirosacrescentaaideiatambémsugeridaporLacoste(2005)noseudicionário,deseobservarque,nocasodeumadiáspora,onúmerodemigrantesésuperioraonúmeroderesidentesnoterritóriodeorigem.
50Adimensãotemporaldoconceitodediáspora,paraalémdeserelacionarcomoprolongamentodofenómenomigratórioaolongodeváriasgerações,im-plicaqueseprocedaàsuacontextualizaçãohistórica.Nestesentido,Reis(2004)propõequeseconsideremquatroperíodosdistintos.OPeríodoClássico,referenteàrealidadedaGréciaClássica.OPeríodoModernoquepodesersubdivididoemtrêsfases:(i)aexpansãodocapitaleuropeu(1500-1814);(ii)arevoluçãoindustrial(1815-1914);e(iii)afaseentreguerras(1914-1945).Finalmente,oPeríodoCon-temporâneo,apósaIIGuerraMundial,quesedistinguejádeumquartoperíodoondehojenosinserimos,decorrentedoprocessodeglobalizaçãoquetempromovi-doefacilitadoagrandemobilidadedepessoasanívelmundial.Tendoemlinhadecontaqueocasodeestudoquepretendemosdesenvolverserelacionacomamigraçãodeumacomunidadeeuro-asiáticaenvolvendodife-rentesterritóriosdoespaçonacionalchinês,épertinentequeestaapresentaçãodoconceitodediásporapasseporestudosquesedebrucemsobreaemigraçãochinesa,quemuitostambémclassificamdediásporachinesa.Noiníciodadécadade90existiamcercade34milhõesdemigranteschineses,seexcluirmosMacaueHongKong(Dufoix,2008);hoje,noiníciodomilénio,estequantitativoultrapassoujáos40milhões.Entreosautoresquesedebruçamespecificamentesobreoestudodadiásporachinesa,Mung(2000)avançatambémcompropostasnosentidodechegaraumadefiniçãodesteconceito.ParaMung,oconceitodediásporaabarcatrêsgrandesdimensõesquepermitemexplicarestasrealidadesmigratórias.Aprimeirarefere-seàmultipolaridadedamigraçãoeàinterpolaridadedasrelações:multipolaridadedamigraçãodeummesmogruponacional,étnicooureligiosoentrediferentespaíses,oquecorrespondeàdefiniçãoclássicadediásporanosentidooriginaldedispersão;interpolaridadedasrelações,istoé,oslaçosmigratórios,económicos,informativosouafectivosqueligamosmembrosdosdiferentespólosdoespaçomigratóriodumgrupoparticular.Asredesgeográficasdamigraçãoclássicacorrespondemaumaredesimples(umasóorigemparadiferentesdestinos)enquantoqueadiásporacor-respondeaumaredecomplexadevidoàexistênciadelaçosentreosdiferentespóloseentreestescomoterritóriodeorigem.Asegundacentra-senaidentidadesocialdecaracterísticasétnicas:desenvolvimentodeumaidentidadefundadanosentimentodepartilhadeumaorigemcomum;identidadecolectivadenaturezaétnica,assu-mindooconceitodeidentidadeétnicacomoacrençadepartilhadeumaorigemcomum;identidadeorientadaparaopassado,paraaconservaçãodasmemóriasdeorigemeparaapreservaçãodahistóriadessasmemórias.Porúltimo,oterritóriodescontínuo:àescalalocal–adiásporaémarcadaporumaforteconcentraçãoespacial(guetização);ouporumadisseminaçãonoespaçourbanosobaformadepequenosnódulos;ou,ainda,porumapulverizaçãoindividual(nestecaso,sobressaimaisapresençadosindivíduosdoqueadosgrupos);àescalaglobal–pelaausência
51deumterritóriohomogéneoe,emsuasubstituição,aexistênciademicro-territóriosligadosentresi,porumladopelacirculaçãodebens,informações,pessoase,poroutrolado,pelaconsciênciadediásporaquepermitereconheceraexistênciadeou-tros,iguaisasi,noutroterritório.CitandoDeniseHelly,Mungconsideraqueofenómenodediásporapodesersintetizadoemseiscaracterísticas:(i)umaconsciênciaidentitária–umadiásporaéumapopulaçãocomumaconsciênciadesicomogrupopossuidordeumaculturaparticulareumahistóriaespecíficadedispersão;(ii)umadispersãoàescalademui-tospaíses–multipolaridade;(iii)laçosentreosdiferentespólos–interpolaridades;(iv)duasdisjunçõescontráriasàideologiaestado-nação–uma,entrecultura,línguaeterritório,eoutraentrehistória,territórioeEstado–ambasafastandoadiásporadelógicasdedomíniocentralizado;(v)longaduração,necessáriaparaacriaçãodelaçosentreasdiferentescomunidades;e(vi)estratificaçãosocialinterna–aemi-graçãodemão-de-obra,nãosendoheterogéneaafasta-sedoconceitodediáspora.Asdiferentesperspectivassobreoconceitodediásporaeomodocomotemevoluídoautilizaçãodoconceito,emgrandeparteaoritmodasmudançasquevãoocorrendonosistemamigratóriointernacional,levam-nosaponderarcomofundamentaisumconjuntodequatrofactoresquedevemserassumidosquandocaracterizarmosadiásporamacaenseapartirdainvestigaçãoquetemosvindoarealizar.Oprimeirodecorredadimensãogeográficaquereconhecemosnoconcei-to.Éunânimeentreoscientistassociaisaideiadequeumadiásporapassasempreporumprocessodedispersãonoespaçoapartirdeumterritóriodeorigem,peloqueimportaesclareceromodocomosedesenvolveuessefenómenodedispersãonocasodamigraçãomacaenseeporqueperíodospassouaolongodasuahistória,tentandoestabelecer,seexistirem,ospadrõesdemobilidadedosmigrantes.Ose-gundocritériocentra-senasrelaçõesqueamigraçãomantevecomaterra-mãe,umaspectoparticularmenterelevantenocasomacaense,namedidaemquedevemserequacionados,emsimultâneo,doisterritóriosdeorigemcomsignificadosdistintos:Macau,aorigemespacialondesereuniramascondiçõessocioeconómicasepolíticasquedespoletaramasmotivaçõeseosdesejosdepartir;Portugal,realidadeterritorialsimbólica,fontedeorigemdosprincipaistraçosculturaisdacomunidademacaense,nomeadamente,alínguaeareligião.Amanutençãodasrelaçõescomosterritóriosdeorigempassoupordoisplanosdistintosdetemporalidades,asaber,apreservaçãodamemória(passado/longaduração)eamanutençãodecontactoselaçoscomasociedadedeorigem(presente/curtaduração).Aterceiracaracterísticaaprivilegiarrelaciona-secomoscontornossocioculturaisdacomunidademacaense,umgrupoétnicoportadordeumaidentidadeculturalherdadadeumsecularprocessodemis-cigenaçãohumanaedehibridismocultural.Aquartaeúltimacaracterística,queconsideramosestruturantenadefiniçãodediáspora,dizrespeitoàexistênciaderedessociaisquederamsuporteaoarranqueeàcontinuidadedosdiferentesmovimentos
52migratórios.Estasredespodemassumir,nocasomacaense,duaslógicasdiferentes,mascomplementares:aprimeiraaconsideraremergedolugarcentralqueafamíliaocupavanaestruturasocialdeMacau;asegundaremeteparaoesforçodesenvolvidopelacomunidadenosentidodeseorganizarlocalmentenosdiferentesterritóriosporondesedispersou,comosobjectivosdefacilitaraspontescomoterritóriodeorigem,edepreservaramemóriaeosvaloresidentitáriosdoseuquadrocultural.Finalmente,nocasodoestudodadiásporamacaense,assumeparticularrelevoaadopçãodasduasideiasqueCohenavançanaanálisecríticaquedesenvolveuemtornodoconceitodediáspora.Porumlado,ofactodehojeacomunidademacaenseterumaauto-imagemquepassa,emgrandemedidapeloassumirdarea-lidademigratóriaenquantodiáspora,oquesetraduznosEncontrosdaDiásporaquerealizaemMacaudesdeosúltimosanosdoséculoxx.Poroutrolado,passoumaisdeséculoemeiosobreoanoqueconsideramosdearranquedadiásporamacaense(1842),umlongoperíodotemporal,queatravessouváriasrealidadeshistóricasequenosfacilitaacompreensãodoprocessodeconstruçãodamigraçãomacaenseedasuatransformaçãonumadiásporaquehojesematerializanasmuitascomu-nidadesdispersaspelomundo.Resta-nosacrescentaraindaumterceirovectordeanálisequeserelacionacomaideiadetransnacionalismoque,segundoRamos(2009),éo“conjuntodeprocessospelosquaisosmigrantestecemedesenvolvemrelaçõessociaisdenaturezamúltiplaligandoassociedadesdeorigemedeacolhi-mento,construindoespaçossociaisqueatravessamasfronteirasgeográficas,políti-caseculturais”(p.317).Estamosperanteumanoçãomuitopróximadoconceitodediáspora,eminentementegeográfico,queimplicaadispersãoterritorialeasrelaçõestransnacionaisqueseestabelecementreosterritóriosdedestinoeentreesteseoterritóriodeorigem(interpolaridadeemultipolaridade).Asinter-relaçõesqueosdiferentesnúcleosdispersosconstroementresipodemserassociadasàideiaderotasouitineráriosmigratórios,desenhadosapartirdoseuterritóriodeorigem,comoqualmantémassuasraízesmaisoumenosvivas,maisoumenosmíticas,assimcomoodesejodoregresso(Blunt,2003).Destemodo,adimensãotransnacionaldoconceitodediásporaexplicaaexistênciadeumacomunidadeextraterritorial,nosentidoemquerompecomasfronteirastradicionaisdoestado-nação(Pieke,1998).Nocasomacaense,oterritóriodeorigemnuncafoiumanação:até1999,foiumespaçoultramarinoadministradoporumapotênciaeuropeia,Portugal;hojeMacauéumaRegiãoAdministrativacomumestatutoespecial,emboraintegradanaRepúblicaPopulardaChina.Aideiadetransnacionalidadeconduz-nosàneces-sidade,deanalisarnãosóaformacomosemantêmoslimitesdaidentidadeétnicanasociedadedeacolhimento,Xangai,mastambémositineráriosmigratórioseassuasligaçõesaoterritóriodeorigem(Sanders,2002).Entendemosqueaanálisedoconceitodediásporadeveserestendidaaoutrosdoisconceitos,culturaeidentidadeétnica,oprimeiroassociadoàsorigenssocio-
53culturaisdacomunidademacaense,numpercursohistóricoqueseprolongouporváriosséculos,osegundocanalizadoparaacompreensãodoprocessodeintegraçãosocialnosterritóriosreceptores.Consideramosoconceitodeculturacomoumatotalidadequeenglobaosco-nhecimentoseascrenças,aarteeamoral,oscostumeseascapacidadesadquiridaspelohomemenquantosersocial(Cuche,2006).Noentanto,estatotalidadedeveserentendidacomoumaestruturadinâmicadisponívelparaamudança.Assim,pedimosemprestadaadefiniçãodeculturadeCardoso(2005)queaentendecomo«oprodutodeumaelaboraçãoconstante,participadaporcomunidadesdediversasorigensemquesãocadavezmaisrelevantesosseuscontributosparanovasconfigu-raçõesculturais»(p.19).Arazãofundamentalquenoslevaaadoptarestadefiniçãodeculturadizres-peitoaoseucarácterdinâmico,característicaimportantequandosabemosqueasuaoperacionalizaçãoincidirásobreoestudodacomunidademacaense,frutodeumlongoecomplexoprocessodemiscigenaçãoluso-asiático.Tendoemcontaaheterogeneidadeculturaldassociedades,comoéocasodasociedademacaense,esteconceitodeculturareconheceapermanentereconfiguraçãodasidentidadesculturaisdecadagrupoétnico.Poroutrolado,noestudodocasodeumarealidademigratória,esteconceitopressupõetambémoentendimentodequeaintegraçãodacomunidadenumanovasociedadedeacolhimento,seconvidaàsuareconfiguraçãoculturalporforçadoseuprocessodeintegração,tambémpodepressuporaadopçãodeestratégiasquepassampelatentativadepreservarcaracterísticasdosquaisresulteaafirmaçãodasuaidentidadeétnica–invariantes,seadoptarmosaconceptualiza-çãodeLévi-Strauss(Cuche,2006)paraquemadiversidadedasculturashumanasnãodeveserconcebidadeumamaneiraestática,namedidaemqueéoresultado,nãodoisolamentodosgruposmasdasrelaçõesqueestabelecementresi(Strauss,1973).Estabelecendoarelaçãoentreumfenómenomigratório,asmudançasqueocorremnasociedadereceptoraeadiversidadeculturalqueacaracteriza,podemosafirmarqueafixaçãodeestrangeirosnumdeterminadoterritório,aogerarumaredederelaçõescomosautóctoneseentreasdiferentescomunidadesmigrantes,levaàconfiguraçãodenovasrelaçõesinterétnicaseexpressõesidentitárias,istoé,daexpe-riênciamigratóriaresultaaemergênciadeprocessosvariadosdenovasdiversidadessocioculturais(Romero,2007).Analisandoatentativadealgunscientistaspolíticosdeclassificarasidentidadesdapopulaçãopelasuaetnia,Chandra(2006)sugerequequalquerensaiosobreadefiniçãodeumaidentidadeétnicapassaporconsiderarumconjuntodecarac-terísticas,nomeadamente,omitodeumaancestralidadecomum,omitodeumlugardeorigem,regrasparadefiniradescendênciadosseusmembros,umaculturaoulínguacomum,umahistóriacomumeumaexistênciaconceptualcomum.Ne-nhumadestascategorias,porsisó,ésuficienteparadefinirumaidentidadeétnica,
54neménecessárioquetodaselassereúnam.Masqualquerdefiniçãoserátantomaiscredívelquantomaiorforonúmerodecategoriasqueabranger.Esteconjuntodecaracterísticasenunciadoporesteautortornaevidenteaproximidadeentreocon-ceitodeidentidadeétnicaeoconceitodediáspora.Entreosseusaspectoscomunsinteressa-nosaquidestacarasorigensterritoriaisemíticas,assimcomoopadrãoculturalquelheconfere,emúltimaanálise,asuaidentidade.Noentanto,existemoutrasáreasdereflexãoemtornodoconceitodeidentida-deétnicaquenãopodemserevitadas.Este,talcomooconceitodecultura,deveserentendidocomoumaconstruçãosocial,apartirdaqualsedefineaidentificaçãodosujeito.Umindivíduoqueévistoporsiepelosoutroscomopossuindoumaorigemcomum,partilhandoelementosdeumaculturacomumeparticipandoemactivi-dadesqueenvolvempessoasparaquemasmesmasorigenseamesmaculturatêmumsignificadoespecial(Chavez&Guido-Di-Brito,1999).Partindodestacon-cepçãodeidentidadeétnica,estesautorescentramasuaatençãonosmecanismosdedesenvolvimentodeumadeterminadaidentidadeétnica,temaparticularmenteimportantequandoestudamosomovimentomigratóriodeumacomunidadequeéportadoradeumaidentidadeétnicacujostraçosculturaisremetemparaaexis-tência,nãosódeumaorigemcomum,espacialemítica,mastambémparaatenta-tivadepreservaçãodessamesmaidentidadenasociedadedeacolhimento.ChavezeGuido-Di-Britoconsideramqueestedesenvolvimentoconsistenomovimentoindividualparaumamaisclaraeconscienteidentificaçãocomosvalorescultu-rais,comportamentos,crençasetradições.Todavia,aestadefiniçãodoconceitodeidentidadeétnicaeàsáreaspelasquaissepodeprocederaoseudesenvolvimentoimportaacrescentarqueelaocorre,nãosóaoníveldoindivíduo,mastambémaoníveldoprópriogrupoondeeleseintegra,comoteremosocasiãodeabordarmaisadiante,quandonosdebruçarmossobreoconteúdodonossoquadroconceptualaoníveldamicro-análise.AimportânciadogrupoéreconhecidaquandoChavezeGuido-Di-Britotentamenunciarosdomíniosdeformaçãodosindivíduosaoníveldafamíliaedacomunidade:odesenvolvimentodaidentidadeétnicapassaentãopelapartilhadecultura,religião,geografiaelínguaentreosindivíduosdessamesmacomunidade.Emsíntese,aproximamo-nosdeumconceitodeidentidadeétnica,entendidaàpartidapelaexistênciadeumacomunidadequeévistapelosoutrosequesevêasiprópriacomodiferentedasrestantesporserportadoradetraçosidentitáriossingulares,nomeadamente,umnome,umalíngua,umareligião,umespaçodeorigemcomum(realemítico),umamemóriahistóricaesentimentosdesolida-riedade.Nasequênciadosconceitosdediásporaecultura,talcomoforamacimadefinidos,resultaoentendimentodequeaidentidadeétnicadeveserconsideradacomoumapartedadimensãoculturaldeumindivíduoedeumacomunidadeespecíficainseridanoseutodosocial(Vermeulen,2001).Umaidentidadequese
55desenvolvenosentidodasuaclarificaçãoeconsciencializaçãoporpartedosindiví-duos,apartirdocompromissodetodaacomunidade,equepodeconstituirumaestratégiadeintegraçãodeumgrupomigratórionumasociedadedeacolhimento.Noentanto,acomunidademigrantenãoviveisoladadotodosocial,podendoficarmaisoumenospermeávelàssuasinfluênciasepodendomaisoumenosinfluenciá--la,dependendodaespecificidadedascaracterísticasdogrupoedasociedadeondeseinstalou.Simultaneamente,recordemosqueopresenteestudosedebruçasobreacomunidademacaense,cujostraçosidentitáriossãojáoresultadodeumlongoprocessodemiscigenaçãohumanaedehibridismoculturalqueelatransporta,atra-vésdositineráriosmigratóriosquepercorreu,paraosterritóriosreceptoresequepodemconstituirumimportanterecursoculturalfacilitadordoprocessodeinte-graçãosocial.Umhibridismoculturalqueresultadainteracçãoentreasinfluênciaslocaiseasinfluênciasglobaisàsquaissemostrapermeávelequeresulta,emgrandemedida,dacriatividadeedaimaginaçãocultural(Smith&Leavy,2008).Macau,aolongodasuahistória,apartirdemeadosdoséculoxvi,conheceuesseprocessointeractivo,apartirdoqualsefoiconstituindoumanovarealidadesocioculturalprotagonizadapelosmacaenses.ParaCosta(2005),aexistênciadomitodeumalinhagemcomumentreosmacaenses,leva-oacomentarque,poracaso,estaresultadeumagénesemultiétnica;paranós,resideaquiumtraçofundamentalqueexplicaascaracterísticasqueassumiutodooprocessomigratórioemtornodadiásporamacaense,quernoquedizrespeitoàsmotivaçõeseperfisdosmigrantesqueaban-donamaterra-mãe,quernoqueserefereàsestratégiasdeintegraçãonassociedadesdeacolhimento.Micro-análiseDandocontinuidadeàapresentaçãodoesquemaconceptualpornósconstruído,passamosagoraparaasegundaescaladeanáliseconsiderada–micro-análise–naqualavançamoscomumconceito-chave:capitalsocial.Oseuusogeneralizadonosúltimostrintaanostemoferecidoaesteconceitocontornosdiferentes,tornandoporvezesdifícilasuaapropriação(Deth,2008).Noentanto,trêsautoresmantêm--secomoreferênciaobrigatóriaquandopretendemosaprofundaroconteúdodesteconceito:PierreBourdieu,JamesColemaneRobertPutnam.Aoprimeirodevemosareflexãoeaoperacionalizaçãodoconceitoaocampovastodasciênciassociais,depoisdoseunascimentopelamãodeJaneJacobeGlennLoury(Bevort&Lallement,2006).NoseupequenotextopublicadonasActesdelaRechercheenSciencesSociales,Bourdieu(1980)definiuoconceitodecapitalsocialcomoumconjuntoderecursosgeradospelapertençaaumdeterminadogrupocujoselementossemantêmunidosporlaçospermanenteseúteis.Paraalémdaideiaderecurso,apropostadeBourdieuavançacomoutrasconsideraçõesquenosimportaaquireter:aconversibilidadedasdiversasformasdecapital,aimportância
56dadensidadeedadurabilidadedasrelaçõeseaconsideraçãodequeasredessãoconstruçõessociais.Noquedizrespeitoàprimeira,Bourdieudefendeapossibili-dadedeconversãodetodasasformasdecapitale,porintermédiodocapitalsocial,osagentespodemteracessodirectoarecursoseconómicoseaumentaroseucapitalculturalatravésdoscontactospessoaisouinstitucionaisquemantenham(Portes,2000a).Quantoàdurabilidadeedensidadedasrelações,ambasfundamentaisparaesteautor,consideraqueocapitalsocialdisponíveldependedaduraçãodoscon-tactosqueoagentemantémnasredesemqueserelacionae,ainda,donúmerodeligaçõesqueelepodemobilizaredovolumedecapital(cultural,socialeeconómi-co)investidoemcadaligação(Field,2003).Aterceiraconsideraçãorefere-seaoen-tendimentodequeasredessociaisnãonascemdeumaqualquerfontenaturalmasque,pelocontrário,sãoumaconstruçãosocial,«tendodeserconstruídasatravésdeestratégiasdeinvestimentoorientadasparaainstitucionalizaçãodasrelaçõesdogrupo,utilizáveiscomofontedignadeconfiançaparaacederaoutrosbenefícios»(Portes,2000a,p.135).ParaColeman(1988),retomandoaideiaderecursodeBourdieu,oconceitodecapitalsocialencontra-sedefinidoapartirdequatrocaracterísticas:éumrecursoparaosactoresnamedidaemquefacilitaasuaacçãonoseiodasestruturasemquesemovem;temumvalorprodutivoquepermiteaoagenteatingirdeterminadosob-jectivos;nãoécompletamentefungível,podendoserútilemdeterminadassituaçõese,noutras,serineficaz;porúltimo,ocapitalsocial,maisdoquepropriedadedosagenteséacaracterizaçãodeumaestruturaderelações(Bevort&Lallement,2006).Paraalémdestasquatrocaracterísticas,aquisintetizadas,Coleman(1988)defineclaramenteoconceitodecapitalsocialpelasuafuncionalidade,istoé,autilizaçãodocapitalsocialdiminuioscustosdetransacçãoefacilitaacooperaçãoentreaspessoasporquedelepodemretirarbenefícioscomuns(Deth,2008).Odesenvolvimentodoconceitodecapitalsocialemtodoonossoesquemaconceptual,conduz-nosaoterceiroautordereferência,RobertPutnam,aoseuconceitodecapitalsocialeàsduasformasque,nassuasteses,eleassume:bon-dingsocialcapitalebridgingsocialcapital.Umaabordagemquepermiteestenderaoperacionalizaçãodesteconceitoàanálisedosimpactesdamigraçãomacaensenosterritóriosdeorigemedestino.Paraesteautor,oconceitodecapitalsocialcentra-senosrecursosdaorganizaçãosocial,identificadoscomoconfiança,nor-maseredes,compreendendoentãoaspectosestruturais,comoasredessociais,easpectosculturais,comoasnormas,osvaloreseobrigaçõessociais,eaconfiança(Deth,2008).Asnoçõesderede,normaeconfiançasãoreafirmadasporPutnamcomoessenciaisàcirculaçãodocapitalsocialdentrodogrupoedousoqueosseusmembrosfazemdelenosentidodeconcretizaremosobjectivosindividuaiseosdoprópriogrupodoqualfazemparte(Field,2003).Noentanto,donossopontodevista,ocontributodePutnamquenóspretendemosaquisublinhar,dizrespeitoà
57apresentaçãodasduasformasbásicasqueocapitalsocialpodeassumir–bondingsocialcapitalebridgingsocialcapital–emboranãosejaumaáreadoconceitomuitodesenvolvidapeloautornassuasobras(Deth,2008).Adistinçãoentreestasduasformasdecapitalsocialpermiteaogrupo,atravésdobondingcapital,reforçaroslaçosinternosentreosindivíduos,oferecendoaestesmecanismosdereciprocidadeedesolidariedade,fundamentaisparaasuaintegraçãonoterritóriodeacolhimento;aogrupo,noseutodo,obondingcapitalgaranteereforçaasuaidentidadeecoesãosocial,podendosergeradordereacçõesdeantagonismorelativamenteaelementosquelhesãoexteriores.Atravésdobridgingcapital,ogrupofacilitaaconstruçãodepontescomoutrosgrupossociaisdiferenciadosequelhesãoexteriores(Putnam1999;Ponthieux,2006).Estadistinção,desenvolvidaporPutnamnocamposocial,permiteoperaciona-lizarestesdoisconceitosàrealidadedodesenvolvimentoregional:«aprosperidadedecertasregiõesestámaisassociadaaocapitalsocialdoqueaocapitaleconómicoouhumano(…)ocapitalsocialassumeduasformasdiferenciadas:umacorrespon-denteaoslaçosinternos,nointeriordeumlugar/comunidade(bondingcapital);aoutra(bridgingcapital)decorredasrelaçõescomoexterior,entrelugares/comuni-dadesdistintos»(André&Abreu,2006,p.128).Assim,retomandoonossoesque-maconceptual,defendemosqueobondingsocialcapitalnosajudaacompreenderoslaçosqueseestabelecementreosmigrantesdeumacomunidadenasociedadedeacolhimento,enquantoqueobridgingsocialcapitalvalorizaaspontesqueseestabelecem(a)entreasdiferentescomunidadesdemigrantes,numadeterminadasociedadedeacolhimentoe(b)entreascomunidadesmigrantesdeummesmogrupoétnico,dispersaspordiferentesterritóriosdeacolhimento,ecomoterritóriodeorigem.Asformasdebondingcapitalebridgingcapital,apresentadasporPutnam,po-dempôremrelaçãopessoascomcaracterísticassociológicasdistintas,abrindoapossibilidadedesecriaremlaçosrelacionaisdecarácterverticalouhorizontal,con-formeolugarocupadopelosdiferentesagentesnaestruturasocialdoterritórioreceptor.Aimportânciadascaracterísticassociológicasdoselementosdeumgrupoétnicoéaindaanunciadapelofactodeseconsiderarqueasrelaçõesqueasuaelitemantémcomaselitessociaisdominantesfortalecemoslaçosdacomunidadecomasredessociaisqueaenvolvem(Fennema&Tillie,2008).Poroutrolado,obridgingcapitaloferece-noscaminhosquenosajudamaanalisarasrelaçõesentreasdife-rentescomunidadesmigrantescriadasnoâmbitodadiásporaecomoterritóriodeorigem,assumindoqueestasadquiremespecificidadesquelhesãoconferidaspelosprocessosdeintegraçãonassociedadesdeacolhimento.Estaapresentação,centradanocontributodestestrêsautoresdereferência,leva--nosaassumiroconceitodecapitalsocialcomooresultadododinamismodasre-laçõesquesedesenvolvemnoseiodeumaestrutura,oferecendoacadaumdosseus
58elementosovaloracrescentadoobtidoapartirdoscontactoscomoutroselementos(informais),comsubestruturas(empresas,associações…)oucomaestrutura,noseutodo(sociedade).Alargandoestaanáliseereconhecendoqueacomunidadeé,tambémela,umaestruturaintegradanumsistemaglobal,podemosconsiderarqueocapitalsocialéumconceitoparticularmenterelevante,namedidaemquenospoderáajudaracompreendermelhorosprocessosdinâmicosqueocorrementreosistema(macro-análise),asestruturaseosseusagentes(micro-análise).Assim,oconceitodecapitalsocial,noâmbitodoquadroconceptualpornósadoptadoparaesteestudo,deveserentendido,emúltimaanálise,comoumrecursodisponívelaosindivíduosqueseencontramintegradosnumdeterminadogrupoondepartilhamosmesmosvaloreseinteresses.Quantomaiscoesoforogrupo,quantomaisinten-sasforemasligaçõeseasinteracçõesentreindivíduosassociadospeloscontactosquemantêmatravésdeinstituiçõesquefuncionememrede,maioréasuacapacidadedemobilizaçãodocapitalsocial.Atravésdasuaparticipaçãonestasredes,osindivíduos,asempresaseoutrosagentesquetenhamacapacidadedemobilizarocapitalsocialdisponível,conseguemtransferi-loparaoutrasformasdecapital,nomeadamente,financeiro.Poroutrolado,ocontributodePutnamparaaevoluçãodesteconceitopermite-nosconceberasuaoperacionalizaçãorelacionando-ocomoconceitodediásporaatrásapresentado,promovendo-se,destemodo,arelaçãoentreasmacroemicroanálises:osaspectosestruturais(redes)eculturais(confiança)identificadosporPutnamsãoextensíveisàescalaglobalquandopretendemosanalisaraspontesqueascomunidadesmigrantesestabelecementresiecomoterritóriodeorigem.Aescolhadoconceitodecapitalsocialparaestruturaramacro-análisequenospropomosdesenvolvernoestudodofluxomigratórioentreosterritóriosdeMa-cauedeXangai(Fig.I.1),entre1850e1952,coloca-nosperanteadificuldadedeconciliarariquezadeumconceitoquenosabremúltiplasportasdereflexãocomoslimitesqueasfontesdisponíveisparaaquelaépocanosimpõem.Contudo,pensamosqueaconciliaçãoépossívelseforemassumidasaspotencialidadesqueseretiramdaconjugaçãoanalíticaentreosdadosquantitativosdisponíveiseain-formaçãoqualitativa.Nãosepodendomedir,quantitativamente,osníveisdecon-fiançanemaintensidadedasrelaçõesentreosdiferenteselementosdasestruturas,étodaviaviávelinferiretirarconclusõessobreoslaçosqueacomunidademacaenseestabeleceuentreosseusactores,individuaisoucolectivos,esobreaspontescriadasemantidas,emparticularcomoterritóriodeorigem.Assim,recuperandoosdoisaspectosanunciadosporDeth(2008)nasuaanáliseaoconteúdodoconceitodecapitalsocial–estruturaiseculturais–pensamosestaremcondições,atravésdain-vestigaçãoempíricarealizadasobreacomunidademacaensedeXangai,dedetermi-narosdomíniosdeanálisequepodemsermobilizados.Atravésdomodocomoestacomunidadeocupouosdiferentesespaçosdacidade–social,urbanoeinstitucional–épossívelretiraralgumasconclusõesquenoshabilitamamelhorcompreendero
59tipoeaintensidadedoslaçosquesecriaramequesemantiveramentreosmembrosdacomunidade;aspontescomasoutrascomunidadesinstaladasnasconcessõesestrangeirasdeXangai;acapacidadedesemobilizar,quernoseiodacomunidade,quernasrelaçõescomosoutrosgrupos,paratentarpreservarasuaidentidadeétnicae,simultaneamente,promoveroseuprocessodeintegraçãonasociedadedeXangai.Oconceitodecapitalsocial,respeitandooconteúdoqueBourdieu,ColemanePutnamlheconferiram,mobilizadoisoutrosconceitosqueajudamaarticularastrêsdimensõesanalíticasaquiconsideradas:capitalculturaleintegração.Oprimeiro,capitalcultural,talcomoreconhecePortes,éafunçãoqueseatri-buideformamaiscomumaocapitalsocialequeestedesempenhaenquantofontedebenefíciosmediadosporredesexterioresàfamíliamaispróxima.EstadefiniçãoéaquemaisseaproximadadeBourdieu,paraquemoapoiofamiliaraodesenvol-vimentodacriançaéumafontedecapitalcultural,aopassoqueocapitalsocialserefereaosrecursosaqueseacedemedianteapertençaaredes(Portes,2000).Assim,paraBourdieu,atransmissãodocapitalculturalrepresentaamaisefectivaformadetransmissãohereditáriadecapital(Field,2003,Bourdieu,2010).Encontramo--nosentãonocentrodaproblemáticadarelaçãoentreosindivíduoseosgruposemqueseinserem,abordadaporPaulWhite(2008)quandoapresentaumconjuntodeproposiçõesbásicasparaasrelaçõesgrupo-indivíduo,ondesublinhaqueaforçadoindivíduoderivadasredesdasquaisfazparte.Tentandodesenvolverestasuapremissa,oautorconsideraqueocapitalsocialépertençadosgrupos,masenvolveamobilizaçãodosindivíduos,peloqueimportadistinguircapitalsocialdecapitalcultural.Noquedizrespeitoaesteúltimo,PaulWhiteretomaastesesdeBourdieuparaesclarecerqueestaformadecapitalrefere-seaoconhecimentodepráticascul-turaisquepodemserusadasnosentidodeadquirirestatutosocial.Istoé,ocapitalculturaléumatributoindividual,masinseridonaacçãodentrodogrupo,enquantoqueocapitalsocialéumatributodogrupo,masdizrespeitoàsactividadesdosindi-víduos(White,2008).Estacapacidadedemobilizarocapitalculturaladquiridonoseunúcleofamiliardeorigemparaoutroscontextosculturaisconduz-nosaumou-troconceitochamadoaestedebateporWhite:capitaltranscultural.Nocasodeumemigrante,esteconceitoimplicaacapacidadedesaberoperaremdiferentescontex-tosculturais.Umacapacidadetantomaisdesenvolvidaquantomaiselasetraduznafacilidadedosindivíduossemovimentarementremundosdistintos,comoéocasodosmacaensesquerevelavamcompetênciasparaseinseriremnomundoeuropeuounumespaçosocialasiatizado.Emsíntese,aintegraçãodoindivíduonasociedadedeacolhimentodependedoseucapitalsocial,considerandoestecomooconjuntoderecursosresultantesdoslaçosqueounemaoutrosindivíduoseainstituiçõesdasuacomunidade,doseucapitalcultural,conhecimentodepráticasculturais,edoseucapitaltranscultural,quelhepermitemovimentar-seemdiferentescontextosculturais.Seoprimeiro
60oferecebaixosrecursos,oindivíduorecorreàscompetênciasadquiridasnoseunú-cleofamiliarenasuasociedadedeorigem,ondepodeteradquiridoacapacidadedesemovimentarnoutrasociedade(comoadeacolhimento,quandoemigra)enelaintegrar-se,adquirindoumdeterminadoestatutosocial.Arelaçãoentrecapitalso-cialecapitalcultural,enquantofactoresdeterminantesparaasformasdeintegraçãodosindivíduosnassociedadesdeacolhimento,encontra-senoseupontodepartida,istoé,nasraízesquesemantêmnasociedadedeorigemdaquelesqueoptaramporabalarparaoutroterritório.Tendoemvistaacompreensãodoprocessodeintegraçãodacomunidadema-caensenacidadedeXangai,amicro-análisequenospropomosdesenvolverpressu-põeaindaamobilizaçãodoconceitodeintegração.Aanálisedeumprocessodeintegraçãosocialincidesobreosdoisagentespro-tagonistas:osimigranteseasociedadedeacolhimento(Penninx,2008).Noquedizrespeitoaosimigrantes,aanálisepassapeloconhecimentodassuascaracterísticasedasestratégiasquedesenvolvemnosentidodeseadaptaremàsociedadedeacolhi-mento.Quantoaesta,tambémassuascaracterísticasinstitucionais,económicasesocioculturais,assimcomoasfórmulasquedefinemparaoacolhimentodascomu-nidadesmigrantesdeterminamomodocomocadaumadelasseintegranoseuseio.Emsíntese,aintegração“pressupõehabitualmenteumarelaçãobiunívocaentreo(s)imigrante(s)easociedadedeacolhimentoenvolvendoumaadaptaçãoealteraçãodevalores,normasecomportamentosnãosódosrecém-chegados,mastambémdosmembrosdasociedadequerecebe”(Esteves,2004,p.69).Assim,oseuestudocentra-se,genericamente,emquatrotemasessenciais:ascaracterísticasdosimigran-tes;anaturezadasredes(transnacionais)dascomunidadesmigrantes;aestruturadomercadodetrabalhonoterritórioreceptor;eaestruturadeoportunidadesqueasociedadedeacolhimentoproporciona(Lucassen,Feldman&Oltmer,2006).Definindogenericamenteoconceitodeintegraçãosocialcomoumprocessoquevisapermitirquecadacomunidademigranteencontreoseulugarnasociedadedeacolhimento,importareconhecerqueesteserealizaemtrêsníveisdistintos(Pen-ninx,2008):oníveldoimigranteindividual(alojamento,emprego,escolaridade,adaptaçãosociocultural);oníveldacomunidadeenquantogrupoqueinteragecomoutrascomunidadeseasestruturassociaisnoterritórioreceptor;eonívelinstitu-cional(porumlado,asinstituiçõesgenéricas,comoosistemaeducativoeomer-cadodetrabalho,poroutrolado,asinstituiçõesculturaisereligiosas).Aintegraçãosocialé,destemodo,umprocessointer-activo(Reitz,2002)que,emúltimaanálise,setraduznomodocomoosterritóriosreceptoresinfluenciamasformasdeviverdascomunidadesmigrantesecomoestascontribuemparaastransformaçõesdosespaçosondesefixam(Esteves,2008).Estainter-influênciapoderevelar-senasmudançasdaspaisagensurbanas,eaindanomodocomoosimigrantessedistribuempelasdiferentesáreasdacidade:dispersãoindividual,con-
61centraçãoempequenosnúcleostambémdispersosouguetização.Poroutrolado,ascaracterísticassocioculturaisdosmigrantescontribuemparaadefiniçãodoseupapelnasestruturassocioeconómicasdasociedadedeacolhimento.Oseulugarsocialresulta,tambémele,desteprocessointeractivoentreestesdoisagentes.Final-mente,aintegraçãosocialtraduz-senacapacidadedascomunidadesmigrantessemobilizaremcomoobjectivode,atravésdassuasorganizações,promoveremestra-tégiasqueconduzamaobem-estardosseusmembrose,eventualmente,àafirmaçãodasuaidentidadeculturalounacional.Porseulado,aspolíticasdesenvolvidasnoterritório,ouasuaausência,sãoumfactorimportantequeinfluenciaomodocomooprocessodeintegraçãodecadacomunidadesedesenvolve.Estassão,resumida-menteaslinhasdeanálisequeseguiremosnaParteIVdestetrabalho,quandonosdebruçarmossobreaintegraçãodacomunidademacaensenasociedadedeXangai,tentandoidentificaroslugares–social,urbanoeinstitucional–queocupounacidade.Namicro-análisepropomo-nosreconhecerainfluênciaexercidapelocapitalculturalqueosmigrantesmacaensestransportaramconsigo,doseuterritóriodeorigemparaonovoespaçourbanoondesefixaram,nasuaadaptaçãoàsociedadedeacolhimento.Poroutrolado,fazendoaligaçãoentreosdoisníveisdeanálise(mi-cro-macro),desenvolvemosaanálisedaintegraçãosocialdacomunidademacaenseemXangai,inserindo-anocontextodeummovimentomigratóriomaisamploqueassumiuascaracterísticasdeumadiáspora,promovendo(outentandopromover)estratégiasquegarantissemapreservaçãodasuaidentidadeétnica(Fig.I.1).Parafinalizarmosaapresentaçãodoesquemaconceptualqueorientaestain-vestigaçãoresta-nosavançarcomaapresentaçãodoconceitoderedessociaisque,nonossoentender,forneceasbasesondeaquelateiaconceptualsealicerça,contri-buindoparaaanálise,nãosódocasoespecíficodaemigraçãoMacau-Xangai,mastambémdaslinhasdeforçaquecaracterizarameestruturaramadiásporamacaenseenquantorealidademigratóriaquecontextualizaaquelefluxomigratório.Paratal,regressemosaBourdieu(1980)paraquemasredessãooprodutodeuminvestimentosocialorientadoparaoestabelecimentoouareproduçãoderelaçõessociaisquesetransformememlaçosduradouros,quersejamdecaráctersubjectivo(sentimentosdereconhecimento,respeito,amizade),querinstitucional(direitos).Portes(2000a)retomaestanoçãoderedesdeBourdieuparasublinharqueelassãoconstruídasatravésdeestratégiasdeinvestimentoorientadasparaainstitucionaliza-çãodasrelaçõesdogrupo,baseadasnosníveisdeconfiançaepermitindousufruirdebenefícios.Nocasodeestudodeumdeterminadofluxomigratório,estasestratégiasdeinvestimentosocialsãodesenvolvidaspelosmigrantes(numaacçãoindividuale/oufamiliar),osquais“seencontramligadosporlaçosocupacionais,familiaresouafectivos”(Portes,1999,p.12).Ofortalecimentodesteslaçospodeconduziràconstituiçãodecomunidadesdefortedensidade(cliques)noconjuntodetodaa
62rede(istoé,naextensaredeconstruídaduranteoprocessodadiáspora)e,ainda,aredescomumelevadograudemultiplexidade,istoé,o«grauemqueasrelaçõesentremembrosincluemesferasinstitucionaissobrepostas.Porexemplo,indivíduosquesãocolegasdetrabalhopodemtambémestarligadosporlaçosfamiliares,filia-çõespolíticas,oupertençasassociativas»(Portes,1999,p.15).Reconhecendodeantemãoaimportânciaqueainstituição-famíliaadquiriunoprocessomigratóriodosmacaenses,éfundamentalcontemplaroestudodascliquesfamiliareseidentifi-carosvínculosquesurgiramentresi,pelaproximidaderesidencial,pelasactividadesprofissionaisereligiosas(Portes,1999).Emúltimaanálise,aexistênciaderedesmigratóriasajudaaexplicaraopçãoindividualpelaemigração,aqualnemsempreseesgotanasmotivaçõesqueocontextolheoferece.Umemigrantepodeescolherumdestinomigratório,maisemfunçãodasegurançaquearedelheofereceeme-nospelorendimentoeconómicoquedaíretira.Destemodo,asredesmigratóriasdevemserconsideradascomoumacomponentefundamentaldossistemasmigrató-riosmundiais(ÁngeldePrada,Actis&Pereda,2000).Esteconceitoderedesocialé,destemodo,transversalàstrêsdimensõesanalíti-caspornósdefinidaseestabelecealigaçãoentreosdoisníveisdeanálise(Fig.I.1),namedidaemqueseconstituicomosuportedoscanaisdecomunicaçãoquesecriamentreassociedadesdeorigemededestinoequealimentamofluxomigra-tórioquesegeraentreelas.«Opoderdascadeiasdaredeétalqueasvagasqueseabremsãofrequentementepreenchidasatravésdocontactocomresidentesemlocaisremotosnoestrangeiro,emvezdeserecorreratrabalhadoresdisponíveislocalmente»(Portes,2000a,p.145).Nocasodadiásporamacaense,asuadispersãoespacialsugere-nosqueesteconceitoderedesocialmobilizetambémaideiadetransnacionalismo,talcomoPortes(1999)oapresenta,aoconsiderá-locomoumconjuntodeprocessosapartirdosquaisosimigrantesdesenvolvemasrelaçõesso-ciaisquemantémvivososlaçosqueunemasociedadedeacolhimentoondevivemcomasuasociedadedeorigem,eentreasdiferentessociedadesdeacolhimentoporondesedispersaramnomundo.Laçosquenãopodemosresumiraosníveismer-cantilefinanceiro,masestenderaosdomíniosculturalepolítico(Malheiros,2001).Seàintensidadedasrelaçõesentreosdiferentesterritóriosacrescentarmosasuaextensãotemporal,condiçãobempresentenumfenómenocomascaracterísticasdeumadiáspora,criam-seascondiçõesparaquesedesenvolvaumaculturamigratória,istoé,umacomunidadequeassumeaemigraçãocomoarespostaparaosproblemassociaisqueaafectamnoseuterritório.Aconexãoentreaintensidaderelacionaleaextensãotemporalsugeremqueseassumaasuadimensãosocioespacialcomoenvolvendonãoapenasoterritóriodeorigemmastambémosoutrosterritórios,“passandoporumconjuntoderedessociaisegeográficasdensasdecaráctertrans-nacional”(Malheiros,2001,p.16).Paraalémdoslaçosqueseestabelecementreaspessoasquedecidememigrar,importatambémidentificarquaissãoosvínculos
63quesemantêmcomasociedadedeorigem(raízes)edequemodoseprocessaasuaintegraçãonasociedadedeacolhimento.Nocasoconcretodoestudodeumadiásporatalvezsejapossívelconcretizarumaanálisecomplementarentreasraízes,istoé,asmotivaçõesdapartidaeoslaçosquesemantiveramcomaterra-mãe,easredesmigratórias(rotas)enquantoprocessosocialquemantémligadososindiví-duosestabelecidosemdiferentesterritórios,facilitandoasuaintegraçãoforadasuasociedadedeorigem.Osindivíduosestãoinseridosemdiversasredesformaiseinformaisnaorigemenodestinoondeseprocessaamigraçãoe,porisso,estasredesdevemseranalisadascomofimdereconheceraformacomooperamnapromoçãoouretracçãodaemi-gração.Naorigem,asredespodeminibiroumotivaraemigraçãodependendodaextensãodosapoioseconómicosesociais.Nodestino,asredespodemfacilitaroudesencorajaraintegração,dependendodaextensãodosrecursosquesãocolocadosàdisposiçãodoemigrante.Asredesconstituídasentreaorigemeodestinopodemdesempenharumpapelimportantecanalizandoainformação,osemigrantes,asremessasdecapitaiseasnormasdeintegraçãoparaacomunidadedeorigem,defor-maaestardisponívelparaalimentarofluxomigratórioqueseconstituiu(Kritzetal.,1992).Consideremos,então,queoarranquedeumdeterminadofluxomigra-tórioresultadosdesequilíbriossociaiseeconómicosentrecidades,regiõesoupaísesqueseexpressam,muitasvezes,emsituaçõesdedependência.Umaveziniciado,aresponsabilidadepelacontinuaçãodofluxomigratóriorecainaconstituiçãoefor-talecimentodasredessociais.Emúltimaanálise,as«migraçõesinternacionaissão,acimadetudo,ummecanismoprodutorderedes»(Portes,2006,p.32).Finalmente,noquedizrespeitoaoaprofundardoconceitodebondingsocialca-pital,éincontornávelabordarasformasdeintegraçãonasociedadedeacolhimento.Nestecapítulo,oconceitoderedessociaispodeserassociadoaodenichoétnico,talcomosugerePortes:«Osnichosétnicosemergemquandoumgrupoécapazdeco-lonizarumsectordeempregoparticular,demodoaqueosseusmembrospossuamacessoprivilegiadoanovasoportunidadesdetrabalho,restringindodomesmopas-soasoportunidadesdosquelhesãoexteriores»(Portes,2000a,p.144).Deixemosabertaahipótesede,nocasodofluxomigratórioMacau-Xangai,osmacaensesteremconstituído,nasociedadedeacolhimento,nichosétnicosquegarantiramummovimentocontínuodepessoas,nasuaesmagadoramaioriacomodestinodedesempenharumpapelsocialespecíficonofuncionamentodasgrandescasascomerciaisestrangeirasdeXangai.Atravésdoconceito-chave,capitalsocial,aoqualassociámosoutrosconceitos,foipossívelcompletaranossapropostaparaoníveldamicro-análise.Pelosconcei-tosenvolvidosepelaexposiçãoqueensaiámosnestasúltimaspáginas,tentámoscla-rificar,nãosóosconteúdosquepropomosparacadaumdosconceitosmobilizados,mastambémosnossospontosdepartidaparaamacroemicroanálises,importando
64salientartambémquereconhecemosexistirumprofundoníveldeintegraçãoentreaquelasduasescalasdeanálise.Comojátivemosocasiãodeenunciaranteriormen-te,partimosdahipótesedequeosagenteseasestruturas,atravésdeumprocessodeinter-influência,nãopodemserestudadosisoladamentenocasodarealidademigratóriaemestudonestetrabalho,pelascaracterísticasqueelaenvolve.Oscon-textospolíticoseeconómicosqueenquadramestefluxomigratóriodosmacaenses,entreascidadesdeMacauedeXangai,nãoesgotamaexplicaçãodestemovimentodemilharesdepessoas,durantecercadecemanos.Poroutrolado,donossopontodevistaseriainsuficientequalquertentativadeanálisequesemantivesseapenasnoníveldoindivíduoedassuascomunidadesfamiliareseculturais,negligenciandooscontextosemquesemovimentam.Restava-nosentãoahipótesedeencontrarumquadroexplicativocapazdeanalisarestefenómenomigratórioenquantorespostasocioculturalpossíveldacomunidadeétnicadosmacaensesàsmudançasprofun-das,políticaseeconómicas,queseoperaramnaÁsiaOrientalapartirdadécadade1840.Sendoesta,emúltimaanálise,ahipótesequegostaríamosdeconfirmar,ounão,nofinaldestetrabalho,falta-nosavançarparaadefiniçãodasgrandesfi-nalidadesdestainvestigação,respeitandooesquemaanalíticojáapresentado,easlinhasmetodológicasqueforamseguidas,deacordocomasespecificidadesdocasoemestudo.3–Finalidades,FonteseLinhasMetodológicasParaconcluirmosaParteIdesteestudoresta-nosexplicitarasfinalidadeseosobjectivosgeraisquenospropomosatingiraolongodainvestigação,identificarasfontesdeinformaçãodisponíveiseapresentarasprincipaislinhasmetodológicasqueserãoseguidas.Dotemageraldainvestigação(adiásporamacaenseentre1850e1952)edoquadroconceptualdefinido(alicerçadonosconceitos-chavediásporaecapitalso-cial)resultamduasfinalidades,quesesubdividememváriosobjectivosgerais,quenosajudamaencontrarorumoaseguiraolongodetodooprocessoinvestigativo.Noentanto,aestadefiniçãodeobjectivosnãofoiestranhooconhecimentoquefomosadquirindosobreasfontesprimáriaseosestudosexistentesnosarquivosebi-bliotecasaquetivemosacesso,factoparticularmenterelevantequandonospropo-mosdesenvolverumainvestigaçãocomumafortecomponentehistórico-geográfica.Ainteracçãoentreadefiniçãodoquadroconceptual,dasfinalidadeseobjectivos,edasfontesdeinformaçãoéumaexigênciaquedecorredanecessidadedegarantiroajusteadequadoentreoobjectodeestudoeascondiçõesparaorealizar.Finalmente,ocírculoencerra-secomadefiniçãodaslinhasmetodológicasque,partindodasnossashipótesesdeinvestigaçãoerespeitandoascaracterísticasdos
65dadosquantitativosedainformaçãodecarácterqualitativoaquetivemosacesso,nosajudamadesenharocaminhoquefomostrilhandoaolongodestetrabalho.FinalidadesAmacro-análisequenospropomosrealizarincidenaprocuraderespostasquenosajudema(i)compreenderoscontextoshistóricosemqueocorreuadiásporamacaenseeosdiferentesperíodosqueatravessou;e(ii)identificarascaracterísticasdasrespectivassociedadesdeorigemedeacolhimento,noâmbitodofluxomigra-tórioMacau-Xangai.Fica,assim,desdelogodefinidaaprimeiragrandefinalidadedestetrabalhosobreadiásporamacaense,istoé,contextualizarhistoricamenteasmudançaspolíticaseeconómicasqueocorreramnaÁsiaOrientale,espe-cificamente,naChina,nasequênciadaIGuerradoÓpio,quedespoletaramoprocessomigratóriodosmacaenses,apartirde1842.ReconhecendoqueasaídadosmigrantesmacaensesparaXangai,quaseemsimultâneocomaemigraçãoparaHongKong,correspondeaoprimeiroperíododeumadiásporaqueseprolongouatéaoiníciodoterceiromilénio,estacontextualizaçãodeveintegrar,ainda,aanálisedosmovimentosmigratóriosinternacionaisqueocorreramentreosmeadosdosséculosxixexx,nomeadamenteaemigraçãodeorigemeuropeiaeadeorigemchinesa.Orelevodestaanálisedecorredeumahipotéticarelaçãoentreestesdoismovimentosmigratóriosintraeintercontinentaiseamigraçãomacaense.Poroutrolado,tendojásidosublinhadoqueosfluxosmigratóriosinternacionaissão,regrageral,complementaresdeoutrosfluxosetrocas,propomo-nosabordaroselosdeligaçãoqueunemastrêscidadesqueestãonocentrodoprocessodemudançapolí-ticaeeconómicaqueaChinaconheceunesteperíodoequeseconstituíramcomocentrosurbanosdepartidaedechegadadosmigrantesmacaenses.Macau,HongKongeXangai,cidadescomumahistóriamuitodistintaequeatéàIGuerradoÓpiodesempenharamfunçõesdiferenciadasnoquadrodosespaçosurbanoschi-neses,passaramaestarprofundamenteligadasporfluxosdecapitais,mercadoriase,principalmente,depessoas.Migrantesnãosómacaensesmasdenacionalidadesdiversas,echinesesqueoptaramporsedeslocardentrodoimpério,todoselesacorreraosabordosventosdemudançaquesefaziamsentirnaChina.Porestastrêscidadesmovimentaram-semuitosmilharesdemigrantesqueaprenderamacircularporestesterritórios,esbatendofronteirasdeíndolenacionaloucolonial.Ditodeoutromodo,aemigraçãodosmacaensescorrespondeuàrespostasocialeculturaldacomunidadeàstransformaçõesqueocorreramnasestruturassocioeconómicasdestesterritórios,nasequênciadaexpansãodosistemacolonialmodernonaÁsiaOriental,particularmente,nasúltimasdécadasdaChinaimperialenosanosdetransiçãoparaaChinarepublicana.Mantendo-nosaoníveldamacro-análise,nestaprimeirafinalidadeintegrar--se-ãotrêsobjectivosqueconcorremparaasuacompreensãomaisgeral.Num
66primeiromomento,propomo-noscaracterizarasmudançaspolíticaseeconómicasqueocorreramemMacau,dandoparticularênfaseàsegundametadedoséculoxix,períodoqueconheceuasaídadosmaiorescontingentesdeemigrantescomdestinoaXangaie,também,aHongKong.Aodefinirmosesteobjectivo,propomo-nosavaliarahipótesedeexistirem,emMacau,mudançasdemográficas,económicas,sociaiseculturaisquetenhamsidoprovocadaspelasaídadosfilhosdaterra,querparaacidade-colóniadeHongKong,umespaçourbanonascentecujaproximidadegeográficafacilitouadeslocaçãodecentenasdemacaenses,querparaasdistantesconcessõesestrangeirasdeXangai.EstasmudançasqueocorreramemMacaunãoforam,atéhoje,analisadasdandoorelevoquemereceainfluênciadosmovimentosmigratóriosdasuapopulação.Daquidecorreanecessidadede,numsegundomo-mento,identificarascausaseosimpactessociaisdaemigração,nasociedadedeorigem.Considerandoqueaemigraçãopassapeloreconhecimentodequeexistemterritó-riosalternativosaoseumododevidanasociedadedeorigem,éestereconhecimen-toquedeterminaráassuasescolhas(opçãodeemigraroudeficar),osseusdestinos(HongKong,Xangai),osseusitinerários(Macau-HongKong,Macau-XangaieHongKong-Xangai),assimcomoamobilizaçãodasredessociais(famílias,associa-ções,empresas…)queavãoapoiarealimentar.Noentanto,estacontextualizaçãosóficarácompletase,depoisdaanálisedasmudançasqueocorreramnasociedadedeorigemedasmotivaçõesàemigração,centrarmosonossoestudonumterceiroobjectivo:caracterizarosterritóriosdedestinoescolhidopelosmacaenses,entreosquais,paracasodeestudodestainvestigação,escolhemosXangai.SeemrelaçãoaMacau,es-tãoemcausaasmotivações,ocapitalculturalmobilizadoeasrepercussõessociais,noquedizrespeitoaoterritóriodedestinoimpõe-secaracterizarXangaie,maisconcretamente,asconcessõesestrangeiras(1845-1943)enquantoespaçourbanodeacolhimentodaemigraçãointernacionale,emparticular,daemigraçãomacaense.Estacaracterizaçãopassaporabordar(i)asespecificidadeshistóricasdacidadequefoiumdosdestinosdaemigraçãomacaense;(ii)asdinâmicasmigratóriasquetrans-formaramXangainumrelevantepontodechegadademuitosfluxosmigratóriosinternacionais;eainda,(iii)osprincipaisvectoreseconómicosquefizeramdeXan-gaiamaispopulosacidadechinesaequepromoveramasuaintegraçãonomercadocapitalistamundial.Umavezcontextualizadoocasodeestudodestainvestigação(macro-análise),oreconhecimentodopapeldosindivíduosedosnúcleossociaisquelheestãopró-ximos,duranteoprocessomigratórioiniciadonadécadade1840paraXangai,conduz-nosaoimperativodeumaanálisequetenhaemcontaasmotivaçõesindivi-duais,osrecursosdisponíveisnoseiodosgruposemqueseinserem,aslógicasfami-liaresqueacompanhamamigraçãoeasformasdeintegraçãonasociedadedeaco-lhimento.Amicro-análiseassimesboçadacorresponde,emtermosmaisrigorosos,àdefiniçãodeumasegundagrandefinalidadequenosorientanestainvestigação:
67distinguirasdinâmicasterritoriaisesocioculturaisquemarcaramaemigraçãodosmacaensesentreMacaueXangai,de1850a1952.Partimosdedoisprincípiosqueemergemdoquadroconceptualanteriormenteapresentado:osindivíduossãoprotagonistasdasuaescolhapelaemigração;aopçãodesair(ounão)dasuaterradeorigem(quando,como,paraonde)écondicionadapelocontextohistóricoemqueessaemigraçãoocorreepelasestruturasquefacili-tamouinibemosmovimentosmigratórios.Asoportunidadesreconhecidasàmudançadeterritóriopodemdespoletaramotivaçãopelaemigração,masestadificilmenteocorresemqueexistamrecursosdisponíveis,napartidaenachegada,osquaisdependemdacoesãodogrupoedaintensidadedasligaçõesedasinteracçõesentreosindivíduos,entreesteseassuasfamílias,empresas,associações…que,noseutodo,constituemasredessociaisdesuporteaoprocessomigratório.Assim,estagrandefinalidadepassapelaconcretizaçãodealgunsobjectivosquepermitemanalisarasdinâmicasquecaracterizamofluxomigratórioentreMacaueXangai,oprimeirodosquaisconsisteemreconhecerosrecursosculturaisqueestavamdisponíveisnasociedademacaenseequefacilitaramamudançadeterritórioatodososquefizeramessaopção.Ascompetênciasesaberesdequeomigranteéporta-dor,adquiridasnasociedadedeorigem,condicionamasuaescolhapelaemigração;competênciasesaberesquecorrespondem,nãoapenasaoperfildeumdeterminadodesempenhoprofissionalquegaranteasuaintegraçãonotecidosocioeconómicodacidade,mastambémàsuacapacidadedeadaptaçãoàsociedadededestino,dosquaisdepende,emgrandemedida,oestatutosocialquevirãoaalcançar(capitalculturalecapitaltranscultural).Desteúltimoaspectodecorreumsegundoobjec-tivo,asaber,identificarosfactoresquegarantemouinibemoreforçodasuaidenti-dadeétnicaedasuaintegraçãosocial,analisandoasformasderecepçãodenovosemigrantes,asuaintegraçãosocial,oespaçoqueocuparamnamalhaurbana,asfunçõeseconómicasquedesempenharam(bondingcapital).Contudo,asrespostasaestesindicadoresquenosajudamaanalisarasformaseosníveisdeintegraçãodosmacaensesemXangai,sósecompletarãosenosforpossívelcaracterizarasrelaçõesdacomunidademacaensecomoutrascomunidades,comasociedadedeorigemeentreosterritóriosporondesedispersaram.Esteterceiroobjectivopassaporanalisar,porumlado,oslaçosquemantiveramcomasociedadedeorigemecomoutrascomu-nidadesmacaensesestabelecidasnoutrosterritóriose,poroutro,asrelaçõesquecriaramcomascomunidadesemigrantesdeoutrasorigensqueseestabeleceramemXangai(bridgingcapital).Nesteúltimocaso,serásignificativoanalisar,nãosóoselosqueseconstruíramcomosoutros,mastambémomodocomoosoutrosviamacomunidademacaense.Respeitandoestasduasgrandesfinalidades–(i)contextualizarhistoricamenteasmudançaspolíticaseeconómicasqueocorreramnaÁsiaOrientale,especifica-
68mente,naChina,nasequênciadaIGuerradoÓpioe(ii)distinguirasdinâmicasterritoriaisesocioculturaisquemarcaramaemigraçãodosmacaensesentreMacaueXangai,de1850a1952–propomo-nosapresentarestetrabalhodividindo-oemtrêspartes:«DoMundoparaMacauedeMacauparaoMundo»,«ADiásporaMacaense»e«AComunidadeMacaensedeXangai».Mas,previamente,importaexplicitarcomosedesenvolveuoprocessodeinvestigaçãoquesuportouesteestudo.FonteseLinhasMetodológicasAspropostasmetodológicassãoreveladorasdascondicionantesdotemadein-vestigaçãoquenospropomosdesenvolver.Tratando-sedoestudodeumfenóme-nomigratórioquecomeçoueterminounumaépocatemporaldistante,estamoslimitadosàsfontesquantitativasequalitativasdisponíveis.Umavezdefinidasasfinalidades(eosobjectivosgerais)dainvestigação,podemserenunciadasasfontesprimáriaseosfundosbibliográficosautilizarparacadaumadelas.Oestudoreferenteàprimeirafinalidadedefinidadesenvolve-se,essencialmente,apartirdaliteraturaproduzidasobreasociedademacaense,entre1850e1952.Fe-lizmente,évastaabibliografiadisponívelquenospermiteconhecerosacontecimen-tospolíticosquemotivaramasGuerrasdoÓpio(1839-1860)eassuasrepercussõespolíticas,económicasesociaisnasúltimasdécadasdaChinaImperialenaprimeirafasedaRepública(1911-1949).Noentanto,sãopoucosostítulosqueprivilegiamadescriçãoeanálisedascaracterísticassocioculturaisdacomunidademacaense.Complementarmente,foiconsultadaadocumentaçãoqueseencontradepositadanoArquivoHistóricoUltramarino(AHU),emespecialosofícioserelatóriosdoGovernadordeMacauparaaSecretariadeEstadodaMarinhaedoUltramarentre1840e1910,ondesedácontadasituaçãopolíticaesocialdeMacau,assimcomodasrelaçõescomaChinaeasoutraspotênciasestrangeiras.OlevantamentodestadocumentaçãotambémpermitiuconsultarosdiferentesrecenseamentosrealizadosàpopulaçãodeMacau,osquaisnosoferecemumavisãoglobaldomodocomoevoluiuapopulaçãodaquelacidadeaolongodoperíodoconsiderado.Assim,foramconsultadososrecenseamentosde1867,1878,1896,1910e1950.ParaoestudoqueincidenasociedadedeXangai,enquantoespaçosocialdeacolhimentodosemigrantesmacaenses,tivemosacessoatrêstiposdefontesdeinformação:(i)leituradebibliografiaespecíficasobreahistóriadeXangaieaso-ciedadexangaienseentre1850e1950(salientamosostrabalhosdeM.C.Bèrgère);(ii)consultadadocumentaçãodepositadanoArquivoHistórico-DiplomáticodoMinistériodosNegóciosEstrangeiros(AHD-MNE)edosfundosdocumentaisdoArquivoHistóricodeMacau(AHM)disponíveisemmicrofilmenoCentroCientí-ficoeCulturaldeMacau(CCCM),nomeadamenteofícioserelatóriosdoConsula-dodePortugalemXangaiparaogovernodeLisboaeparaogovernadordeMacau,e(iii)levantamentoquantitativodamigraçãodosmacaensesaté1995,apartirdo
69livrodeJorgeForjaz,FamíliasMacaenses,publicadopelaFundaçãoOriente/Insti-tutoCulturaldeMacau,em1996.Estaobrapermitiutambémfazeroestudodositineráriosmigratóriosdasfamíliasmacaenses,osquaisnosajudaramatraçarosprincipaispadrõesdemobilidadedosmigrantes.Paraasegundafinalidade,paraalémderecorrermosaosestudosjápublicadossobreahistóriadeMacaueasuasociedade,foramanalisadososdadosquantitati-vosrecolhidosapartirdoslivrosderegistodoConsuladodePortugaldoscidadãosportuguesespresentesemXangaiedos“termosdecasamento”(1850-1952),depo-sitadosnoAHD-MNE.Afimdeprocedermosaumestudoexploratórioàcomuni-dademacaensedeHongKong,aprimeiracomunidademigranteaserconstituídaapartirde1842,consultámososlivrosderegistodosportuguesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong,actualmentedepositadosnosarquivosdoConsuladodePortugalemMacau.Finalmente,importasalientaraslimitaçõesdasfontesquantitativasequalita-tivasaquetivemosacesso,obrigando-nosaumacontínuaprocuradeinformaçãoquenosaproximassedasrespostasqueprocurávamosemfunçãodosobjectivosdefinidosparaainvestigaçãoequenosajudasseapreencheraslacunascomquenosfomosdeparando.Poroutrolado,ascaracterísticasdosdadosdisponíveis,qualita-tivosequantitativos,criaramanecessidadedeprocurarmosasmetodologiasmaisadequadasparaanalisarosdadoseasinformaçõespornósreunidas.Nosestudossobremigraçõessãocomunsasreferênciasàamplitudedasdimen-sõesespacio-temporaisdestefenómenosocial:aprimeira,centrando-senoseuca-ráctergeográfico,tendoemcontaquepressupõeumamobilidadeentreterritórios;asegunda,remeteparadoisplanosdistintos:(i)qualquermovimentomigratórioocorrenumcontextotemporalmentebalizado;(ii)asmigraçõessãofenómenosso-ciaisqueatravessamtodososgrandesperíodosdahistóriahumana.Masacomple-xidadedoestudodasmigraçõesdecorredofactodeeleabrangeroutrasdimensõesqueextravasamohistórico-geográfico:asociologiaeaantropologia(eoutraspo-diamsernomeadas)são,semdúvida,disciplinascujosobjectosemétodosdãoumcontributofundamentalparaacompreensãodosfenómenosmigratóriosnasuacomplexatotalidadesocial.Apesardaimportânciadesefazerumaabordagemmultidisciplinaraotemadasmigrações,oscientistassociaisnãoofazempartilhandoummesmoparadigmateórico,maspartindodepontosdevistaisolados,noseucampodisciplinar,nãoobstanteaspontesqueexistementresi.Asquestõesdepartidaeosníveisemquesesituamassuasanálises(micro,meso,macro),formuladasnosprojectosdeinves-tigação,espelhamapenasocampodisciplinarondesecolocamosinvestigadores(Brettell&Hollifield,2008).Anossahipótesedetrabalhoeoquadroconceptualquepretendemosmobi-lizaraproximam-nos,porvezes,deoutrasdisciplinasparaalémdageografia.Os
70conceitosjáenunciadosobrigam-nosafamiliarizarmo-noscomautoreseobrasqueseinseremnoscamposdisciplinaresdasociologiaedaantropologia,oqueconsti-tuiumdesafioenriquecedorparaotrabalhoquenospropomosrealizar.Contudo,gostaríamosdedeixarexplícitoqueaslinhasdeinvestigação,respeitandoasnossashipótesesdetrabalho,seguemdoiseixosfundamentais.Oprimeiro,queconsideramosestruturante,resultadocontributoactualdageografiaparaodesenvolvimentodestatemática.Detodasasdisciplinasdasciên-ciassociaisjáreferidaséaquelaquedesenvolve,deformamaisabrangente,osseusprojectosdeinvestigaçãoabordandoosdiferentesníveiseunidadesdeanálise:mi-cro,mesoemacro;gruposefamílias(Brettell&Hollifield,2008).Mantendonocentrodassuaspreocupaçõesabuscadeexplicaçõesparaospadrõesespaciaisdasmigrações,ageografiaoferece-nososuporteteórico-metodológicoparaestainves-tigaçãoondesepretendeexplorarasdimensõeseascaracterísticasdeumadiásporaeopapeldasredessociaisnasrelaçõesentreosindivíduoseascomunidadesdisper-sospordiferentesterritórios,enaconstruçãoderealidadestransnacionais.Aníveldamacro-análise,procuram-seasrelaçõesentreascaracterísticassocioculturaisdosmigranteseosterritóriosdeorigemedestino,aformaçãoeodesenvolvimentodeenclavesétnicoseasmudançasqueocorremnosespaçossocial,urbanoeinstitu-cionaldassociedadesdeacolhimento.Namicro-análiseintegramosoestudodositineráriosdasfamíliasquepassaramporexperiênciasmigratóriasnosdiferentesfluxosdadiásporamacaense.DeacordocomHardwick(2008),podemossintetizaraslinhasteóricasdageografiadasmigraçõesdoseguintemodo:teoriassocioespa-ciais;transnacionalismo,redessociaise“redeseetnicidade”;e,teoriacríticaracial.Se,tradicionalmente,ageografiamantémnocentrodoseuinteresseasquestõesrelacionadascomaespacialidadedascomunidadesmigrantes,actualmente,têmemergidoestudoseprojectosdeinvestigaçãoquevisamcompreenderosfluxosmi-gratóriosqueseenquadramemfenómenosdediáspora(Hardwick,2008).Osegundoeixoqueorientaaslinhasdeinvestigaçãoquenospropomosseguirresultadascaracterísticasdotemaemanálise,queexigem,porumlado,oenquadra-mentohistóricodoperíododadiásporamacaense(1850-1952),e,poroutrolado,daaproximaçãoaocasodeestudodacomunidademacaensequeseinstalouemXangai.Acomponentehistóricadestainvestigaçãosurge,assim,comoessencial,demodoapermitirumacompreensãomaisabrangentedacomplexidadedosfenóme-nossociaisqueatravessaramadiásporamacaenseaolongodeumperíododecemanos.Nesteparticular,históriaegeografiapartilhamdamesmaformadeaborda-gemaotemadasdiásporas,mantendocomovariáveisestruturantesdosseusestudosoespaçoeotempoemqueocorreramaquelesfenómenosmigratórios(Brettell&Hollifield,2008;Diner,2008).Emúltimaanálise,aslinhasmetodológicasdainvestigaçãoresultamdahipóteseinvestigativaquesedefineedascaracterísticasdosdadosquantitativosequalitati-
71vosdisponíveis.Aconcretizaçãodeumestudosobreumprocessomigratóriocir-cunscrito,temporalmente,nopassado,implicaorecursoaabordagensdecarácterquantitativoequalitativo,reconhecendoasvirtualidadesdasuacomplementarida-de:todososfenómenosetodooconhecimentotêm,simultaneamente,dimensõesquantitativasequalitativas;adicotomiaobjectividade/subjectividadequeemergedaseparaçãoquantitativo/qualitativonadaofereceàinvestigação;acapacidadedegeneralizaçãonãoéumexclusivodamatematizaçãodoreal,masdecorredacapa-cidadedeinferirparaalémdoscontextos;e,asopçõesmetodológicasdecorremdasquestõesdepartidadefinidasparaainvestigação(Ercikan&Roth,2006).Aolongodestetrabalhotentámosorecursoaestacomplementaridadeentreosdoismétodos,demodoaanalisarcriticamenteosdadoseasinformaçõesdisponíveise,maisimportante,encontrarrespostasqueasquestõesinvestigativasnoslevaramaprocurar.Acomplementaridadeentreosdoismétodosincidesobreaanálisedoprocessomigratório,comosmétodosquantitativosapermitiremumaaproximaçãoàanálisedasestruturassocioeconómicasquecontextualizamadiásporamacaensee,maisconcretamente,ocasodaemigraçãoMacau-Xangai,numalógicadedutiva.Poroutrolado,seguindoumalógicaindutiva,aanálisedosfactoshistóricosassocia-dosaomovimentomigratóriodacomunidademacaenseoferece-nosapossibilidadedeensaiarumaexplicaçãoquedêsentidoesignificadomaisabrangentesdoqueaquelasqueresultariamsenoslimitássemosaosdadosquantitativosaquetemosacesso.Destemodo,apesardacomplexidadedotemadasmigraçõesmacaensesedanecessidadededesenvolverumprocessoanalíticohistórico-geográfico,épossívelacrescentarcredibilidade,nãosóaopróprioprocessodeinvestigação,mastambémaosresultadosobtidos.Numoutroplano,acomplementaridadeentreosdoismé-todosdecorredaimportância,assumidadesdeoinício,queatribuímosàanálisedoscontextosondesedesenharamestesfenómenosmigratórios,decorrendoemplanosdiferentes:global,regionalelocal.Emqualquerum,dosistemamigratóriointerna-cionalàsestruturassocioeconómicasdosterritóriosdepartidaedechegada,sejogaaconvergênciadedadoseinformaçõesquantitativosequalitativos,recorrendoaosmétodosqueashipótesesdetrabalhoeosdadosnossugerirem(Lemercier&Zalc,2008).Estaanálisedoscontextospolíticosesocioeconómicospassatambémpelousodasinformaçõesdecarácterqualitativoparailustrare,assim,darconsistênciaaosresultadosobtidosapartirdaanálisequantitativae,eventualmente,sugerirno-voscaminhosàinvestigação(Daumard,1984;Bryman,2008).Sublinhemosaindaonossodesejodeapresentarumestudosobreofenómenomigratóriomacaensequenãotransformeosmigrantesnumconjuntodedadosestatísticos,masquemante-nhavisíveisosrostosdosseusprotagonistaseosnomesdassuasfamílias.Aanálisedosterritórios,entendidosnasuadimensãosocialdeinteracçãoentreosespaçoseosindivíduos,mascontextualizadanumaépocahistórica,obrigaaconciliarosmétodosdecarácterquantitativodosespaçossociais,urbanoseinstitucionais,com
72métodosqueprivilegiamoindivíduo,opolíticoe,principalmente,asnarrativasdosacontecimentosedosfactosquedãosubstânciatemporalenovossignificadosàsmudançasqueseregistamnosespaços(Lemercier&Zalc,2008;Paillé&Muc-chielli,2010).Emsíntese,aolongodestetrabalhosãoevidentesasinteracçõesentreosméto-dosquantitativosequalitativos,resultantesdashipótesesdetrabalhodelineadasedasfontesdisponíveis.Nestevaivémpermanentetentámosconstruirumanarrati-vaqueoferecesseumaexplicaçãodosfenómenosmigratóriosdosmacaensesentre1850e1952,tornandovisíveisasestruturassocioeconómicasdosterritóriosdeorigemededestino,ascaracterísticassocioculturaisdosmigrantes(indivíduosegrupos)envolvidoseosimpactesdadiásporanacomunidademacaense.
PARTEIIDOMUNDOPARAMACAU,DEMACAUPARAXANGAI1–MacaueosPortosdosTratados2–DiásporaMacaenseeMigraçõesInternacionais3–PopulaçãodeMacau:MudançaseContinuidades4–Macau:aSinizaçãodoTerritório5–Xangai:oDestino6–AsConcessõesEstrangeirasdeXangai7–MacaueXangai:oMundoemMudança
75…comoosquepartemdeviagemparavercomosprópriosolhosumacidadedesejadaeimaginamquesepodesaborearnumacertarea-lidadeoencantodafantasia.(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2003,p.I-11)OestabelecimentodosportuguesesnapenínsuladeMacauem15552deuori-gemaumacidadequesemanteve,até19deDezembrode1999,comoumterri-tóriodechegadadepopulaçõescomdiversificadasorigenseumpontodepartidaparaaspessoasquenelanasceramouqueporelapassaramdeformamaisumme-nostransitória.Euro-asiáticos,chineseseportuguesesmetropolitanos,entremuitosoutros,circularamporNanyang(MaresdoSuldaChina)eportodoolitoraldocontinenteasiático,mantendoMacaucomoterritóriodereferência,etransforman-do-onumportodecomércioenumcentrodefunçõesinterculturais(Flores,2002;Barreto,2006;Zandonai,2009).Desenvolvendo-seapartirdasredesdeinteressesepoderesasiáticos,ondeseinte-grouointermediárioportuguêse/ouluso-asiático,oEstabelecimentodeMacauassu-miu,nasegundametadedoséculoxvi,umpapelfundamentalnocomércioexternodaChinacomoJapãoeoSuesteAsiático;masrevelou-setambémvocacionadoparaoexercíciodeumafunçãodeacolhimentoedifusãoculturais,porondecircularamplantasnomeadamentedeorigemamericana,novidadestecnológicascomoosca-nhõesportuguesesdeManuelTavaresBocarroeorelógiomecânico,ideiasecrençasprincipalmenteapartirdaactividadedosmissionários(Barreto,1999).Estasduasfunções,comercialecultural,atraíramaMacaupovosdemuitasorigensduranteadinastiaMing(1368-1644),constituindo-senamatrizsocioculturaldacidade,quesemantevenadinastiaQing(1644-1912)enoregimerepublicanoapartirde1912.2SobreafundaçãodeMacaurecomendamosostrabalhosdeLoureiro(1997)edeJineWu(2007).Naperspectivadealargarestetemaaoscontributosdahistoriografiachinesapodemsercon-sultadosLi(2002),Tan(2002),Wong(2002),Shi(2002),eTaneCao(2002).
76Fig.II.1–MacaueCantãonodeltanoRiodasPérolasLoureiro(1997,p.13).
77AdimensãodeMacaucomofronteirainterculturalentreaChinaeaEuro-paqueenvolveoslitoraismarítimosdaÁsiaOrientaledoAtlânticoePacíficoAmericanosmanifesta-setambémnoplanolinguístico.Todaequalquercidadeportuáriaactivaedeescalanocomérciointernacio-nalpossuiumafortecapacidademultilinguística.Macau,noperíodoMing,éumpólodeatracçãodechinesesdediferentesorigenseformaçõesculturaisedeoutrosasiáticoscomojaponeses,malaios,vietnamitas,gentesdoSião,indianosecoreanos.Étambématravésdosmercadoresemissionários,sobretudojesuí-tas,umacidadeinternacionaleuropeia,emespeciallatina,porondepassamouresidemportugueses,italianos,espanhóis,mastambémeentreoutros,ingleseseholandeses(Barreto,2002,pp.127-128).Macau,localizadanodeltadoriodasPérolasa22º11’Ne113º32’E,fazpartedaprovínciadeGuangdongcomfortestradiçõesmigratórias.TemCantãocomovizinha,aprimeiragrandecidadecomercialchinesaviradaparaasrelaçõescomosmercadoresestrangeiros(Fig.II.1).Macaueraumapenínsuladeterritórioexíguoquesoubeirroubandoaomaraterraquelheeraescassa(Fig.II.2).Nosfinaisdoséculoxviiiasuaáreaestimadaestavaentreos1,2eos1,9Km2,cemanosdepoisatingiuos3,0Km2e,em1910,chegouaos3,5Km2(Amaro,1998).Noiníciodoséculoxxisãomuitososprojectosdeexpansãodacidade,nomeadamenteparailhasvizinhas(ilhaMontanha),edereforçodasligaçõesaHongKongeCantão,comoaconstruçãodaPontedoDelta,ligandoHongKongaMacaueaZhuhai.ApeninsuladeMacau,comasuafórmacaprichosaedelicada,voltaumadassuasfacesáradaouportoexteriorquelimitaemopposiçãoáilhadaTaipa,econtornapelasuafaceoesteoportointerior,oupropriamenteoportodeMacau,aqueailhadaLapa,apertando-oedefenindo-ocomassuasmonta-nhasdominadoras,dáoaspectodeumestreitoecompridocorredor(Machado,1913/1997,p.13).Umporto,«umestreitoecompridocorredor»(Fig.II.2),segundoaspala-vrasdogovernadorÁlvarodeMelloMachado(1910-1912),porondecirculavamgentes,mercadoriaseideias,ligandoaChinaaomundoeatraindoomundoparadentrodasmuralhasdacidade.Atémeadosdoséculoxix,Macaumanteve-secomoterritório-centrodapresençaportuguesanaÁsiaOriental,mesmotendoemcontaasdiferentesconjunturashistó-
78ricasqueconheceuaolongodosseustrêsprimeirosséculosdeexistência,ecomoentrepostodocomércioportuguêsnosMaresdoSuldaChina(Alves,1999a).3Depoisde1555,acidadeeoseuportoafirmaram-senasprincipaisrotasdocomércioasiático(Barreto,2006),aorientedapenínsulaindiana,atéaoJa-pão.Oscontactoscomoimpérionipó-nicopermitiramaaberturademaisumcaminhomarítimo-comercial.Ospor-tuguesesinauguraramaViagemdaChi-naedoJapão,aqual,comoeracostumenaépoca,foitransformadaemmono-pólioporvoltade1550.Odireitodepercorrerestarotacomercial,concedidoanualmentepeloReioupeloVice-ReidaÍndia,foirestringidoaoCapitão-MordaViagemdaChinaeJapão(Boxer,1990;Loureiro,1997;Costa,2000).PartindodeGoacomdestinoaNagasáqui,faziaescalaemMalaca,Java,Macau.Na-quelespontosdeescalaabastecia-sedosprodutosmaisapreciadosnaChinaenoJapão,principalmenteaseda,oouroeaporcelana,osquaiseramtrocadospelapratajaponesa.Estaviagemanualcruza-va-secomasviagensparaasilhasdeJavaeTimor,àprocuradamadeiradesândalocommercadogarantidonaChina,eparaasFilipinas,dondevinhammercadoresquedemandavamoportodeMacauembuscadosprodutoschinesesquetroca-vampelaprataamericana.Internamente,Macaufirmava-secomoumarepúblicademercadores,agénesedeumaautonomiapolíticaquesemanteveatémeadosdeoitocentos,conhecendoopoderdeumgovernadorapenasquandooCapitão-MordaViagemdaChinaeJapãoalifaziaescala.Estagovernaçãoemviagem,intermi-tente,deixouaosmoradoresaliberdadedecriaremlaçosdecomércioeculturacomospovosereinosqueaproveitavamaportaabertadoImpériodaChinanaságuasdeMacau.Anomeaçãodoprimeirocapitão-geraldacidade,D.FranciscodeMascare-3Paraumaabordagemàtemáticadasrelaçõesluso-chinesasedopapeldoportodeMacaunaÁsia,doséculoxviaoséculoxix,aconselha-seaconsultadaspublicaçõescoordenadasporAlves(1999b,2000,2001).Fig.II.2–Macau:portointerior(1912)Fonte:Brito(1962,pp.15-16),pormenor.
79nhas(1623-1626),nãorestringiuaautonomiapolíticadeMacauexercidaemtornodoLealSenado(Jesus,1926/1990;Flores,2000a),masacentuoualigaçãoaGoaquesemantinhacomoocentrodoquerestavadoImpérioPortuguêsdoOriente.ProibidoocomérciocomoJapãoem1639(Pires,1988;Flores,2000b;Hen-shall,2005;Dias,2009)efaceàsmudançasqueseoperaramnosmercadosdaregião,oeixodastransacçõesnapraçadeMacaudeslocou-se,progressivamente,doMardoSuldaChinaparaacostadaÍndia(Carmo,2000).DeManilachegavamoarroz,oaçúcar,oouroeapratamexicanatrocadosporseda,tecidosdealgodãoesalitre.NasilhasdeTimormantinha-seolucrativocomérciodesândalo.DeBornéuchegavaapimenta.EmBatávia,nailhadeJava,reanimou-seocomérciocomMa-cau,emgrandepartedevidoàcolaboraçãoentremercadoreschinesesemacaenses.Apartirde1715reactivou-seocomérciocomaCochinchina,portodeescaladosnaviosqueseguiamparaSurrate,anortedeGoa.EmCeilãocomprava-seacanelaparaserposteriormentevendidaemManila.NacostadoMalabarintensificou--seatrocadepimentaedesândaloporaçúcardeCantãoeporcelanaschinesas.Finalmente,oópioproduzidonaÍndia,começouareanimarocomérciodeMa-cau,principalmenteapartirdoterceiroquarteldesetecentos,apesardassucessivasproibiçõesimperiais.OprimeiroéditoaproibirocomérciodoópionaChinadatade1729(Carmo,2000).Ensaiou-se,ainda,aaberturadeumarotacomercialcomoBrasil(tabaco)ecomLisboa(sedas),ambassemimpactesnapraçadeMacau(Magalhães,1998).ÉpossíveldistinguirasfasesporquepassouacidadedeMacaunesteprocessodeadaptaçãoànovasituação,criadacomofimdocomérciocomoJapão.Até1639,anoemqueoImperadorjaponêsfechouoseuimpérioaomundoexterior,pondoumpontofinalnaRotadasNausdaPrata,oEstabelecimentodeMacauviveuanosdeflorescimento(Flores,2000b),afirmando-secomoomaisimportantecentrodecomérciodaquelaregiãoecomopontodifusordamissionaçãonaÁsiaOriental.ComoSistemaComercialdeCantão,iniciou-seaaberturadaChinaaocomérciointernacionalapartirdosfinaisdadécadade1680,duranteoreinadodoimpera-dorKangxi(1661-1722).Comestesistema,oscomerciantesestrangeirospassaramavisitarregularmenteacidadedeCantão,aúnicaondepodiamrealizarosseusnegóciosparaalémdeMacau,massemcontactardirectamentecomasautoridadesimperiais.DeacordocomPuga(2005),Macaumanteve-secomoportadeentradaparaoscomerciantesocidentais,emparticularparaosbritânicos,desempenhandodiversasfunções:encontrodetripulações;reabastecimento,reparaçãoeprotecçãodeembarcações;esperaerecolhadeinformaçõessobreCantão;negociaçãodoscontratoscomerciaiscomasautoridadeschinesas;armazenamentodemercadorias;recolhadeinformaçõesparaosbarcosingleses;habitação,convalescençaedes-canso;compradeescravos.Osseusinterlocutoreseramapenasoscomercianteslocaiseestesestavamorganizadosnumalógicamonopolistaemtornodetrezecasas
80comerciais,oshong.OsestrangeirospassavamporMacau,ondeseinscreviamparafrequentarasfeitoriasdeCantãoduranteosmesesdeOutubroaJaneiro.Findoesteperíodo,eramobrigadosaregressaraMacau.ComoSistemaComercialdeCantão,Macaumanteveoseuestatutoeasuaimportâncianaorganizaçãodocomércioin-ternacionalnaregiãododeltadoriodasPérolas,massemcomissoconseguirreani-maraactividadeeconómicadoseuportodeformasignificativa(Guimarães,2000;Dyke,2007).Talsóveioaacontecercomocomérciodoópio,activadoapartirdaÍndiasobainfluênciainglesa,nosfinaisdoséculoxviii(Dias,2004).Asregraschinesasparaofuncionamentodocomérciointernacionallimitavamosdesejosdeliberdadequeaspotênciasindustriaisemarítimaseuropeias,emparti-cularaGrã-Bretanha,defendiamedesejavamverrespeitadosemtodasasregiõesdomundo,incluindoaÁsiaOriental.AnecessidadedeequilibrarabalançacomercialcomaChinaempurrouopoderpolíticoeeconómicodeLondresparaaIGuerradoÓpio.Oconflito,queseiniciouem1839,alterouprofundamenteasrelaçõesdaChinacomorestodomundoeMacauconheceuumnovomomentodeviragemnahistóriadapresençaportuguesanaquelapenínsula.Comoprimeiroconflitosino-britânicoficouabertoocaminhoparaqueaChi-naassinasseváriostratadoscomospaísesocidentais,concedendo-lhesaliberdadecomercialdesejada.Váriosportosdoseulitoralforamabertosaocomérciointerna-cional,ficandogenericamentereconhecidoscomoosportosdostratados.1–MacaueosPortosdosTratadosEntre20deJaneiroe16deFevereirode1841ficoudesenhadoofuturodeHongKong.Naquelaprimeiradata,nasequênciadosavançosmilitaresbritânicos,foiassinadaumaconvençãoondesedecidiuacedênciadailhadeHongKongàGrã-Bretanha.Contraodesejodoscomerciantesbritânicos,quepreferiamCantãoouMacau,cidadesquejáconheciamasfainasdocomérciointernacional,osupe-rintendenteCharlesElliotnegocioucomocomissárioQishanapropostadeinstalaracomunidadebritânicanailhadeHongKong(Eitel,1895/1983).AsegundadataassinalaaaberturadeHongKongaocomérciointernacional,transformando-senumportofranco.Estafoiaprimeiramedidanocampoeconómicoe,comela,estavamarcadaadiferençaentreumpassadoderegras,limiteseexclusivos,eumfuturodelivreco-mércio.UmfuturoqueficoutraçadocomaassinaturadotratadodeNanquimem29deAgostode1842,oprimeirodosmuitostratadosqueaChinafoiobrigadaacelebrarcomtodasaspotênciasquedesejavamconsolidarasuapresençanoCelesteImpério,massemdúvidaaquelequeprovocouovirardeumapáginanahistóriadaChina.OtratadodeNanquim,assinadoporSirHenryPottingerepeloalto
81comissárioimperialQiying,nosseustrezeartigos,paraalémdacedênciadeHongKong,estabeleceuopagamen-todeumaindemnização,aaboliçãodosistemamonopolistadecomércio,atrocadecorrespondênciaempédeigualdade,oestabelecimentodetari-fasalfandegáriaseaaberturadecincoportosaocomérciointernacionalonde,paraalémdeXiamen(Amoy),Fuzhou(Foochow)eNingbo(Ningpo),eramincluídasascidadesdeCantãoedeXangai(Fig.II.3).ComaocupaçãodailhadeHongKong,aGrã-Bretanhaconseguiuini-ciaraconstruçãodeumentrepostocomercialnaChina,sobasuaban-deira,dandoorigemaumacidadedegrandedinamismoeconómico,graçasàsuainclusãonovastoimpériocolonialbritânicoe,importatambémreferi-lo,beneficiandodoseuportodeáguasprofundas,habilitadoarecebernaviosavapordegrandedimensão.NememMacau,nememCantãofoipossívelcons-truirumportocomasmesmascaracterísticasdevidoàscondiçõesnaturaisimpostaspelodeltadoriodasPérolas.Poroutrolado,comotratadodeNanquimfoidadooprimeiropassonosentidodaintegraçãodaChinanosistemacapitalistamundial.ComaocupaçãodeHongKongeaassinaturadoprimeirotratadosino-britânico,avançou-senosentidodeumaestratégiaquevisavaestenderàÁsiaOrientalaex-tensateiaderelaçõesqueoimpériocolonialbritânicofoiestabelecendoemdiversaspartesdomundo,colocando-aaoserviçodoseuprópriodesenvolvimentoindus-trialecomercial.Asuasuperioridadeindustrialexigiaqueabandeiradocomérciolivrefossehasteadaedefendida,senecessário,pelaforçadasarmas,poisMacaueCantãorevelaramserportasdemasiadoestreitasparasatisfazerasnecessidadesin-dustriaisefinanceirasdaGrã-Bretanhaedoseuimpério.NestaestratégiadeexpansãonaÁsiaOriental,aÍndiabritânicajogouumim-portantepapel.ComoapoiodaCompanhiadasÍndiasOrientais,aÍndiapassoudeexportadoradetecidosdealgodão,combasenasuaindústriatradicional,aimpor-tadoradosalgodõesdeLancashire.DiferenteeraaposiçãodaChinaquecontinuavaaresistir,nãocomprandoaoOcidenteaquiloqueestetinhaparaoferecer.Oópio,Fig.II.3–China:osportosdostratadosearegiãododeltadoriodasPérolasAdaptadodeHsü(1995,p.127).
82misturadocomaforçadasarmas,foiachave-mestrapara,àsemelhançadoquejátinhaacontecidonaÍndia,abrirosmercadoschinesesaosprodutosindustrializadosocidentaise,ainda,aosalgodõesindianos.TambémaquiaGrã-Bretanhaliderouoprocesso(Hobsbawm,1992).MaseraaÍndia,queconstituíaocentroregionaldoImpérioBritânico,abasequecondicionoutodaaestratégiabritânicanaÁsiaOriental.Maisdoqueasin-dústriasinglesas,foramosinteressescomerciaisradicadosnaÍndiaBritânicaqueimpulsionaramoprocessodeaberturadosmercadoschineses,oqualpassoupelaIGuerradoÓpio(Cain&Hopkins,1993).Semdúvidaque,pordetrásdestesinteresses,encontramosofortesectorindustrialinglêscujodesenvolvimentoassen-tavanaexpansãocomercial,querparaobterasmatérias-primasefontesdeenergiaindispensáveisaoseufuncionamento,querparaabrirnovosmercadosquepermi-tissemescoarosseusprodutostransformados.Nesteparticular,aChinapoderiasersinónimodeumvastomercado.Castells,quandoanalisaaexpansãodarevoluçãoindustrialeuropeia,apesardeaconsiderarselectivaecomumritmobastantelento,sublinhaqueasuaprincipalcaracterísticaresidiunoseudomíniocolonial:naÍndia,soboimpériobritânico;naAméricaLatina,sobadependênciacomercial/industrialdaInglaterraedosEstadosUnidos;nodesmembramentodaÁfrica,medianteotratadodeBerlim;ounaaberturadoJapãoedaChinaaocomércioexterno,pelasarmasdosnaviosocidentais(Castells,2007,p.I-38).Todavia,foramascasasco-merciaisradicadasnaÍndiabritânicaqueminfluenciouaslinhasmestrasdaactua-çãodogovernobritânico.Nãonoscompeteaquianalisardeumaformaprofundaasconsequênciasdodomíniobritânicosobreocomérciomarítimochinês.Masnãodeixadeserim-portantesublinharodesapontamentobritânicofaceàescassapercentagememquesemanteveocomércioentreaChinaeaGrã-Bretanhade1840a1870,asaber,entreos3eos5%(Cain&Hopkins,1993).Dequalquermodo,osinteressescomerciais,mantendo-seoópionoseucentro,levouaGrã-BretanhaaconciliarasuaagressividadeimperialfaceàChinacomumapolíticadeapoioaogovernodePequim,fundamentalparamanteraestabilidadepolíticaesocialqueosinteresseseconómicosradicadosnaquelaregiãoexigiam.Lembremos,tão-somente,oapoiomilitarprestadoàsforçasimperiaisparasufocaraRevoltaTaiping(1850-1864)eofinanciamentodirectoaogovernocentralchinês.Parece-nosparticularmenteimportantequeaquestãochinesaemtornodasguerrasdoópiosejafocalizadanasuadimensãoregionaledevidamenteenquadradanovastoconjuntoderelaçõesqueoImpérioBritânicoestabeleceuemtodoomun-do.Umalinearidadeinterpretativaconduz-nosfacilmenteaconsiderartalquestãocomoumsimplesconflitoentreduasnações,Grã-BretanhaeChina,oqueémani-festamenteinsuficienteparacompreendermosasopçõespolíticasentãotomadaseodesenrolardosacontecimentosemqueMacauseviuenvolvida,umasvezesdirecta
83outrasindirectamente,equeacabaramtambémporinfluenciarahistóriaoitocen-tistadacidade.Assim,aexplicaçãodapolíticabritânicanaChina,equilibradaentreosinteressesmetropolitanosradicadosemLondreseocontextoregionalcentradonaÍndia,ajuda-nosaentendermelhortodasastransformaçõesoperadasnoImpérioapartirde1839equeconduziram,amaislongoprazo,aofimdadinastiaimperialchinesaem1911/1912.Destemodo,Macauiniciouasegundametadedoséculoxixnumnovocontextoregional,queranívelpolítico,quereconómico(Guimarães,1996;Serrão,1998).OseuestatutoprivilegiadodeportadeentradanoImpériocorrespondeuaumaconstanteopção,porpartedasautoridadesgovernativas,degarantirumquadrodeboasrelaçõescomaChina.Osreceiosdarivalidadeeconómica,difícildecontrariar,comaGrã-BretanhaouaFrançasomadosàdependênciadaChinaparaoabasteci-mentoquotidianodacidadelevaramasautoridadesgovernativasdeMacauafavo-recerasuaaliança,próxima,comoCelesteImpério,emdetrimentodavelha,maslongínqua,aliançacomaGrã-Bretanha.AposiçãodeMacauduranteaIGuerradoÓpio,entre1839e1842,é,destaopção,umclaroexemplo(Dias,1993a,1998b),aoseguirumapolíticadeneutralidadenãoequidistanteentreosdoiscontendores,istoépróximadosinteresseschineses,duranteoconflito.AsmudançasqueocorreramnaChinaenaÁsiaOrientalapósaIGuerradoÓpio,influenciadaspelapresençapolítico-diplomáticaemilitarbritânicaedeou-traspotências,comoaFrançaeosEUA,obrigaramasautoridadesgovernativasdeMacauaseguirdoiscaminhoscomplementares:rompercomapráticadegoverna-çãoassentenapartilhadopoderpolíticoadministrativodeMacaucomosmanda-rinslocaiseregionais(Figueiredo,2000a;Silva,2002);reequilibrarassuasaliançasexternasentreoImpériochinêseaspotênciasocidentais(Saldanha,2006).DoisgovernadoresdeMacauapostaramfortementenoacelerardestasduasmudançasnapolíticadoEstabelecimento:JoãoMariaFerreiradoAmaral,entre1846e1849,desencadeouumconjuntodemedidasquepuseramfimàpresençadasautoridadesmandarínicasnacidadeeàsuaacçãolimitadoradasoberaniaportuguesa(Silva,2002);IsidoroFranciscoGuimarães,entre1851e1863,promoveuoreequilíbriodasrelaçõesexternas,quercomaspotênciasocidentaiseaChina(Dias,1994),queravançandocomacelebraçãodetratadosentrePortugaleoutraspotênciasdaregião–oSião,comotratadode1858(Seabra,1994;Dias,1996),eoJapão,comotratadode1860(Dias,1993b,2009).Aoníveldaacçãopolíticainterna,asprimeirasmedidastomadasporFerreiradoAmaralremetemparaasaídadasautoridadesmandarínicasqueviviamdentrodacidadeequedependiamdosmandarinsdistritaisondeoterritóriodeMacauseinseria.Em1847ocorreuaexpulsãodoZuotang,mandarimouvidorresidenteemMacau,dependentedeZhixian,magistradododistritodeXiangshan,edoman-darimdaCasaBranca,subprefeitododistrito.Em1849,foiavezdaexpulsãodos
84hopos,autoridadesalfandegárias,umdaCasaAlfandegáriadaPraiaGrande,outrodaCasaAlfandegáriadaBarra(Silva,2002).“Afirmava-secadavezmais,talvezdemasiadorápidoparaascircunstâncias,umacolóniaportuguesa.Masopreçodaregeneraçãoiacustaravidadoprópriogovernador”(Figueiredo,2000a,p.46),oqualmorreuassassinadonaPortadoCercoemAgostode1849.Aindanodomíniopolítico,aafirmaçãodaautoridadeportuguesapassavapelaredefiniçãodenovosli-mitesterritoriais:aconquistadoterritórioeasuaocupaçãoefectivaeraumobjectivoquetinhadeseralcançadodemodoaconfirmaraautoridadepolíticadePortugalemMacau,queseinscrevianopensamentocolonialoitocentista:nestedesiderato,assumidoporFerreiradoAmaral,insere-seofimdopagamentodoforodochão,aconstruçãodeumaestradaatéàPortadoCercoeaedificaçãodeumpequenofortenailhadaTaipa.Quantoàestrada,elafoisugeridapeloJuizdeDireito4eoprincipalobjectivodasuaconstruçãoeraodereocuparumterrenoquejáhaviasidoconsideradoparteintegrantedeMacau,comoocomprovavaaFortalezadaGuia,masquefoisendodeixadoaoabandono.Destemodo,entreaPortadeSantoAn-tónioeaPortadoCerco,permitiu-sequeapopulaçãochinesaocupasseoterrenocomhortasecomsepulturas,deumaformadesordenada.Enquadradanomesmocontextodealargamentoterritorial,ailhadaTaipasurgiutodaviarelacionadacomoutrasvertentesimportantesparaapresençaportuguesanaquelaregião.Maisrele-vantequeodesejodefazerassentararraiaisportuguesesnumoutropedaçodeterraeraassegurarodomínioportuárioemarítimonaquelazonaasuldeMacau.ATai-pa,senãofosseocupadapelosportugueses,poder-se-iatransformar,umdia,numportoalternativoaodeMacau,eaumadistânciainsignificante,querporpartedaChina,querporpartedeumaoutrapotênciaocidental.Assim,aconstruçãodeumapequenafortalezanaTaipaassegurariaumportocomplementarepermitiriagaran-tirodomíniosobreaságuascircundantesdapenínsula.Finalmente,aaboliçãodoforodochãopermitiurasgaraúnicaprovaqueexistiadequePortugalnãopossuíaoterritórioqueocupavanapenínsula.Ocarácterdearrendamentoquetinhaatéaíexistidochegouaofim,quandoFerreiradoAmaralserecusouacontinuarapagaranualmenteumaquantiaquefoioscilandoaolongodotempo,umaatitudecujovaloreramaissimbólicodoquepecuniário(Serrão,1998;Figueiredo,2000a).Nocampodeacçãodapolíticaexterna,oprotagonismocoubeaIsidoroGui-marães.Diplomatanoexterior,estegovernadorconseguiuconsolidarasposiçõesavançadasporAmaralsemprovocargraveshostilidadesdapartedoCelesteImpé-rio.Nestecapítuloespecífico,ogovernadorbeneficioudaconjunturapolíticaquesecriou,poucodepoisdasuatomadadeposseem1851,comoaumentodapressãopolíticaocidentalsobreaChina.Osprotestosdaspotênciasocidentaiscontraa4Cf.OfícioNº100de24deMarçode1847,doGovernadorJoãoMariaFerreiradoAmaralparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU--DGU-005-Cx.0015).
85políticachinesa–queoscilavamentrearecusaeosadiamentossucessivosnaimple-mentaçãodostratadosjácelebrados–assumiramumtomcadavezmaisameaçador.Detalformaquedoisnovosconflitosacabarampordeflagrarentre1856e1860:aIIeaIIIGuerrasdoÓpio.Ajuntaraestefacto,aChinaconheceu,aolongodadécadade1850eatémeadosdaseguinte,umadasrevoltasinternasmaisviolentasdasuahistóriaqueseprolongouporcercadequinzeanos:aRevoltaTaipingaba-louprofundamenteopoderimperial,acabandoporenfraquecê-loaosolhosdoschinesesedaspotênciasocidentais.EstesdoisfactoresdeixaramespaçodemanobraaIsidoroGuimarãesparaqueconsolidasseasposiçõespolíticasquegarantiramaoEstabelecimentoumamaiorautonomiapolíticafaceàChinae,ainda,reposicionarPortugalnonovoquadropolíticointernacionalquesedefinianaquelaregião.Tudoistofeitoàsombradeumavelhaneutralidadedenovoassumidaduranteosprin-cipaisconflitosinternoseexternosqueoCelesteImpérioconheceu.Destemodo,IsidoroGuimarães,munidodospoderesdeumministroplenipotenciário,partiuparaoSiãoem1859,paraoJapãoem1860eparaTianjin,naChina,em1862,celebrandotrêstratadoscomestaspotênciasasiáticas.Movendo-senovelhotabulei-rodaÁsiaOriental,masencontrandoumanovacolocaçãodepeças,ogovernadorportuguêstentou,namedidadassuaspossibilidades,queMacauocupasseumlugaraoladodasrestantespotênciasdoOcidenteque,dediaparadiaegraçasaoseupo-dereconómicoemilitar,assumiamummaiorprotagonismonaquelaregião(Dias,1994;Serrão,1998;Saldanha,2006).Nodomínioeconómico,olugardeMacaualterou-seprofundamente.Nase-quênciadostratadosdeTianjin(1858e1860)quepuseramfimaosconflitosmi-litaresde1856-1860,entreaGrã-BretanhaeaFrança,porumlado,eaChina,poroutro,foilegalizadoocomérciodoópio,oferecendoumaliberdadecomercialquepermitiuàscasascomerciaisbritânicasjáradicadasnaChinaaconsolidaçãodasuapresençaeconómica.Aaberturadosportoschinesesaocomérciointernacional,alargadapelaforçadaquelestratadosaumconjuntodetreze,intensificoueesten-deuaoutraspotênciasodomínioeconómico,relegandoMacauparaumaposiçãocadavezmaisperiférica.ApresençabritânicanailhavizinhadeHongKongcon-cretizouosreceiosdarivalidadeeconómicacomaGrã-Bretanha,eanovacolóniabritânicatransformou-senasuasombrapermanente.UmadasincapacidadesdeMacauacompanharodesenvolvimentoeconómicodeHongKongeoseudinamis-mocomercial,paraalémdasdiferençasevidentesqueexistiamentreasduaspotên-ciascolonizadoras(PortugaleGrã-Bretanha),prende-secomascondiçõesnaturaisdoseuporto,sempreassoreado,queimpediamasuafrequênciapelosnovosnaviosavapor,decaladocadavezmaior.EsteconjuntodefactoresobrigaramMacauaprocurarnovassoluçõeseconómicasqueviabilizassemacontinuidadedapresençaportuguesanoEstabelecimento,animandoasuavidaeconómicaealimentandoassuasfinançaspúblicas.Asmaisimportantesforamdesencadeadasduranteago-
86vernaçãodeJoãoMariaFerreiradoAmaral(1846-1849)edeIsidoroFranciscoGuimarães(1851-1863),asquaisalteraramasestruturaspolíticaseeconómicasqueexistiamhámuitonacidade.Aindanodomínioeconómico,podemosencontrarumacomplementaridadenasacçõesdesencadeadaspelosdoisgovernadoresquevêmsendoreferidos.Areor-ganizaçãoeconómicaefinanceiradacidadeeraumimperativoqueseafirmoudesdeoprimeiromomento:Ordenavam-lheasinstruçõescomqueoministroJoaquimJoséFalcãooen-viaraquerestabelecesseaindependênciaabsolutadacolóniaedosseusportos;quedessecumprimentoaodecretode20denovembrode1845;eque,parasuprirareceitapública,extintacomadisposiçãodomesmodecreto,colectasseoshabitantes,cristãosechineses,nuncaantesobrigadosaimpostosdirectos(Pereira,1870,pp.48-49).AsinstruçõesaqueAntónioFelicianoMarquesPereira5aludenestapassagempodemsersintetizadasnafrasequemelhorexpressaosobjectivospolíticosdeAma-ralquandodesembarcouemMacau,nodia21deAbrilde1846:«MacauéumEstabelecimentoarefundirecriardenovointeiramente».6Aprimeiragrandeme-didaprende-secomatransformaçãodeMacaunumportofrancopelaexecuçãododecretode20deNovembrode1845,umpassoqueacalentavaaesperançadepodercompetircomafranquiadoportodeHongKongequesuscitouumgran-dedebatenasociedademacaenseentreospartidárioseosopositoresdetalopção(Silva,2002).Afavordafranquiadoportoprotagonizou-seomacaenseFranciscoJosédePaiva7convictodequeaactividadeeconómicadeMacausóseriareactiva-daquandoasmercadoriaspassassempelacidadesemoónusdopagamentodosdireitosalfandegários.Outroselementosdaelitemacaense,algunscomassentonoLealSenado,opunham-seataismedidas,comoporexemploDemétriodeAraújo5AntónioFelicianoMarquesPereira(1839-1881)nasceuemLisboaefaleceuemBombaim.Jornalista,decidiuembarcarparaMacau,em1859,ondedesempenhouimportanteactividadejor-nalísticaepolítica,mantendo-semuitopróximodoscircuitosgovernativosdacidade.Escreveuim-portantesobrascomo,porexemplo,RelatóriodaEmigraçãoChinesaemMacau(1864),RelatóriodasAtribuiçõesdaProcuraturadosNegóciosSínicosdaCidadedeMacau(1867)eAsAlfândegasChinesasdeMacau(1870).FoiumdosresponsáveiseprincipalredactordojornalTa-Ssi-Yang-Kuo,quesepublicouemMacauem1863-1866.Em1861casoucomamacaenseBelarminaInocênciadeMiranda,filhadeAntóniodeJoséMariadeMiranda(1813-1863),oqualdesempenhouasfunçõesdeSecretáriodoGovernodeMacau,entre1844e1851(Forjaz,1996).6InstruçõesdoministrodaMarinhaeUltramarparaJoãoMariaFerreiradoAmaral,de20.1.1846(AHU,LivrosderegistodacorrespondênciaexpedidaparaMacau,livro3º,fls.81v-87)inSilva(2002,p.345).7FranciscoJosédePaiva(1801-1849),ricocomerciantemacaense,foijuizordináriodoSenadoem1831,encarregadodosNegóciosSínicosem1836e,em1847,ocupouopostodemajor-coman-dantedoBatalhãoNacionaldeMacau(Forjaz,1996,p.II-963).
87eSilva,naquelesanosdirectordaalfândega.8Ogovernadordemonstrava,nasuacorrespondência,serpartidáriodocomérciolivre,eatransformaçãodeMacaunumportofrancosurgiacomoagrandereformaquepermitiriaviabilizareconomica-menteoEstabelecimentodeMacau.EraporissoqueseanimavaquandoviaosjornaisinglesesdeHong-KongpreveremoregressoaMacaudemuitosnegociantesestrangeirosdepoisdeserconhecidoodecretode20deNovembro.9Poroutrolado,recusava-seaaceitaracríticadosqueacusavamafranquiadoportocomoacausadadecadênciadoEstabelecimento,poisafirmavaqueocomérciofugia«paraondeeramaislivre».10Dequalquermodo,paraalémdasvantagens,maisoumenosimedia-tas,quepoderiamdecorrerdafranquiadoporto,existiramoutrasrepercussõesparaavidaeconómicadacidade.Ofimdopagamentodedireitosalfandegáriosexigiaqueseencontrassemoutrasfontesdereceita.Asoluçãomaisimediatafoiolança-mentodeimpostossobreapopulaçãochinesaeeuropeia,medidaqueprovocouareacçãoviolentadapopulaçãochinesa(revoltadosfaitiões,emOutubrode1846)edaelitesociopolíticaatravésdasposiçõesassumidaspeloLealSenadoqueFerreiradoAmaralacaboupordissolver.Quantoàpopulaçãoeuropeia,foinomeadaumacomissãoparalançaradécimapredialeumlevíssimoimpostosobreaindústriaqueexcluiriaoshabitantescomrendimentosinferioresacempatacas.11Quantoàpopulaçãochinesa,eprevendoasdificuldadesqueiriamsurgir,FerreiradoAmaralpropunha-sedialogarcomasuaelite,afimdeaconvenceracontribuirparaasdespesasdoEstabelecimento,massódepoisdosimpostosjáteremsidolançados«sobreosCristãos».12IsidoroFranciscoGuimarãesdeucontinuidadeàpolíticadesaneamentoeconó-micodeFerreiradoAmaralatravésdeduasreformasquevãocondicionarofuturodeMacau.Aprimeira,iniciadaporesteúltimogovernador,dizrespeitoàprática8«Aoinvés,osquepretendiamacontinuaçãodaalfândegaalegavamqueasimplesextinçãodeumpostoaduaneironãoerasuficienteparaalterarorumodeumeixoeconómicoquetendiaadeslo-car-seprogressivamenteemdirecçãoaoNortedoImpério.Alémdisso,estesnegociantesdefendiamqueacidadedeMacaununcapodiaviraconstituirumaalternativaaospostosdearmazenamentoqueestavamaserconstruídosemHongKong.Porúltimo,masnãomenosimportante,osdefensoresdestatesefrisavamaindaqueaconservaçãodaalfândegaportuguesaquasenãoafectavaosrendimen-tosdosnegociantesportuguesesemacaenses”(Silva,2002,p.87).9Cf.OfícioNº26de21deJunhode1846dogovernadorJoãoMariaFerreiradoAmaralparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU--DGU-005-Cx.0014).10OfícioConfidencial“E”de22deMaiode1846dogovernadorJoãoMariaFerreiradoAmaralparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU--DGU-005-Cx.0014).11PortariaNº22de17deJulhode1846cf.OfícioConfidencial“F”de22deAgostode1846dogovernadorJoãoMariaFerreiradoAmaralparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0014).12OfícioConfidencial“F”de22deAgostode1846dogovernadorJoãoMariaFerreiradoAma-ralparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACLSEMU--DGU-005-Cx.0014).
88deconcessãodevendadebensemregimedeexclusivo,nomeadamente,acarneeoópio.Aestesjunta-se,maistarde,ojogo(Figueiredo,2000b;Silva,2002).OsresultadosobtidosporIsidoroFranciscoGuimarãesnoaumentodasreceitaspú-blicasestãobempatentesnomodocomofoigerindoaverbade500librasmensaisremetidaspelametrópole.Começandoporgastartodaaquelaverba,ogovernadorcomeçoudepoisaconseguirreduzi-lalentamente.EmAbrilde1855anunciavaquepassariaagastarsomente400libraseemJulhoreduziupara300,apesardasdespesascomarecuperaçãodaFortalezadoMonteereconstruçãodaCasadoDe-pósito,cujoorçamentoascendiaa5430patacas.EmAgosto,eracomumapontadeorgulhoqueGuimarãesanunciavaparaLisboa:AgradeçoaV.ExªaAutorizaçãoparaosaquemensalatéàquantiade£500paraasdespesasdoEstabelecimento,etãolongeestoudeAbusardaConfiançacomqueoGovernomehonra,quenopresentemêsnãofareisaquealgum,reservando-mesomenteparaofazernosmesesemquemeforprecisoparaocorreràsdespesas.13Cumpria-seassimumadassuasambiçõespolíticasenquantogovernador:«de-poisdeterconseguidopagaradívidadoEstabelecimentodeMacau,éoaliviaraMetrópoledopesoquelhecausaestaColónia».14ParaestereequilibrardasfinançaspúblicasdeMacau,conseguidasobaorientaçãodogovernadorGuimarães,concor-reuoaumentodotráficocomercialnoseuporto.Semquestionarnestemomentoseestamelhoriadomovimentocomercialeratambémfrutodafranquiadoporto,reconhecemosqueparaelacontribuiudecisivamenteasituaçãocaóticaquesevivianaquelaregiãocomoalastrardaRevoltaTaipingqueconduziuàparalisiadaentra-daesaídadenaviosnosportosabertosaocomérciointernacional,particularmenteCantão.Asmudançasqueseverificaram,porumlado,apósasGuerrasdoÓpioecomaaberturadosportoschinesesaocomérciointernacionale,poroutrolado,comasmedidasreformistaslevadasacabopelagovernaçãodeMacauentre1846e1863,tiveramreflexosnasestruturaseconómicasque,tradicionalmente,faziampartedacidade.Assumindoqueocomérciosemantevenocentrodaactividadeeconómica,énestedomínioqueimporta:(i)confirmaraestagnaçãoeconómicaquetestemunhosdaépocaeestudosrecentessublinhamterexistidonasegundametadedoséculoxix,apesardasmudançasintroduzidasporFerreiradoAmaraleIsidoroGuimarãesedosresultadosalcançados;(ii)identificarasmudançasqueseverifi-13OfícioNº322de7deAgostode1855dogovernadorIsidoroFranciscoGuimarãesparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACLSEMU-DGU-005--Cx.0021).14OfícioNº313de7deJulhode1855dogovernadorIsidoroFranciscoGuimarãesparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACLSEMU-DGU-005--Cx.0021).
89caramnohinterlanddoportodeMacau;(iii)reconheceropapeldacomunidadechinesanaactividademarítimaecomercialdacidade.Paraanalisarestestrêsindicadoresrecorremos,emgrandemedida,aotraba-lhodeFernandoFigueiredo(2000b)quenosofereceumaapresentaçãosistemá-ticaecriteriosadosdadosdisponíveisrelativamenteaestedomíniodavidadeMacau.Opróprioautorreconheceaslimitaçõesdainformaçãodisponível,emparticularparaasdécadasde1860e1870,quandosepretendeanalisarasestru-turasmarítimasecomerciaisdoportodeMacauaolongodasegundametadedoséculoxix.EstaideiaécomprovadapelosdadosincompletosquesedispõemnoquedizrespeitoaosvaloresdomovimentocomercialedonúmerodeembarcaçõesentradasesaídasdoportodeMacau.Paraadécadade1860podemosconstataraexistênciadeumaestagnaçãonomovimentodoportodeMacau(Figueiredo,2000b),setivermosemlinhadecontaosvaloresdocomércio(QuadroII.1),queseprolonganadécadaseguinte.QuadroII.1–MovimentocomercialdoportodeMacau(1864-1871)*ANOSJUNCOSNAVIOSDEALTO-BORDOTotal**18641.132.523,009.419.888,7010.552.411,7018651.165.441,809.779.321,4010.944.763,2018661.098.721,0510.051.515,2011.150.236,2518712.751.067,508.137.952,7010.889.020,20(*)Emréis.(**)Ototalincluiosvaloresdeimportaçãoedeexportaçãodejuncosenaviosdealto-bordo.AdaptadodeFigueiredo(2000b).Nosanoscominformaçãoutilizávelde1864a1866,ototaldomovimentoco-mercialdoportodeMacaumantém-seestável,querparaocomérciodealto-bordo,querparaosjuncoschineses.Foi,todavia,umvolumesignificativo,angariadoes-sencialmenteemtornodedoisfluxoscomerciais:ocomérciodoópioeaemigraçãodoscules(Figueiredo,2000b).Estaestabilidademantém-senoanode1871,masàcustadoaumentodovalorcomercialmovimentadopelosjuncoschinesesquecompensaadiminuiçãoqueseregistanovalorreferenteaosnaviosdealto-bordo.Estavariação,em1871,revelaatendênciaqueseseguiunasdécadasseguintes,comosjuncos,dedicadosaoco-mérciocomosportosmaispróximosdeMacau,aaumentarem,aindaquedeforma
90poucosignificativa,asuaactividadeecomumadiminuiçãodonúmerodenaviosdealto-bordoapassarempeloportodacidade.Apartirde1871temosumasériecompletadedadosreferentesaonúmerodenaviosentradosnoporto.Importaesclarecerqueonúmerodenaviosentrados,grossomodo,correspondeaonúmerodosquesaem,comvariaçõesdeapenasumaouduasunidades.Poroutrolado,atendênciaqueseverificanaevoluçãodonú-merodenaviosqueentraramnoportodeMacauécorroboradapelomovimentocomercial,paraosanosdequedispomosessainformação.QuadroII.2–NaviosentradosnoportodeMacau(1871-1895)AnosJUNCOSNAVIOSDEALTO-BORDOTotal18714933120505318724960113507318735048965144187444383844761875421316422918764213942221877422284230187840272240491879396024398418803664453709188139806740471882414857420518833745693814188454457255171885492662498818864590794669188743754744221888573052578218895937425979189062942763211891648612649818926019376056189361202461441894574922577118955491205511AdaptadodeFigueiredo(2000b).
91Assim,centremosanossaatençãononúmerodenaviosentradosnoportodeMacau(QuadroII.2).Entrandonadécadade1870,observa-sequeonúmerodenaviosdealto-bordosefoireduzindo,acompanhadoporumligeiroaumentodonúmerodejuncosnostrêsprimeirosanos,mastambémestesincapazesderesistiraumaconjunturadesfavorável,principalmentedevidoàproibiçãodaemigraçãodosculespeloportodeMacau,em1873.15Aolongodadécadade1880,onúmerodeembarcaçõesdealto-bordodeusinaisdeumligeirocrescimento.Porsuavez,osjuncosparecemafirmar-senomovimen-todoporto,aumentandoclaramenteasuaactividade,aqualinfluenciadeformadeterminanteonúmerototaldeembarcaçõesquecirculavamnoportodeMacau.Assim,nofinaldoséculoxix,aestruturacomercial-marítimafoificandocadavezmaisdependentedaspequenasembarcaçõesquefaziamumanavegaçãodeca-botagemparaosportosvizinhos,transportandoprodutoscomqueabasteciamdia-riamenteacidadedeMacau.«Comascarreirasregulares,HongKongeCantãotendiamatornar-se,quaseosúnicosportosdeligaçãodacolóniacomosportosdeoutrasregiões»(Figueiredo,2000b,p.221).Noquedizrespeitoàsreceitasdasfi-nançasdeMacau,mantinham-sedependentes,quaseemexclusivo,«dorendimentodojogo,dasloteriasedosdemaisexclusivos».16Omovimentocomercialnasúltimasdécadasdoséculoxix,depoisdeterminadootráficodoscules,estavacadavezmaisdependentedotráficodoópio,importadodeHongKong,edepoisreexportadoparaosportoschineses.DeacordocomDias(2004),em1886e1887,ocomérciodoópiorepresentava,respectivamente,38,4%e32,6%docomérciototaldeMacau;em1901,1902e1903essesvaloreseramde28,5%,33,0%e34,3%,respectivamente.Oaumentoqueseregistaapartirde1890podeterficadoadever-seaoimpactoquepoderátertidonomovimentodoportodeMacauaassinaturadotratadoluso-chinêsde1887.Emsíntese,aevoluçãodomovimentocomercialdoportodeMacau,deacordocomosvalorescontabilizadospelosseusserviçosdeestatística,permite-nosconfir-maraideia,geralmenteavançada,dequeduranteasegundametadedoséculoxixter-se-ámantidoumatendênciaparaaestagnaçãodaactividadeportuária.Emmeadosdeoitocentos,ohinterlanddoportodeMacaufoitambémso-frendomodificaçõesqueresultaramdanovaconjunturaregionalcriadaapartirdaaberturadosportoschineses,reflectindoaestagnaçãodomovimentoportuário,conformefoianteriormentedemonstrado(QuadroII.3)eareduçãodasuaáreadeinfluênciaaosportosgeograficamentemaispróximos.15Em20deDezembrode1873umdecretoministerialdeterminouaaboliçãodaemigraçãochinesaemMacau,publicadoemMacaunoBoletimOficialde27deDezembro:cf.ParteII,Cap.4.16Cf.RelatórioepropostasdeleiapresentadaspeloministrodaMarinhaeUltramar,AntónioEduardoVilaça,naSessãoParlamentarNº31,de20deMarçode1899.InCâmaradossenhoresDeputados–DebatesParlamentares:http://debates.parlamento.pt/page.aspx?cid=mc.cd(consultadoemOutubrode2008).
92QuadroII.3–OrigensedestinosdasembarcaçõesentradasesaídasdoportodeMacau(1846-1860)ORIGENS/DESTINOSNºdeEmbarcações1846(9meses)1849(9meses)18551860PORTOSDACHINA5776122136HONGKONG467677117INDONÉSIA/MALÀSIA1518759SINGAPURA29292241FILIPINAS40489741SIÃO(Tailândia)10040ÍNDIA181949TIMOR1010EUROPA74327AMÉRICA1361028INDOCHINA/COCHINCHINA042AUSTRÁLIA11JAPÃO02AdaptadodeFigueiredo(2000b).ComopontodepartidaencontramosadescriçãosobreasituaçãocomercialdeMacauem1845,feitapelogovernadorJoséGregórioPegado(1843-1846):aáreadeinfluênciadoportodeMacauestendia-seaManila,GoaeEstreitos;asfazendaspermutadaspertenciamàscasaschinesas(hong)estabelecidasemMacau;oópioencontrava-senocentrodocomérciodoEstabelecimento,masosgrandesproveitosgiravamaoseulado,poisoscomerciantesenvolvidosutilizavamMacaucomoportodeabrigo,masoessencialdotráficofazia-seentreCalcutá/BombaimeaChina,comnaviosingleses.(…)osrendimentosdellaconsistemnosdireitos,quenelapagamasFa-zendasconduzidasemosnovenaviosqueestapraçahojepossui,quesãolota-dos,todosemduasmilcentocinquentaeduastoneladas,equevãotodososanosumasóvez(exceptuandoumoudoisquesótrazemarrozdeManila)aosestreitoseaGoa,cujasfazendaspertencemquaseexclusivamenteacasasdenegóciosChinas,aquechamamHãos,aquiestabelecidos;enaquelesdireitosqueospequenostraficantespagampelaintroduçãoemMacaudealgumascaixasdeÓpio;porqueosgrandes,cujonúmerosobeaalgunscatorze,nadadespachamouquasenadanaAlfândega.OseugiroconsisteunicamenteemmandarempatacasparaCalcutá,ouBombaim,eteroÓpioqueelasprodu-
93zemdepositadonosseusnavioscomBandeirasInglesasfundeadosnaTaipa,dedondeovendemparaqualquerparte(…)17Asprincipaisconstataçõesencontram-senocrescimentosignificativodasligaçõesmarítimascomosportosdaChinaecomHongKong,frutodoaumentodaintensi-ficaçãodosfluxosdeprodutosedepessoascomaquelasorigensedestinos.Odecrés-cimodosnaviosdealto-bordofezreduzirasligaçõesmaistradicionais,comoeraocasodaÍndiae,emparte,daIndonésia.Pelasuaproximidadeeforteligaçãohistóri-ca,mantém-seumaforteligaçãocomercialcomasFilipinas,IndonésiaeSingapura.OaumentoqueseregistanonúmerodenaviosdeeparaaAméricaestádirectamenterelacionadocomotráficodoscules,queterminanainíciodadécadaseguinte.Nadécadade1860,«cercadequatroquintosdasimportaçõesfaziam-sepe-losbarcosdascarreirasMacau/CantãoeMacau/HongKong»(Figueiredo,2000b,p.217),umarealidadequesefoiacentuando.Aindasegundoesteautor,nosanosdeviragemparaoséculoxxintensificaram-seasligaçõesregularescomHongKongeCantão,eMacauassumiu-se,progressivamente,comoumportoàescalalocal,dependentedasligaçõesàscidadesvizinhasparaatingirdestinosmaislongínquos.Emresumo,oportodeMacau,aprincipalinfra-estruturadocomércioquepassavapelacidade,revelou-seobsoletofaceaosavançosqueseverificaramnana-vegaçãoalongadistânciacomageneralizaçãodanavegaçãoavaporquenecessitavadeportosmaisprofundos.OpermanenteassoreamentododeltadoriodasPérolasfoiumfactorquecontrariouasmedidasqueagovernaçãocolonialfoitomandoparareanimarocomérciodeMacau,tentandoajustá-loaonovocontextopolíticoeeconómicoquenasceudasGuerrasdoÓpioedaaberturadosportoschine-ses.Afranquiadoportoficoulongededarosfrutosqueseesperavam.Asobras,permanentementereclamadas,foramsendoadiadas,sóseiniciandonosfinaisdeoitocentos.«AinvejávelposiçãogeográficadeMacaucomoportodemardeCan-tão»(Jesus,1926/1990),sempreapresentadacomoumavantagemquemereciaserpotenciadaparaodesenvolvimentodoseucomércio,acabouporalimentarumsonhoquenuncaseconcretizou.Portugal,potênciacolonialcomassuasenergiascivilizadorascanalizadasparaaÁfrica,mantinha-sedistante,noespaçoenaausên-ciadeestratégiasqueprojectassemMacaunaÁsiaOriental,noSuesteAsiáticoounasuatransformaçãonumpóloquedinamizasseocomércioPortugal-China.EstadificuldadeemcolocarMacaunomapadomovimentocomercialdestaregiãodoextremoasiáticoresulta,noessencial,daslimitaçõesimpostas,querpelafragilidadepolíticaeeconómicadapotênciaeuropeiaqueatutelava(Portugal),querpelariva-lidade,difícildecontrariar,dacolóniabritânicadeHongKong.17OfícioNº122,de28deAgostode1845,doGovernadorJoséGregórioPegadoparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0013).
94Percebendoesentindoestadistância,omacaenseCarlosAugustoMontaltodeJesus,18tambémeleumemigrante,noseuHistoricMacauconcluiuestasuaobracomaproposta,queagitouopodercolonialdaépoca,deentregarMacauàLigadasNaçõesdemodoainstalar-senacidadeummodelodeadministraçãosemelhanteàsconcessõesestrangeirasdeXangai(Jesus,1926/1990).Aúnicaexcepçãoàestagna-çãoqueseverificounomovimentodoportofoiocomérciodoópio,masquenãodeixavadeconstituirmaisumexemplodadependênciadeMacaurelativamenteàcolóniabritânica:oópioeraproduzidonaÍndiainglesaepassavaporHongKongantesdechegaraMacau(Dias,2004).Osindicadoresdomovimentodoporto,acimaapresentados,revelam-nosestaincapacidadedocomérciodeMacaualargaroseuhinterland.Nosanosde1850e1860existemsinaisquenospermitemadmitirqueseverificouumamudançaqueseajustavaàsalteraçõesqueseregistaramnaslinhasdocomércionolitoraldaChina,nomeadamenteoaumentodonúmerodenaviosacircularentreosportoschineses.Masàmedidaquenosaproximamosdofimdoséculo,estesfluxosvão-sereduzindo,compensadospelointensificardasligaçõesaHongKongeaCantão.Macauficavaassimcomumaactividademarítimaecomercialcadavezmaiscen-tralizadanodelta.Nestecontextodeestagnaçãoedelocalização,umoutrofenómenoédignodenota,comoveremosmaisadiante:aascensãoeconómicaesocialdesectoresdacomunidadechinesa,emdetrimentodasoutrascomunidadespresentesnacidade,nomeadamenteaportuguesa/macaense.Registando-seumareduçãolinearnaacti-vidadecomercial,verificou-se,simultaneamente,oaumentodopesorelativodosjuncosnototaldosvalorestransaccionadospeloportodeMacau.EstequadrodemudançaestruturaldaeconomiadeMacaupodeserapontadocomoumadasra-zõesqueestiveramnabasedatransferênciademilharesdemacaensesparaosnovoscentrosdocomérciointernacionaldaChina,umautêntico«êxodo»,naspalavrasdeMontaltodeJesus.Osmercadores‘hong’,comomuitasfirmasestrangeirasemMacau,acaba-ramporsemudarparaHong-Kong,seguindo-seumêxododoslojistasetra-balhadoresquedependiamdelesemMacau.Porfim,Hong-Kongcomeçouatriunfarnosnegócios,àcustadasangriadeMacau.Umagrandedepressãocomercialinstalou-seemMacau;deixaramdesefretarbarcosportugueses;mui-tascasasearmazénsesvaziaram-se,efamíliasoutroradesafogadasforamsujeitas18CarlosAugustoMontaltodeJesus(1863-1932)nasceuefaleceuemHongKong.HistoriadoreumadasfigurasmaisconhecidasdahistóriadeMacau.Entreassuasobrasdestaca-seHistoricMacao(editadaemHongKong,em1902,ecomumasegundaediçãoemMacauem1926,quefoiproibidafundamentalmentedevidoàsugestãodecolocarMacausobatuteladaSociedadedasNações)eHistoricShanghai,publicadoem1909(Forjaz,1996).
95aprivaçõescruéis.FoiparaessacolóniaqueminaraaprosperidadedeMacauqueemigraramosinfelizesdescendentesdasoutroraopulentasfamílias(Jesus,1926/1990,p.252).Podendoserestaacausa,devesertambémanalisadacomoumapossívelcon-sequência,revelandoqueaemigraçãomacaense,comooutras,serealizounumquadrocomplexo,provocandoimpactesnassociedadesdedestinoedeorigem.SeatransferênciademilharesdemacaensesresultoudadeslocaçãodosprincipaiscentrosdocomérciointernacionalnaChina,doeixoMacau-Cantãoparaoutrascidadesportuárias,principalmenteHongKongeXangai,tambémnãopodemosdeixardeconsiderarqueoêxodomacaenseparaestasduascidadesajudouaagravarasdificuldadeseconómicasesociaisporquepassouMacau,provocandomudançasnestacidade.Traçadasqueforam,emlinhasgerais,astransformaçõesqueocorreramnases-truturaspolíticaseeconómicasdeMacau,tentandooEstabelecimentoadaptar-seaonovocontextoregionalcriadoapartirdasGuerrasdoÓpioedaaberturadosportoschinesesaocomérciointernacional,faltacompletarestequadrodemudança,analisandoaquelaque,donossopontodevista,foiasuaprincipalconsequênciaso-cial,istoé,oiníciodaemigraçãomacaenseem1842,tendocomoprimeirodestinoailhadeHongKongondeajudouaconstruirasprincipaisestruturaseconómicasdestacidadenascente.2–DiásporaMacaenseeMigraçõesInternacionaisAntesdeapresentarmososcontornosemquedecorreuoiníciodaemigraçãomacaenseparaHongKongconsideramosserrelevante,primeiro,analisarocon-textomigratóriointernacionalondeseinseriuamigraçãodosmacaensesanteseduranteadiásporainiciadaem1842.OsfluxosmigratóriosdeMacauparaHongKongeXangaipodemserexplica-dosnumaperspectivalocal,centrando-seaanálisenassociedadesdepartidaedeacolhimento.Todavia,comojátivemosocasiãodereferiranteriormente,nãoépos-sívelesgotarosfactoresdeanálisedeumfenómenomigratórioinserindo-oapenasnoseucontextolocal.Defacto,acompreensãodeummovimentomigratório,con-sideradocomoumtodosocialqueétransversalaosdiferentesdomíniospolítico,económicoecultural,sóépossívelseointegrarmosnosistemamigratóriointerna-cional,demodoaidentificarasinterinfluênciasentreosdiferentesfluxosmigrató-riosanívelmundiale,ainda,esclarecerasinteracçõesentreosdiferentesestatutossociaisqueosemigrantestransportamconsigoparaasociedadededestino(Kritzetal.,1992).Poroutrolado,quandoensaiamosumareflexãosobreacontextualização
96espacio-temporaldaemigraçãomacaenseapartirde1842nãonosépossíveligno-rarascaracterísticashistóricas,antropológicaseculturaisdestapopulação:Macau,espaçocolonialcomespecificidadespolíticasinseridonomundoultramarinopor-tuguês;omacaense,cujasraízesremontavamaumlongoprocessodemiscigenaçãoeuro-asiatizado;aculturamacaense,commarcasdainfluênciaportuguesa,chinesaedeoutrosespaçosasiáticos.Estascaracterísticassugerem-nosapossibilidadedeexistiremconexõesentreosfluxosmigratóriosquemarcaramoiníciodadiásporamacaense,omovimentomigratórioEuropa-AméricaondeseinseriuaemigraçãoportuguesaparaoBrasile,ainda,oiníciodadiásporachinesacontemporânea,quetevetambémaAméricacomonovodestinoforadocontinenteasiático.Reconhecemosque,apartirdemeadosdoséculoxix,seiniciouumnovope-ríodonosistemamigratóriointernacional(Masseyetal.,1998;Mung,2000;Trol-liet,2000;Muñoz,s.d.),destacando-sedoisgrandesmovimentosintercontinentais:um,quesedeslocounosentidoEuropa-América;outro,nosentidoÁsia-América.Complementaresaestes,registaram-semovimentosintra-europeuseintra-asiáticos.Dentrodosistemamigratóriointernacional,aquelasduasgrandescorrentesmigra-tórias,comdestinoaoNovoContinente,estãorelacionadascomodesaparecimen-todeumoutromovimentohumanoque,duranteséculos,tambémsedirigiuàsAméricas:trata-sedofimdotráficodeescravosafricano,transatlânticoe,associadoaestenãoobstanteseremreconhecidamenteproblemáticasdistintas,ofimdaescra-vatura.Resideaquionóqueexplicanãosóaemigraçãochinesaparaocontinenteamericano,mastambémaemigraçãoeuropeiae,maisconcretamente,aportuguesaparaoBrasil.Assim,considera-sequeofimdotráficodeescravosgerouumefeitodedominó,estimulandooutrasmigraçõescompensatóriasàescalaglobal(Mung,2000;Trolliet,2000).NoquedizrespeitoaofluxomigratórioEuropa-América,oenvolvimentodePortugalnoprocessodeproibiçãodotráficodeescravosteveumrosto,marquêsdeSádaBandeira,queinseriuasuapolíticaproibicionistanumprojectocolonialportuguêscomasuapropostadeviragemparaÁfrica.Emúltimainstância,ofimdotráficodeescravoseraacondiçãopréviaparaquefosseviávelodesenvolvimentodeumprojectocolonialemÁfricaquesubstituísseoBrasil,independentedesde1822/25.Aconcretizaçãodesteprojectopassavaporumaverdadeiratarefadereco-lonização,fomentandoasrelaçõescomerciaisentreametrópoleeascolóniasafri-canas,oqueimplicavaaaboliçãodotráficodeescravostransoceânico,aproibiçãodoserviçode«carregadores»eacentralizaçãodocomérciodosgéneroscoloniaisnametrópole(Alexandre,1993).Apartirde1850,asrepercussõesdofimdotráficodeescravosÁfrica-Brasilnaemigraçãosãobemconhecidas,traduzindo-senoau-mentodeimigrantesdaEuropadoSul,ocupandoosportuguesesumlugarmuitosignificativo.De1500atémeadosdoséculoXX,cercadetrêsquartosdaemigraçãoportuguesatevecomoprincipaldestinooBrasil,movimentoquefoiaceleradopelo
97fimdaescravatura.DeacordocomRowland(1998),duranteaprimeirametadedeoitocentos,osvalorestotaisdaemigraçãolegalrondavamamédiade3milsaídas/ano.Nasdécadasde1850e1860iniciou-seumnovociclocomumamédiaestima-daem10milsaídas/ano.Em1872atingiu-seas17milsaídas,em1893,as33500e,em1895,saíramdePortugal45milmigrantes.«ApósainterrupçãoprovocadapelaPrimeiraGuerraMundialreiniciou-seoêxodo,com65000partidasem1920eumamédiade30000partidasporanoaolongodetodaadécadadevinte»(p.307).OprincipaldestinodestefluxomigratóriofoioBrasil.«Entre1836e189995,8%dospassageirosquepartiramdoPortotinhamessepaíscomodestino.Entre1891e1911,osquesedirigiamparaoBrasilrepresentavam93%daemigraçãototalapartirdocontinente;entre1912e1920,78%;eentre1921e1930,67%»(pp.307-308).FoiaaboliçãodaescravaturadoBrasilquemarcouestaaceleraçãodaemigra-çãoparaaantigacolóniaportuguesa.«Quandoaaboliçãodaescravaturanaquelepaísdeterminouenormeafluxodeimigrantes,vieram,comsucessivopredomí-nio,alemães,italianos,japoneses.(…)Umaestimativacertamenteabaixodarea-lidadecalculaemcercadeummilhãoemeioonúmerodeportuguesesentradosnoBrasilduranteoúltimoséculo[xix]»(Ribeiro&Lautensach,1989,p.766).Poroutrolado,ofimdotráficodeescravosconta-setambémcomooprincipalfactor,àescalamundial,quecontribuiuparaodesencadeardumanovafasedalongahistóriadaemigraçãochinesa,dando-lheumaoutradimensãoquantitativaequalitativa.Comojávimosanteriormente,noquedizrespeitoàemigraçãoeuropeia,algunsautoresadiantamqueelaterámobilizadocercade50milhõesdepessoas,entre1800e1925.Destes,85%tiveramcincodestinos:Argentina,Austrália,Canadá,NovaZelândiaeEUA.AsnaçõesexportadorasforamaGrã-Bretanha/Irlanda,Itália,No-ruega,Portugal,EspanhaeSuécia(Masseyetal.,1998).UmfluxoimportantedestaemigraçãoeuropeiatevecomodestinooBrasile,entreospaísesquemaiscontri-buíramparaestaemigração,encontra-sePortugal.OfluxodeemigranteseuropeusparaoBrasiliniciou-seapós1808,aindanotempocolonial.Entreascausasgeral-menteapontadasparaexplicarestaemigraçãonãopodemosdeixardeassinalarasrepercussõesdaidadacorteportuguesaparaasuacolóniaamericana,nasequênciadasinvasõesfrancesasiniciadasem1807.AaberturadoBrasilaomercadomundiallevouaqueseiniciasseumfluxomigratóriodeestrangeirosque,apartirde1880,entrounumperíodocompletamentenovo.ÀproibiçãodaimportaçãodeescravoscomaleideEusébioQueirósde1850eàleiÁureade1888,quepôsumpontofinalnaescravatura,seguiu-seaimplantaçãodoregimerepublicanoem1889.Econo-micamenteabriu-seumanovaconjunturaqueseprolongouaté1929-1930,ondeasobraspúblicasassumiramumpapelderelevo.Anecessidadedeimportaçãodemão-de-obramanteve-secomoumproblemaestruturaldoBrasil.Oregimedepro-
98priedade–latifúndio–apesardetodasastransformaçõesocorridasecontraalgu-masexpectativas,manteve-se.Osnovosgovernosrepublicanoscederamàspressõesdosfazendeiros,nomeadamenteadoptandoumapolíticaimigratóriaquepermitisseviabilizarasgrandesplantaçõesdecafé.Ocontrolodafebre-amarelanosprimeirosanosdoséculoxxdeuumnovoimpulsoàimigração,aooferecermaisgarantiasdeprevençãodestadoença.Em1929,acrisemundialfezsentirosseusefeitostambémnoBrasile,em19deDezembrode1930,alei19482impôsrestriçõesàimigraçãoeuropeia:odesempregoespalhava-senosgrandescentrosurbanosearesponsabi-lidadedasituaçãosocialquealiseviviaeraatribuídaàentradadescontroladadeemigrantes.19AtéláforammuitososmilharesdeeuropeusquerumaramparaoBrasilembuscadeumavidadiferente,emparticularalemães,austríacos,espanhóis,italianos,russos,turcoseportugueses(QuadroII.4).QuadroII.4–TerritóriosdeorigemdaemigraçãoparaoBrasil(1820-1913)11820-18831884-18931894-19031904-1913Nº%Nº%Nº%Nº%Alemães59.67413.722.7782.66.6980.833.8593.3Austríacos8.4041.913.6841.532.4563.822.9612.3Espanhóis15.5373.6103.11611.7102.14211.8224.67222.3Italianos96.01822.1510.53357.8537.78462.4196.52119.5Russos8.8352.040.5894.62.8860.348.1004.8Turcos96-3-6.5220.742.1774.2Portugueses221.53651.0170.62119.3157.54218.3384.67238.2EstesdadossãobaseadosnumquadromaisgeralapresentadonoAnuárioEstatísticodoBrasil,1939-40ereferidoporMiranda(1993).Seleccionámosapenasospaísescomvolumedeimigraçãomaissignificativo.Cálculosdoautor.QuantoaomovimentomigratórioÁsia-América,consideramosquecontextua-lizaofluxomigratóriodosmacaensesqueestánocentrodestetrabalho.Emsínteserefere-seàdiásporachinesa(Dias,2008),tambémestainfluenciadapelofimdotrá-ficodeescravoseanecessidadedegarantirosistemadeimportaçãodemão-de-obra.19«Tendoemvistaasituaçãodedesempregoemqueseencontragrandenúmerodeoperáriosemcentrosurbanosetendoemvistaqueumadascausasdestasituaçãofoiaafluênciadesordenadadeestrangeiros,oGovernodecidelimitaraimigração.»ColecçãodeLeisdoBrasil,RiodeJaneiro,ImprensaNacional,1930,p.381,citadaporWestphalen&Balhana(1993,p.22).
99L’abolitionprogressivedel’esclavagedurantlapremièremoitiéduXIXesiè-cleentraînedanslesancienspaysesclavagistesunedemandeenmain-d’œuvrebonmarchépourremplacerletravailservile.Maissurtoutlacolonisationdel’Asiedusud-estetlamiseenvaleurdesnouvellescoloniesanglaises,françai-sesethollandaises(Indochine,Indonésie,Malaise,Singapour,etc.)vaelleaus-siprovoquerunedemandequinepourraplusêtrecouverteparlerecoursàl’esclavageouparlamain-d’œuvrelocalepourtravaillerdanslesplantations(hévé,poivrier,canneàsucre,tabac…)etdanslesmines.Déslors,laChineseconstituecommeunénormeréservoirdemain-d’œuvreetprésenteunpotentielmigratoireconsidérable(Mung,2000,pp.15-16).NosúltimosdoismiléniosdehistóriadaChina,tradicionalmente,aemigraçãochinesaconcentrava-senasuaregiãomaispróxima:oSuesteAsiático.Umaemigra-çãoque,segundoTrolliet(2000),podemosfazerremontaràdinastiaSong(960--1280),sendocomposta,noessencial,poreliteseconómicas,políticasoumilitares,deorigemurbana,principalmentecomerciantesmas,também,artesãosemarinhei-ros.20Asregiõesdeorigemde90%doschinesesultramarinosforamasprovínciaslitoraisemeridionaisdeFujian,GuangdongeHainan–umarealidadeaquenãoéestranhoofactodestaseraregiãodaChinaquesempremanteveumcontactomaisestreitocomomundoexterior(Mung,2000).Nasegundametadedoséculoxix,anívelregional,ocorreuumincrementodaemigraçãochinesamotivadopeloaumentodovalorcolonialdoSuesteAsiáticoparapotênciascomoaInglaterra,HolandaeFrança,nasequênciadaconsolidaçãodasuapresençacolonizadoranaIndochina,Indonésia,MalásiaeSingapura,aqualincentivouaprocurademão-de--obra.Àescalanacional,nãoeramestranhosaosnovosfluxosmigratórioschinesesacontecimentosocorridosnoCelesteImpério,nomeadamente,acedênciadaChinaàspressõespolíticas,militareseeconómicasdaspotênciasestrangeiras,asGuerrasdoÓpioearevoltaTaiping.Aconjugaçãodetodosestesfactores,emescalasdis-tintas,conduziuaoiníciodeumanovafasedaemigraçãochinesaparadiferentespontosdomundo,concedendo-lheentãoascaracterísticasdeumadiáspora.Umdosmovimentoshumanosquemaiscontribuiuparaoaumentoquantitati-voeparaadispersãodaemigraçãochinesafoi,nadécadade1840,otráficodeculesquediversificouosdestinosdoschinesesqueoptaram(nasuamaioriadeformaforçada)poriratrásdasMontanhasdeOurodaCalifórniaoudaAustrália.Estaemigraçãoconheceuquatroimportanteslocaisdeembarque:HongKong,Macau,ShantoueXiamen,masaprimeiraviagemconhecidaocorreuemSingapura,tendoailhadeLaRéunioncomodestino,comoembarquede69trabalhadoreschineses.Destemodo,osemigranteschinesesromperamaregiãotradicionaldoseudestinoe20AindasobreasorigenseahistóriadadiásporachinesaconsideramosaconselhávelaleituradostrabalhosdeLynnPan(1994).
100foramaoencontrodeoutroscontinentes,numcaminhofacilitadopelageneraliza-çãodanavegaçãoavaporepelaaberturadocanaldoSuezem1869.Assim,paraosculesdoséculoxix,asfacilidadesdecomunicaçãoetransportetransoceânicosper-mitiramdiversificarosdestinosdaemigração,ultrapassandooaneldoSuesteAsiáti-co:Caraíbas(Cuba,MartinicaGuadalupe,Guiana);AméricadoSul(ChileePeru);ilhasdoOceanoÍndico;Polinésia;osPaísesNovos(EUA,CanadáeAustrália)e,jánosegundoquarteldoséculoxx,aEuropa(Grã-Bretanha,PaísesBaixosapartirde1911eFrança,apartirde1918,comorigemnoVietname,XangaieWeihaiwei).Mantendoosmesmosportosdepartidamasdiversificandoosdestinos,aemigraçãochinesaconheceutambémnovasactividadeseconómicas:economiasdeplantaçãodecana-de-açúcar,pimentaetabaco,privadasqueestavamdaimportaçãodees-cravos;actividadesmineiras,comoasminasdeourodoTransvaal,aexploraçãodeguanoecobre;grandesconstruções,nomeadamenteocanaldoPanamá,caminhos--de-ferrodoCongobelga,Moçambique,Madagáscar,edoCentralPacificRailwaynosEUAenoCanadá(Trolliet,2000).Àdiversidadededestinosedeactividadesjuntam-seaindaasnovaslógicasdefixação.NosPaísesNovossurgemaschinatownse,em1870,SãoFranciscocontavajácomumacomunidadede50000chineses.Poroutrolado,comoaemigraçãodosculeseraconsideradatemporária,poisem-barcavamcomotrabalhadorescomcontratodeprazodefinido,nasuaprimeirafasefoiumaemigraçãoquaseexclusivamentemasculina,oquedeuorigemaoscasamen-tosmistos,àemigraçãoclandestinademulheres,aindaqueempequenonúmero,eàexportaçãodeprostituição,jogoeópio.Umacombinaçãoque,nosEstadosUni-dos,levouàaprovaçãopeloCongresso,em1882,doChineseExclusionActassinadopelopresidenteChesterA.Arthur,dataapartirdaqualtodososchineses–exceptoviajantes,comerciantes,professores,estudanteseosquetivessemnascidonosEsta-dosUnidos–estavamproibidosdeentrarnosEUA.Estaleifederalproibiuaindaosresidenteschinesesdesenaturalizarem,independentementedonúmerodeanosquetrabalhassemlegalmentenosEUA.Estapolíticarestritivaimpostapelogovernonorte-americanointerrompeuointensofluxomigratóriochinêsquetinhaosEUAcomodestino,aqualsófoitimidamentelevantadaem1943edefinitivamenteafas-tadaem1963(Mung,2000).Emtermosglobais,aemigraçãochinesaapartirdosportosdoSul,entre1876e1901,envolveucercade5milhõesdepessoas.Noiníciodoséculoxix,nasilhasdosMaresdoSuldaChinaencontravam-seespalhadoscercade8milhõesdechineses.Entre1847e1874,meiomilhãodechinesesemigrouparaoutroscontinentes.De1882a1932,partindodoscentrosderedistribuiçãodeSingapuraePenang,aemi-graçãochinesaenvolveuumfluxoanualde100000emigrantes,exceptoem1918e1919devidoàIGuerraMundial(Trolliet,2000).2121Em1990,adiásporachinesa,comcercade21milhõesdechineses,representava4,7%dapopulaçãodoSuesteAsiático(Alves,2004).
101Emsíntese,pensamosserimportantesublinharque,tendopororigemofimdotráficodeescravos,osprincipaisfluxosmigratóriosinternacionaismobilizarammassashumanascomofimdecompensaraperdadeumamão-de-obraqueduranteséculosalimentouaseconomiasamericanas:perpetuaram-seasmigraçõesafricanas,agoracomoestatutodecontratados;promoveram-senovasmigraçõesdeestatutosimilar,comoéexemplootráficodoscules,condenadosaumcontratosemretor-no;incentivou-seaemigraçãoeuropeiaque,paraalémdasAméricas,dispersou-sepelosdomíniosdocolonialismomoderno,comosportuguesesapartiremparaasfazendasbrasileirasouparaosespaçosurbanosondeocupavamlugaressubalternos,principalmentenocomércio.Todosestesmovimentosprovocaram,numefeitodecascataeassumindofunçõescomplementaresnoconjuntodasmigraçõesinterna-cionais,fluxosintracontinentais,comoseuropeusapartiremembuscadeumaoutraEuropaecomosasiáticosaprocuraremacolhimentoemsociedadesvizinhas.OsmacaenseseoschinesesquesefixaramnacidadedeXangaiapartirdadécadade1840são,disto,umclaroexemplo.Aemigraçãomacaensesurge,então,comoumsegmentodestesfluxosmigratóriosàescalaglobal.Paraalémdasespecificidadesquecadamovimentomigratórioencerra,sendoporissonecessárioidentificarascaracterísticasquelhesãopróprias,aemigraçãodosmacaensesacabouporseintegrarnumprocessodemudançasprofundasqueocorreramaoníveldasmigraçõesmundiais.Reservamosparamaistardeaidenti-ficaçãodasinfluênciasculturais,portuguesasechinesas,quemarcaramasuafor-madepartiredeficar,deseintegrarederegressar.Osmacaenses,possuidoresdeumaculturaquesefoireconstruindonasmudançassociaisqueMacauconheceuaolongodasuahistória,sãoemigrantesportadoresdasduasmatrizesculturaisqueenformamosermacaense,eoestarem...oupartirde…Macau:aeuropeia/portuguesaeaasiática/chinesa,doispilaresculturaiscriadospeloconvívioentreospovosdemuitasorigensquecriaramasociedademacaensedesdeoséculoxvi,muitosdeles,comooportuguêseochinês,comfortestradiçõesmigratórias.Osmacaenses,numcontextohistóricocomplexo,iniciaramumprocessomigratórioemlargaescalaparaduascidadesemterritóriochinês,HongKongeXangai.Aimportânciadaproximidadegeográfica,factorrelevantequandotentamosana-lisaroarranquedeumnovofluxomigratório,aliou-seafactoresaonívelregio-nalmarcadospelaafirmaçãodaspotênciasestrangeiras,nomeadamenteaGrã--Bretanha,queexerceuumaforteinfluêncianaquelasduascidades,aindaquecomcontornospolíticosdistintos.Talcomoaemigraçãochinesa,osmacaensesencontraramnoNanyangosseusprimeirosterritóriosdedestino,iniciandoumadiásporaquenoséculoxxoslevouapaísessituadosnoutroscontinentes:EUA,CanadáeBrasil;PortugaleGrã-Bretanha;eAustrália.Ummovimentodedimen-sõesquantitativasaindanãoconhecidasmasquesabemosterenvolvidoquasetodasasfamíliasmacaenses.
1023–PopulaçãodeMacau:MudançaseContinuidadesAsmudançaspolíticasqueseregistaramnaChina,naregiãododeltadoriodasPérolaseemMacau,quejátivemosocasiãodeapresentaremlinhasgerais,desencadearamprofundastransformaçõesnotecidosocialmacaense.Porrevelarestáocontributodaemigraçãomacaense,enquantoumdosfactoresdemudan-çadasociedadedeMacauapósasGuerrasdoÓpio.Partimosdahipótese,pelaforçadasuadimensãoepelotestemunhodemuitosqueaviveramnasuaépoca,queaemigraçãodosmacaensesparaHongKongeXangaifoiaprincipalcon-sequênciasocialqueosnovoscontextos,políticoeeconómico,regionalelocal,provocaram.Assim,urgeesclarecerosimpactesdaemigraçãonoseuterritóriodeorigem,queraníveldemográfico,queraníveldaconstruçãodenovaselitessociaiseeconómicas.Sendoumdosnossosobjectivosestudarasrepercussõesdaemigraçãomacaensenasociedadedeorigem,propomo-nosdefinirogrupodapopulaçãodeMacauquepretendemoscolocarnocentrodanossaanálise.22Peloqueatrásficouexposto,paraalémdoslimitesjurídicos,nemsempremuitoclaros,pensamosserimportantereferirqueacomunidademacaenseenvolvidanestefluxomigratóriosedefinepelanacionalidadeportuguesa,naturaldeMacau,comcaracterísticasétnicasespecífi-cas,istoé,umgrupoeuro-asiático,comtraçosculturaisocidentalizados,herdadosdeumsecularprocessodemiscigenação,entreportugueseseasiáticosdemuitasorigens,osmacaenses.Maisadiante,naParteIII,teremosocasiãoderetomareaprofundarestadefiniçãodemacaense.Aolongodoscemanosquenosencontramosaestudar,asociedadedeMacauregistoumudançassignificativas,acomeçarpelosquantitativosgeraisdasuapo-pulação.Debrucemo-nos,emprimeirolugar,sobreosseusdoisgrandesgrupos:chinesesenão-chineses.AanálisedoQuadroII.5permite,desdelogo,retirartrêsconclusões.(1)OcrescimentoprogressivodapopulaçãodeMacau,quaseconstante,sendoderegistarossaltosquantitativosentre1920-1927(87,1%)e1927-1939(56%),sóexplicávelpelaexistênciadeumfortemovimentomigratóriochinêsnadécadade1920(nasequênciadaprofundainstabilidadepolíticaesocialqueosuldaChinaviveuapósainstauraçãodoregimerepublicanoem1911/1912–guerracivil,grevesemCantãoeHongKongnadécadade20)e,maistarde,àmedidaqueseaproximamossinaisdeeclosãodaIIGuerraMundial,comainvasãojaponesaem1937.22SobreasociedadedeMacauantesdoperíodoqueesteestudoabarca,recomendamosaleituradeVale(1997)edeSouza(2010).
103QuadroII.5–PopulaçãodeMacau(1860-1950)AnosTotalTxVariação(%)Nãochineses%Chineses%18608461146115,48000094,6187868086-19,545546,76353293,318967862715,540595,27456894,8191075866-3,538455,17202194,919208398410,741775,07980795,0192715717587,144372,815273897,2193924519456,053912,223980397,81950*187887-23,447822,618310597,4*Noquadrooriginal,ototaldapopulaçãoportuguesaéde4066,masasomadasparcelaséde4181.Aestevaloracrescentámos601estrangeiros(cf.QuadroII.6doRecenseamentode1950).NoquadrooriginalototaldapopulaçãodeMacauéde187772.Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910,1920,1950;Amaro(1998).Cálculosdoautor.(2)Aestagnaçãodapopulaçãonãochinesa,variandoentreumvalormínimode3845pessoas,em1910,eumvalormáximode5391,em1939,masregistandoumaprogressivadiminuiçãodoseupesorelativonototaldapopulaçãodacidade,passandode5,4%para2,6%entre1860e1950.(3)Ocrescimentoquasecontínuodapopulaçãochinesa,determinantenoau-mentodapopulaçãototaldacidade,cujonúmerorelativocresceuaolongodestes90anos,passandode94,6%em1860,para97,4%em1950.Asexcepçõesocorrementre1860e1878,quesepodeexplicarpelaintensaemigraçãochinesa(cules)apartirdeMacaude1850a1874(Silva,1994;Silva,2009),eentre1939-1950,tal-vezdevidoàsdificuldadessociaisqueseinstalamnacidadenoperíododaIIGuerraMundial(Oliveira,2000).Paraalémdestastrêsconclusõesimediatasimporta,desdejá,fazerumacha-madadeatençãoparaumadasmaisimportantesmutaçõessociaisqueocorreuaolongodestescemanosequeretomaremosnocapítuloseguinte,asaber,acrescenteinfluênciasocialeeconómicadacomunidadechinesa,queresultadestaprogressivasinizaçãodapopulaçãodacidadeespelhada,emparte,porestesnúmeros.Paraaprofundaroestudosobreapopulaçãonãochinesarecorremosaosrecen-seamentosdapopulaçãoreferentesaosanosde1878,1896,1910,1920e1950,23abrangendoumperíodoquenospermiteidentificarpossíveisimpactesdaemi-23RecenseamentodapopulaçãoeuropeadeMacaufeitoem31deDezembrode1878;RelatóriodaCommissãoNomeadapelaPortariaProvincialNº56de27deDezembrode1895;RecenseamentodeMacau.1910;EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1924(1933);Censosdapopulaçãorelativoaoanode1950(1953).
104graçãomacaenseiniciadaem1842paraHongKonge,poucosanosdepois,paraXangai.Ainformaçãoestatísticadisponibilizadanosrecenseamentosnemsempreseguiuosmesmoscritériosderecolha.Particularmente,orecenseamentode1920nãonosofereceumadiscriminaçãopormenorizadadosdadosdapopulaçãocomoocorrenosrestantes.Noentanto,épossívelficaraconhecerainfluênciaqueapopu-laçãonaturaldeMacau(macaenses),osnaturaisdoReino(reinóis)eoshabitantesdeoutrasnacionalidades(estrangeiros)têmnatotalidadedestegrupopopulacional.DeacordocomosvaloresreveladospelosdadosdapopulaçãonãochinesadosrecenseamentosrealizadosemMacauentre1878e1950reconhecemosqueaes-tagnaçãodestegrupopopulacionaldacidadenãosetraduziudamesmaforma,nosprincipaissubgruposqueocompõem:macaenses,reinóis,estrangeirosepor-tuguesesdasoutraspossessõesultramarinas(QuadroII.6).Osmacaensespassamde3602para2330indivíduos,entre1878e1920,istoé,verifica-seumaquebrade35,3%.Estadiminuiçãocontinuadademacaensesnacidadefoicompensadacomoaumentodereinóis(de735para909,representandoumcrescimentodapopulaçãonaturaldoReinode23,7%)epeloaumentodepessoasoriundasdosoutrosespaçosultramarinosportugueses,quequadruplicou,de1910para1920.QuadroII.6–PopulaçãonãochinesadeMacau(*)(1878-1950)ANOSTOTALNaturaisdeMacauNaturaisdoReinoPortuguesesNaturaisdoEstrangeiroPossessõesPortuguesasOutrasNaciona-lidadesN%N%N%N%N%18784554360279,173516,11393,1781,718964059310676,561515,11774,41614,019103845257166,989623,31343,52446,31920(a)4177233055,8909(b)21,857713,83618,619504782322867,550810,63838,0621,360112,6Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910,1920e1950.Cálculosdoautor.(*)Osrecenseamentosde1878a1920nãoexplicamsesetratadepopulaçãoresidenteoupresente.Ocensode1950refere-seàpopulaçãopresente.(a)Orecenseamentode1920nãoapresentaosdadosdapopulaçãomacaensediscriminadaporsexo.(b)Orecenseamentode1920apresentaanaturalidadedosportuguesesdivididaemtrêscategorias:«Dacolónia»,«Deoutrascolónias»e«Deoutraqualquerlocalidade»,comosvaloresde2330,577e909,respectivamente.ConsideramosaúltimacomoadosnaturaisdoReino.Estevalornãoseencon-tradescriminadoporsexo.Aanálisedosdadosentre1920e1950deveserfeitacomalgumasreservas.Emprimeirolugar,importateremcontaaseparaçãodetrêsdécadasentreosdois
105recenseamentosgeraisquesefizeramàpopulaçãodeMacau.Emsegundolugar,emaisimportante,atente-sequeseconsideraramdiferentesformasderegistoede-sagregaçãodapopulaçãonãochinesa,comosepodeconstatarpelasnotasincluídasnosQuadrosII.5eII.6.Entre1920e1950,contrariandoatendênciadereduçãodosperíodosanterio-res,onúmerodemacaensesaumenta38,5%,aopassarde2330para3228pessoas,oquerepresentaumcrescimentonoseupesonototaldapopulaçãonãochinesa,de55,8%para67,5%.Oaumentodapopulaçãomacaensefoimuitosuperioraoqueseregistounoto-taldapopulaçãonãochinesa,queseficounos14,5%,aopassarde4177para4782.Esteaumentotãoelevadosugere-nosque,noperíodoentreguerras,teráhavidoumareduçãonofluxomigratóriodosmacaensesrelativamenteaoperíodoanterior,de1878a1920,oumesmooregressoaoterritóriodeorigem.Seconsiderarmosqueadiminuiçãodos«naturaisdoreino»écompensadacomos«portuguesesnaturaisdoestrangeiro»,ogrupoqueregistaumaquebramuitoacentuada(quasedesaparecendo)éodosportuguesesoriundosdaspossessõespor-tuguesas.Noquedizrespeitoaos«portuguesesnaturaisdoestrangeiro»trata-sedeumgrupoquenãoseencontradescriminadonosrecenseamentosanteriores.NãoconhecendoempormenorassuasorigenspodemoslevantarahipótesedesetratardemacaensesdeHongKonge,principalmente,deXangairefugiadosdaIIGuer-raMundial,sendo,porisso,maisumfenómenodirectamenterelacionadocomamigraçãodosmacaenses.Quantoàquebradepopulaçãonaturaldaspossessõesultramarinas(ÍndiaeÁfrica)somostentadosarelacionarestedesaparecimentocomoincrementodapolíticacolonialafricanadoEstadoNovo.24Voltamosasublinharasnossascautelasquandoensaiamosumaanálisecompa-rativaentreosdadosdisponíveisnosrecenseamentosde1920e1950.Ashipótesesqueaquiavançamostêmporbaseapenasainformaçãodisponível,nãoconhecendooutrosestudosqueavancemmaisexplicações.25Tambémoaumentodonúmerodeestrangeiros,quepassoude78para601,entre1878e1950(QuadrosII.6eII.7),senosafiguracomoummovimentodepessoasque,paraalémdecompensarasaídadosmacaenses,atenuaumpoucoaideia,muitasvezesrepetida,deMacauserumterritórioestagnado,económicaesocialmente.24Sobreestatemáticarecomenda-sealeituradosestudosdeValentimAlexandresobreocolonialismoportuguêsmoderno.25NãoháexplicaçõespormenorizadassobreasmudançasqueocorremnapopulaçãonãochinesaemMacaunesteperíodo,nomeadamenteemLessa(1996)eAmaro(1998).NotrabalhopublicadopelaDirecçãodosServiçosdeEstatísticaeCensos(Cónim&Teixeira,s.d.),emMacau,nocapítulodedicadaàemigraçãoexterna,sóseabordaaemigraçãomacaensedepoisde1980.
106QuadroII.7–PopulaçãoestrangeiraemMacau(1867-1950)186718781896191019201950Ingleses171275565175Alemães4911143Espanhóis291814161326Italianos347171582Holandeses12114Franceses4230718Escoceses381Dinamarqueses4322Prussianos3Suecos11Irlandeses23Noruegueses12Russos115Suíços1Belgas7Austríacos6Checo-eslovacos2Húngaros3Polacos3EUROPEUS574011814490293Mouros292636135(a)122Turcos22Siameses12Japoneses141692Filipinos23343Sírios1ASIÁTICOS314177147170AUSTRALIANOS1AFRICANOS(b)1Peruanos456727Chilenos13Cubanos31Equatorianos1024Brasileiros111Argentinos1Costa-riquenhos1Guatemalianos1Mexicanos40Panamianos3Norte-americanos372144314Canadianos13AMERICANOS87223124126Desconhecida106578161244361601Taxadevariação(%)20,0106,451,648,066,5(a)Em1920,os«mouros»surgemcomadesignaçãode«indianos-ingleses»,quecorrespondecommaisexactidãoàsuaorigem.(b)Denacionalidadesul-africana.Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910,1920e1950.Cálculosdoautor.
107ApesardaevoluçãoeconómicadeMacau,comovimosanteriormente,limitarasuaáreadeinfluênciaaumaesferalocal,confinadaàregiãododeltadoriodasPérolas,estefactonãoimpediuquesemantivessecomoumacidadedispo-nívelparaacolherpopulaçõesdediferentesorigens.26Graçasàsualocalizaçãogeográficaeàspontescriadascomoutroscontinentespelasfunçõeseconómicas,sociaiseculturaisquedesempenhouaolongodasuahistória,Macaugarantiuassimumacertacontinuidadenoseuambientecosmopolita.Nãosóonúmerodeestrangeirosmanteveumcrescimentocontínuo,comotambémassuasorigenssediversificaram:em1878existiamoitonacionalidades,em1920encontramos15e,em1950,oseunúmeroascendea35.Poroutrolado,éderealçarqueosestrangeiros,queem1878representavamapenas1,7%dototaldapopulaçãonãochinesa,em1920ascendema8,6%e,em1950,chegamaos12,6%dessapopu-lação(QuadroII.6).Ficaclaro,daanálisedestequadro,queesteaumento,após1910,sefezàcustadaimigraçãodeeuropeuseasiáticos,mantendo-seestávelaimigraçãodeamerica-nos.Noperíodoentreguerras,apopulaçãoeuropeiasentiu-seatraídapordiferen-tesdestinosemterritóriochinês,nomeadamenteHongKonge,principalmente,Xangai,levandoMacauabeneficiardestefluxomigratório.Entreaspessoasdeorigemasiática,os«mouros»ocupamumlugardedestaque.DesdeadinastiaTang(618-905)queexistemnotíciasdeumaactividaderegulardemercadoresmuçul-manosnaregiãododeltadoriodasPérolas,emparticularnacidadedeCantão.Noentanto,quandosaltamosparaoséculoxviiisomosconfrontadoscomumagrandeausênciadefontesquefaçamreferênciassistemáticasaestapresença.Apesardasinformaçõesseremdispersas,apresençamuçulmananesteséculoestavarepre-sentadapormercadoresemarinheirosqueparticipavamnastripulaçõesdenaviosbritânicos,holandesesemuçulmanos.AsuaprincipalorigemeraacidadedeSurat.NoqueaMacaudizrespeito,énoséculoxixqueosregistosportugueses,no-meadamentejudiciais,dãocontadapresençamuçulmananacidade,masasuachegadanasegundametadedeoitocentosdizrespeitoàimportaçãodesoldadosindianosparaoregimentodeumapolíciamarítima.OgovernadorIsidoroGuimarães,numofíciode1856,davacontadeumaini-ciativaderecrutarindianosemGoa,afimdeaumentarasegurançaemMacau.2726TambémasconvulsõessociaisnaChinaprovocaramoaumentodestapopulaçãoestrangeiro,comoocorreunadécadade1850comaRevoltaTaiping.«Macauestácheiodegentedetodasasnaçõesqueaquitêmafluído;ascasasestãoporumpreçolouco,comgravetranstornodospobresEmpregadosPúblicos,aquempedempelarendadaCasaemquevivemcomassuasfamíliasoduplo,etriplodosseusordenados!!»OfícioNº452,de12deDezembrode1856,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0022).27Nesteofício,ogovernadordeMacauinformavaogovernodeLisboadasmedidasqueestavaatomarnosentidodeaumentarasegurançaemMacaudevidoaoaumentodonúmerodeestrangeirosechinesesnasequênciadasconvulsõespolíticasesociaisquesevivianaregiãodeCantão:«Com
108Em1874,ogovernodeMacaucons-truiuumimponentequartelnoPortoInterior,ondealojouapolíciamaríti-madeorigemmuçulmana.Oprimeirocontingentede41soldadoschegoudeGoanodia27deJulhode1873.Paraosalbergar,noanoseguinte,éconstruídooQuarteldosMouros,naencostadaColinadaBarra(Fig.II.4).Osmouroscontinuaramadesempenharumim-portantepapel,nestasfunções,atéaosprimeirosanosdoséculoxx(Smith&Dyke,2004).Jánoquedizrespeitoaoshabitan-tesnaturaisdaAméricadoSul,nãonosfoiaindapossívelconhecerpormeno-ressobreasuaorigem.Descortinamosapenasumúnicoelodeligaçãocomaemigraçãodosculesqueocorreentre1840e1880,comdestinoàsAméricas,sendoMacauumdosportosdepartida.Aquebradapopulaçãomacaenseaté1920,deumaformatãoacentuada,claramentecircunscritanoespaçoenotempo,nãosendoexplicávelporcausasnaturais,28permiteconfirmarahipótesedaexistênciademovimentosmigratórios.CentrandoanossaanálisenacomunidadenãochinesanaturaldacidadedeMacau,quecorrespondenasuagrandemaioriaàcomunidademacaense(tambémexistiamnaturaisdeMacauqueseintegravamnacomunidadechinesa,masque,porisso,semantinhamforadogrupode«nãochineses»),podemosobservarasmudançasqueseregistaramnaestruturaetáriadessegrupodasociedadedeMacau.Paraesteestudovamosutilizar,emprimeirolugar,oscensosde1878,1896e1910,osquaistêmainformaçãodiscriminadadomesmomodoeusam,noessencial,amesmametodologiaderecolhadeinformaçãoecategorizaçãodosdados.Poroutrolado,muitadificuldadepudeconseguirqueumBrigueEscunadestaPraça(oBeleza)váaGoanestamonçãoafimdemetrazeralgumasrecrutas…»OfícioNº452,de12deDezembrode1856,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0022).28ParaAmaro(1998)ascausasdestaestagnaçãopopulacional«aparecem-nos,noséculopassado[séculoxix],afortemortalidadedosvarõesembarcadosduranteosfrequentestufões,eemconsequênciadosataquesdospiratasnomar(...)aforteemigraçãodosfilhosdaterraqueumcomércioempobrecido,earelutânciaaostrabalhosmanuais,fizeramdemandarHongKongeoutrosentrepostosestrangeiros,naChina,ondeerambemaceites»(p.129).Fig.II.4–QuarteldosMouroscontruídoem1874(Macau,2011)Fotografiadoautor(2011).
109centram-senumperíodoemqueseverificaumadiminuiçãodapopulaçãomacaen-seoque,consequentemente,nospermiteconsiderarahipótesedeestarmosperanteaexistênciadeummovimentoemigratório(QuadroII.8).Noquedizrespeitoaostotaisglobaisaté1910,confirma-seumaredução,quernototaldapopulaçãonãochinesa,quernodapopulaçãonaturaldeMacau,sendomaisacentuadanestaúltima.Entre1910e1950,osdadosrevelamumainversãodestatendência,comumaumentonosdoistotais,ligeiramentemaisacentuadonototaldapopulaçãodeMacau.Centrando-nosagoranosdadosrelativosàpopulaçãonaturaldeMacau,maisprecisamentenoquesereferemàsfaixasetáriasatéaos9anosdeidade,verifica-seumafortereduçãonogrupodos5aos9anos(32,7%),noperíodode1878a1896.Noperíodoseguinte,de1896a1910,estaquebrageneraliza-setambémaogrupoatéaos4anos.Estesdadospodemsugerirumapossívelreduçãodastaxasdena-talidaderelacionadacomasaídadosmigrantesmacaensesapartirde1842.Aindanestasfaixasetárias,constata-senovamenteumainversãodestastendênciasquandocomparamososdadosdisponíveisnosrecenseamentosde1910e1950,comumataxadecrescimentomédiosuperiora80%.Quantoàsfaixasetáriasqueenglobamasidadesactivasdapopulação,dos15aos49anos,importasublinharosseguintesaspectos:(i)umaacentuadadiminui-çãodapopulaçãonaturaldeMacauentre1878e1910,ultrapassandoos31%,comtaxasdereduçãovariandoentreos10,1%e18,8%,paraoperíodode1878a1896,eentre17,5%e29,7%,paraoperíodode1896a1910;(ii)verifica-seaindaoalargamentodonúmerodefaixasetáriascomtaxasdecrescimentonegativas:de1896a1910,todososgruposmostramumadiminuiçãodoseunúmerodepessoas,exceptoogrupodos10aos14anos;(iii)finalmente,constata-se,maisumavez,umainversãonaevoluçãodapopulaçãonaturaldeMacauquandoanalisamosataxadevariaçãode1910para1950:estapopulaçãoaumentaemtodososgrupos,comapenasduasexcepçõesnosgruposacimados40anosdeidade.Emborasedevaacautelarosignificadodestaspercentagens,tendoemcontaqueestamosatrabalharcomvaloresquepredominantementerondamasduasoutrêscentenas,pensamosqueelaspodemindiciarasprincipaisinfluênciasqueaemigraçãomacaensetevenapopulaçãoemMacau.Seasvariaçõesnegativas,queseacentuamaté1910,podemreflectirasrepercussõesdasaídadosmacaensesparaHongKongeXangai,ainversãoqueseregistaquandosecomparamosdadosde1910comosde1950podeseroresultado,nãosódadiminuiçãodofluxomigra-tóriomacaense,mastambémdoregressoaMacaudemuitascentenasdemacaensesdeXangaieHongKongemvirtudedasrepercussõesqueaIIGuerraMundialtevenaquelasduascidades.
110QuadroII.8–EstruturaetáriadapopulaçãonãochinesadeMacau(1878-1950)Idades(anos)TotaldaPopulaçãoNãoChinesaPopulaçãoNaturaldeMacau18781896TxVariação(%)1878/18961910TxVariação(%)1896/19101950TxVariação(%)1910/195018781896TxVariação(%)1878/18961910TxVariação(%)1896/19101950TxVariação(%)1910/19500-43583734,2271-27,3568109,63483562,3243-31,7510109,95-9421292-30,63085,541735,4410276-32,7246-10,937652,810-14420329-21,737614,344017,0408312-23,53357,437913,115-19410396-3,4302-23,739932,1385346-10,1257-25,732325,720-244654690,94904,5407-16,9346285-17,6228-20,031538,225-29558442-20,84777,9397-16,8301250-16,9192-23,225633,330-34453339-25,237611,2361-4,2288234-18,8186-20,521515,635-39329307-6,7290-5,532913,4227202-11,0142-29,717221,140-442702783,0259-6,829012,01891890,0156-17,5145-7,145-492172285,1179-21,524637,414817115,5123-28,11273,350+651596-8,4517-13,376848,5552485-12,1455-6,2416-8,6S/idade210(a)5914Total45544059-11,13845-5,04681(b)20,236023106-13,82563(c)-17,53248(c)26,7(a)Detectámosumerrodecontagemnaidadedos48anos:são50indivíduosenototalsãoindicados60.Destemodo,ficamosadesconheceraidadede10pessoasrecenseadas.(b)Estetotalestádeacordocomooriginal,apesardenãocorresponderaovalorapresentadonoQuadroII.5.(c)Estetotalestádeacordocomooriginal,apesardenãocorresponderaovalorapresentadonoQuadroII.6.Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910e1950.Cálculosdoautor.
111QuadroII.9–PopulaçãonãochinesadeMacau,porsexo(1878-1950)SexoTotaldaPopulaçãoNãoChinesaPopulaçãoNaturaldeMacau18781896TxV(%)1878/18961910TxV(%)1896/19101950TxV(%)1910/195018781896TxV(%)1878/18961910TxV(%)1896/19101950TxV(%)1910/1950Masc.23372090-10,622176,122712,414951291-13,61119-13,3150734,7Femin.22171969-11,21628-16,9241048,021071815-13,91444-20,4174120,6Total45544059-10,93845-5,0468121,736023106-13,82563-17,5324826,7Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910e1950.Cálculosdoautor.
112AanálisedadistribuiçãodapopulaçãodeMacau,porsexo,podetambémaju-dar-nosaconhecerosimpactesdaemigraçãonaestruturademográficadacidade.Observemos,então,aevoluçãodapopulaçãomacaense,focalizandoanossaatençãonadistribuiçãoentrehomensemulheres,tendoporbaseosrecenseamentosgeraisàpopulaçãoquetemosvindoaestudar(QuadroII.9).Emprimeirolugar,noperíodointer-censitário1878-1896,comparandoastaxasdevariaçãodototaldapopulaçãonãochinesacomadapopulaçãonaturaldeMacau,verifica-sequeasegundateveumamaiorreduçãodoqueaprimeira(13,8%),tendên-ciaqueseacentuanoperíodoseguinte(1896-1910),atingindoos17,5%.Asegundanotaquepodemosassinalaréofactodototaldapopulaçãomas-culinanãochinesa,noperíodode1878a1896,conhecerumareduçãode10,6%,registando-seumaumentonoperíodoseguintede6,1%.Noentanto,seapenasconsiderarmosapopulaçãomasculinanaturaldeMacau,mantém-seconstanteasuareduçãonosdoisperíodos,naordemdos13%.Assim,emtermosglobais,éevidentequeadiminuiçãodapopulaçãomasculina,entre1878e1896,sedevequaseexclusivamenteàsaídadoshomensmacaenses,ouseja,dosmenos247homensnãochineses,204sãomacaenses.Étambémdesublinharque,paraoperíodoentrecensos1896-1910,nãoobstanteocorrerumcrescimentodototaldapopulaçãomasculinanãochinesa(quepassade2090para2217homens)verifica-seumaquebranonúmerodehabitantesmasculinosnaturaisdeMacau(quepassade1291para1119).Secontinuarmosaadmitirahipótesedequeaemigraçãoéofactorquemaiscontribuiuparaocomportamentodapopula-çãomasculina,podemosentãoinferirque,numaprimeiraanálise,umadascaracte-rísticasdestefluxomigratóriodosmacaensesassentanasuacomponentemasculina.Noentanto,falta-nosaindaanalisarosdadosreferentesàpopulaçãofemininanãochinesaparatentarmosperceberseestamosperanteumaemigraçãopredominan-tementemasculinaouse,pelocontrário,existemmovimentosqueindiciamumalógicadeemigraçãofamiliare/oudereunificaçãofamiliar.Apopulaçãofemininanãochinesaregistaumadiminuiçãomaisacentuadadoqueaquelaquefoiverificadanapopulaçãomasculina,essencialmenteentre1896e1910.Nesteperíodo,observamosqueapopulaçãomasculinanãochinesacresceu6,1%enquantoqueapopulaçãofemininaregistouumareduçãode16,9%.ComparandoastaxasdevariaçãodototaldapopulaçãofemininanãochinesacomapopulaçãofemininanaturaldeMacau,observamosqueareduçãodestaúltimaseacentuounoperíodode1896-1910,atingindo20,4%.Desdelogo,estesvaloressugerem-nosqueareduçãodonúmerodehabitantesquesefoiverificandonoperío-do1878-1910sefezàcustadapopulaçãomacaensee,emgrandemedida,feminina.Noperíodode1910a1950observa-seumavariaçãopositivanapopulaçãomasculinaefemininanaturaldeMacau,aprimeiraultrapassandoos34%easegun-daatingindoapenasos20,6%.Seestivermosatentosaocomportamentodototalda
113populaçãonãochinesaemcomparaçãocomoqueocorrenosegmentodapopula-çãonaturaldeMacau,verificamosdoisfenómenosdistintos:nocasodoshomens,ototaldapopulaçãonãochinesaregistaumsaldopositivoquaseinexpressivo,de2,4%,masavariaçãodoshomensnaturaisdeMacauascendea34,7%;nocasodasmulheres,ocorreasituaçãoinversa,comumaelevadavariaçãopositivanototaldapopulaçãonãochinesa,naordemdos48%,quandoapopulaçãofemininanaturaldeMacauseficaapenaspelos20%.Setivermoscomopremissaqueestasvariaçõessedevemàinfluênciadaemigra-çãomacaense,qualpoderáseroseusignificado?Emprimeirolugar,considerandoosvalorestotaisdehomensemulheresnaturaisdeMacau,ainversãoqueseverificaentre1910e1950,comvaloresmuitoacentuadosnoaumentodonúmerodemacaenses,dificilmentesepodeexplicarforadofenómenomigratório.Emsegundolugar,noquedizrespeitoàsdiferençasqueseregistamentreonúmerodehomenseodemulheresmacaenses,nãovislumbramosumajustificaçãoquenãopassepelaslógicasdecasamentonoseiodacomunidade.Lembremosqueaté1910,comoreferimosanteriormente,adiminuiçãodonúmerodemacaensesnaturaisdeMa-caufoimaisacentuadaentreasmulheres.Estefoiconsideradoumfenómenoassociadoàlógicadereunificaçãofamiliareàtradiçãodosmacaensesmigrantesprocuraremnasociedadedeorigemasmulheresquedepoislevavamcomoesposasparaoterritóriodeemigração.Aconfirmarem-seestesdoiscomportamentos,podemosterencontradoumaexplicaçãopossívelparaumadiminuiçãoacentuadadapopulaçãofemininana-turaldeMacauquandoofluxomigratórioseencontraemexpansão.Poroutrolado,comoveremosmaisadiante,oregressodemigrantesqueocorreunadécadade1940podetersidomaissignificativoentreapopulaçãomasculinadoqueentreafeminina,namedidaemqueasmulheresmigrantesquecasavamforadacomunidade,comou-trosestrangeiros(ingleseseamericanos,porexemplo),integravam-senascomunidadesnacionaisdosmaridos,peloquesepoderánãoterverificadooseuregressoaMacau,namesmaproporçãodequandosaíram.Finalmente,importaaindaacrescentarquenumafasedeabrandamentodaemigraçãoparaHongKongeXangai,quepareceterocorridonoperíodoentreGuerras,éprevisívelqueseverifiqueummaisfortecrescimentodonúmerodehomens,aquelesquetradicionalmentesãoosprimeirosapartir.FaceaestaevoluçãodapopulaçãofemininanaturaldeMacaunocontextodapopulaçãonãochinesa,avançamoscomahipótesedeestarmosperanteumfenóme-nomigratóriodecaracterísticasfamiliares,eventualmentecomumasaídainicialdohomem,aoqualsejuntava,maistarde,amulher.Istoé,talvezsejapossívelestarmosperanteacoexistênciadetrêstiposdecomportamento,aemigraçãomasculina,aemigraçãodonúcleofamiliareomovimentodereunificação,comadeslocaçãodasmulheresparaosdestinosdeemigração,HongKongeXangai,factoquenoséfortementesugeridoquandoseregistaumacentuardareduçãodapopulaçãofemi-nina,entre1896e1910,queultrapassaos20%.
114Retomandoonossopontodepartida,istoé,identificarospossíveisimpactesdaemigraçãomacaensenapopulaçãodacidadedeorigem,estamosemcondiçõesdefazerumabrevesíntese,partindodosdadosdescritosanteriormente:UÊÖiÀÊ`iÊ
>LÌ>ÌiÃÊKÊV
iÃiÃÊÃiÃÛiiÌiÊVÃÌ>Ìi]ÊiÌÀiÊ£nÈäÊiÊ1950,registando-sesimultaneamenteumcrescimentodapopulaçãochinesa,quesetraduziunumareduçãodopesodapopulaçãonãochinesaemrelaçãoàchinesa(QuadroII.5).UÊ,i`ÕXKÊ`Ê«iÃÊ`>Ê««Õ>XKÊ>V>iÃiÊÊÌÌ>Ê`>Ê««Õ>XKÊKÊV
iÃ>]Êentre1878e1920(QuadroII.6).UÊÕXKÊ`ÊÖiÀÊ`iÊ>V>iÃiÃÊiÌÀiÊ£nÇnÊiÊ££äÆÊiÌÀiÊ££äÊiÊ£ÓäÊestadiminuiçãofoimenosacentuada,dandosinaisdatendênciainversaqueseverificoude1920a1950(QuadrosII.9).UÊ«iÃ>ÀÊ`iÃÌ>ÊÀi`ÕXKÊ`>Ê««Õ>XKÊ>V>iÃiÊiÌÀiÊ£nÇnÊiÊ£Óä]ÊÊVÕÌÊdapopulaçãonãochinesanãosofreugrandesvariaçõesdevidoaosaumen-tosdapopulaçãoestrangeira,dapopulaçãonaturaldoReinoedapopulaçãooriundadeoutrosespaçoscoloniaisportugueses(QuadroII.6).UÊÃÊiÃÌÀÕÌÕÀ>ÃÊiÌ?À>ÃÊ`>Ê««Õ>XKÊ>V>iÃiÊÀi}ÃÌ>ʵÕiLÀ>ÃÊ>ViÌÕ>`>ÃÊ`ÃÊäÊ>ÃÊ9anosenasfaixasetáriascorrespondentesàpopulaçãoactiva(QuadroII.8).UÊÊ«iÀ`ÊiÌÀiÊ}ÕiÀÀ>Ã]ÊjÊLiÊÛÃÛiÊ>ÊÛiÀÃKÊ`ÊÛiÌÊ`iÃVi`i-tedapopulaçãonaturaldeMacau,registando-seelevadastaxasdevariaçãopositiva,umsinalsócabalmenteexplicadonocontextodeumfenómenomigratórioemretracção,duranteadécadade1940.OconjuntodestasobservaçõesbaseadasnoscensosrealizadosàpopulaçãodacidadedeMacau,entre1878e1950,dá-noscontadeimportantesmutaçõesnapopulaçãomacaenseque,nãodescurandoaexistênciadeoutrosfactores,sãoexpli-cáveispeloimpactedeumimportantemovimentomigratório.Adiminuiçãoacentuadadapopulaçãomacaense,emtermosabsolutoserelati-vos,éacompanhadaporoutrossinaisquemerecemanossaatenção:(i)aconstantereduçãodonúmerodehomensmacaensesemMacausugereumasaídatambémelaconstanteemdirecçãoaosdoisprincipaisdestinosdaemigraçãomacaensenesteperíodo,HongKongeXangai;(ii)adiminuiçãodonúmerodemulheresmacaensessuperioràdoshomenspodeserexplicadapelaexistênciadeumaemigraçãofamiliar,masquandoaqueladiminuiçãoseacentua,entre1896e1910,leva-nosaponderarahipótesedeseverificarumasaídademulheresquepartiramaoencontrodosseusmaridosemigrantesou,ponderandoumaoutrapossibilidadecolocadaporSá,2929«…omovimentodeêxodo,eumacertaamarguradosqueficavamemMacau,nãoimpediuqueossolteirosdeHongKongviessemcasaraMacaucomraparigasdaterra,comosucedeuemgrandeescalanosanosdopósguerra»(Sá,1999,p.13).
115dosemigrantessolteirosiremaMacaucasarcomraparigasdasuacomunidadedeorigem;(iii)adiminuiçãodapopulaçãomacaensenafaixaetáriados0aos9anosindicia-nosumareduçãodastaxasdenatalidadenasociedadedeorigem,conse-quênciatradicionalquandoestamosperanteumfenómenoemigratório;(iv)adimi-nuiçãodapopulaçãomacaenseemidadesactivas,muitoacimadamédia,étambémumcomportamentoquetradicionalmenteseassociaàemigração.ParaalémdasmudançasqueacabámosdeidentificarnaestruturademográficadapopulaçãodeMacau,aemigraçãomacaenseteveoutrosimpactesqueimportaregistar,entreosquaisdestacamosoaumentodainfluênciasocialeeconómicadacomunidadechinesa–asinizaçãodoTerritório.4–Macau:aSinizaçãodoTerritórioAolongodoperíodoqueéabarcadoporesteestudofoievidenteoaumentoabsolutoerelativodapopulaçãochinesaemMacau(QuadroII.7).Estarealidadeconduziu-nosàhipótesede,nasequênciadomovimentomigratóriomacaense,terocorridoemMacauumfenómenodesinizaçãodoterritório,traduzindo-se,porumlado,noesbatimentodadualidadecidadecristã/cidadechinesa,observávelpeladistribuiçãodapopulaçãonoterritórioe,poroutro,nocrescimentodainfluênciachinesanasestruturaseconómicasesociaisdeMacau.Considerandoqueaemigra-çãomacaenseseiniciouem1842,comasaídadosprimeirosemigrantesparaHongKong,duasdécadasdepoiséotemposuficienteparaseremencontradosreflexosdemográficosesociaisnoterritóriodepartida.Assim,nadécadade1860,foramencontradosdadosquantitativosequalitativosquenospermitemanalisarospri-meirosimpactesdoiníciodaemigraçãomacaenseparaHongKongeparaXangai.30Em1830e1842,apopulaçãochinesarondavaas30milpessoas(Cónim&Teixeira,s.d.).31Seconsiderarmosque,nadécadade1860,ototaldapopulaçãochinesaultrapassavaos80milindivíduos(Cónim&Teixeira,s.d.),aprimeiraconstataçãoafazerreporta-seaestecrescimentoacentuadodapopulaçãochinesa,30Amodernizaçãodaprovínciapassavapelaintroduçãodepráticasadministrativasatéaíinexistentes.Umanovaatençãoerareclamadaparaanecessidadedeserecolheremdadosestatísticosquepermitissemavaliarasituaçãosocial,económicaefinanceira.“Nós,quenosdedicamosadescobrirasnecessidadesdeMacau,eaproportodasasreformastendentesáprosperidadedestaterra,ressentimo-nosdafaltaquesenotaaquideestatísticasemtodososramosdeadministraçãopublica,porqueassimignoramostudo,oupelomenosquasitudoquenosdeviaservirdebaseásquestõesdeinteressegeral.ÉsomenteporconjecturasquepodemosajuisardonumerodapopulaçãochinezaemMacau,assimcomodonumerodehabitantesquenãopertencemáquelleimperio,quernaturaesdestecolonia,quervindosdePortugal,oudeoutroqualquerpaiz»(Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº5,5deNovembrode1863,p.17).31ParaAmaro(1998),em1830,existiriamemMacau40000chineses.
116emMacau,napassagemparaasegundametadedoséculoxix.Umaumentoque,genericamente,sedeveamovimentosmigratóriosdechinesesqueprocuravam,emMacau,melhorarassuascondiçõesdevida(Oliveira,2000).AsrazõesapontadasporAmaro(1998)paraestecrescimentocentram-se(i)naexpansãodacidadeem1849,apartirdogovernodeFerreiradoAmaral,comoderrubedasvelhasmura-lhas,(ii)naocupaçãoefectivadetodaapenínsula,enocomérciodoscules32que,iniciadonadécadade1840,seprolongouatémeadosdadécadade1870e(iii)nasrevoltasqueocorreramnosuldaChina,criandoumfluxoderefugiadosqueseabrigaramemMacau.«Aemigraçãochinesacomeçouatomarvulto,crescendoonúmerodeemigrantes,de2493,em1856,para24401,dezanosdepois.Foi,real-mentenessaaltura,queseverificouaexplosãodemográficadoséculoxix,resultantedafalsaauradeprogresso,frutodocomérciodoscules»(Amaro,1998,p.123).OgovernadorIsidoroFranciscoGuimarãesreferiu-sepordiversasvezes,nasuacor-respondênciaparaogovernodeLisboa,aesteprocessomigratóriodechinesesquefugiramdasconvulsõessociaisqueexplodiramduranteadécadade1850.EsteEstabelecimentocontinuaemsossegoapesardagrandedesordemquereinanasvizinhanças.OshabitantesdeCantãoestãoemgrandedesalentoesus-todevidoàproximidadedumbandodeinsurgentespertencenteàssociedadessecretasqueseapoderaramdeFac-chauequeroubamtudoporondepassam.MuitosmilharesdeChinastêmfugidoparaMacau,ealgunsdelesdosmaisabas-tados,temendoqueaCidadedeCantãosejaatacadaatodoomomento(…).33Ogovernadoravançaaindacomaideiadeassociarestecrescimentodapopu-laçãochinesaemMacaucomaconstataçãodeteraumentadoocomérciodesteEstabelecimento,«vindohojeaMacaumuitaseda,tabaco,chá,eoutrosgéneros».34EstesforamanosdecrescimentodapopulaçãochinesaemMacau,paraondesedirigirammuitasfamíliasoriundas,principalmente,dosterritórioslimítrofesdacidade:«sendomodernamentequeaconstruçãodenovosprediostemtidooseumaiorimpulso,apontodeseter,porassimdizer,incorporadoumanovacidadenacidadeantiga,–éclaroquenestesultimostemposéquetemhavidoomaioraugmentodemoradoreschinezes»(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.17).32SobreoenvolvimentodeMacaunotráficodeculesconsultarotrabalhodeBeatrizBastodaSilva(1994)edeMariaTeresaLopesdaSilva(2009).33OfícioNº245de19deJulhode1854,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0022).34OfícioNº277de12deJaneirode1855,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0022).
117Em1868,aRepartiçãodeEstatísticadeMacaupublicouumrelatório,assinadoporManueldeCastroSampaio,chefedaquelarepartição,ondeseapresentamosdadosrecolhidosnumrecenseamentorealizadoaoconjuntodapopulaçãodeMa-cau,em1867(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868).Paraalémdosdadosquantitativosqueaqueledocumentonosapresenta,sãotambémrelevan-tesosapontamentosqueCastroSampaioreuniu,numatentativadedescrevereten-taravançarcomalgumasexplicaçõesparaosresultadosquantitativosaquechegou.Norecenseamentode1867,apopulaçãonãochinesaaparececoncentradanastrêsfreguesiasque,tradicionalmente,eramocupadaspelapopulaçãocristã:Sé,StºAntónioeS.Lourenço.Setivermosporreferênciaorecenseamentoàpopulaçãocristãde1791,podemosconstatarqueestastrêsfreguesiaseram,hámuito,asáreasdacidadeondeseconcentravamosmoradorescristãos(QuadroII.10).35QuadroII.10–PopulaçãocristãdeMacau(1791)35Freguesias,Conventos,ColégioseIrmandadesTOTALFreguesiaSé2178FreguesiaS.Lourenço1726FreguesiaStºAntónio719ConventoS.Francisco17ConventoS.Domingos22ConventoStºAgostinho7ConventoStªClara87ColégioS.Paulo4ColégioS.José27ErmidaMisericórdia1ErmidaHospital1ErmidaS.Lázaro61ErmidaSrªdaPenha1Total4851Regressandoa1867,onúmerodefogosidentificadoscomapopulaçãocristãestavadistribuídounicamenteporaquelastrêsfreguesias–Sé,419;S.Lourenço,263;StºAntónio,80;numtotalde762fogos–comafreguesiadaSéaconcentrarnasuaáreaquase55%dapopulaçãocristã(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868).35Adaptadodo«MapadaPopulaçãoChinesadaCidadedeMacau»inanexoaoofíciode24deDe-zembrode1971,oGovernadoreCapitão-Geral,VascoLuísCarneirodeSousa,paraoSecretáriodeEsta-dodosNegóciosdaMarinhaeDomíniosUltramarinos(AHU:Macau–1.ªSecção–Caixa19–Doc.17).
118Osdadosrecolhidossobreapopulaçãochinesasãoapresentadoscomalgumasressalvas.Nosrelatórioscomplementaresaestecenso,CastroSampaioconsideraque«nãosepódeporemquantocalcularverdadeiramenteonumerototaldehabi-tanteschineses,sendoqueaindasehãodejuntaraosqueseachamservindopessoasportuguezasediversosestrangeirosresidentesemMacau»(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.7).Nãonosédifícilimaginaraslimitaçõesqueotrabalhodelevantamentodainformaçãoteráconhecidonaquelaépoca,algumasreferidasnorelatório,comoossemprepresentesproblemasdecomunicaçãodevidoao(não)domíniodaLínguaChinesa,nosseusdiferentesdialectos,etendoaindaemcontaascondiçõesdehabitaçãoeadiversidadedonúmerodepessoasquecompunhamcadanúcleofamiliar:«háfamilias,comoénatural,compostasdepou-caspessoas;mastambemháoutrasmuitonumerosas,podendotalvezcalcular-seamediadedezpessoasporfamília»(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.7).Nãoobstanteestasdificuldades,osdadosapresentadosnotrabalhofinaldaRepartiçãodeEstatísticadeMacauoferecem-nosumretratoaproximadodarealidadedapopulaçãoquevivianacidade,numaépocaemqueaimprensa36reclamavadanecessidadedeserealizarumbomtrabalhoestatísticonaprovíncia.Deacordocomesterecenseamento,residiamemMacau71842chineses(56252Terrestree15590Marítima),aosquaissepodemjuntar6228«chinesesresidentesnasembarcaçõesmasnãoresidentesemMacau»(Cónim&Teixeira,s.d.,p.93).Em1867,comapopulaçãocristãconcentradanastrêsfreguesiasjáreferidasequeformavam,noseuconjunto,acidadecristã,podemosconstatarapresençadominantedapopulaçãochinesa(QuadroII.11eFig.II.5)nasrestantesáreasdapenínsuladeMacau(64%),mastendojáumafortepresençanaquelastrêsfreguesias(36%).QuadroII.11–PopulaçãochinesaemMacau,porsexo(1867)BairrosdeMacauMasculinoFemininoTotalCidadecristã11781839620177Bazar11259331414573Patane356349188481Mong-ha239157918182S.Lázaro111314772590SerradaPenha313220533Barra10296871716Total314492480356252Fonte:RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau(1868,p.15).36Cf.Ta-Ssi-Yang-Kuo,publicadoemMacauentre1863e1866.
119Fig.II.5–PrincipaisbairrosdeMacau(meadosdoséc.XIX)Fonte:Ljungstedt(1832/1999).Mapadoautor.ParaAmaro(1998),estadistribuiçãodapopulaçãochinesacomumapresençasignificativanobairrocristão,foiumprocessoqueseiniciounosfinaisdoséculoxviii,quandoalgunsportuguesescederamassuasembarcaçõesealugaramouven-deramhabitaçõesnassuasáreasderesidência.Noentanto,osnúmerosparecemindiciarqueestemovimentoseacentuounasegundametadedeoitocentos,emplenaexplosãodemográfica,concluindoque«em1876,jáhaviaemMacauumanítidainterpenetraçãodeetniasnosdiferentesbairros»(p.124).Assim,àconcentraçãodapopulaçãocristã,nacidadecristã,correspondeadis-persãodapopulaçãochinesaportodooterritório.Ofactomaisilustrativodestarealidadepodeserencontradononúmerodechinesesahabitarnacidadecristã(20177)sersuperioraoqueécontabilizadonoBazar(14573),aáreatradicional-menteconsideradacomoacidadechinesa.NoquerespeitaasermaioronumerodehabitanteschinezesnacidadeChristãdoqueodoBazar(…)AáreaqueoccupaoBazar,comparadacomadacidadeChristã,éconsideravelmentemenor.AssimoBazartemmenosoitenta
120viaspublicasdoqueacidade,istoé,temcem,eestaultima,centoeoitenta.Destas,contam-seapenasdezeseisemquenãoexisteminquilinoschinezes,sen-dohabitadasmuitasdasoutrassómenteporchins,queemgrandepartevivemquasiagglomeradoscomonoBazar.Alémdissonamaiorpartedascasasdepor-tuguezeseestrangeiroshacriadoschinezes,eestesforam,comodeviaser,juntosaonumerodehabitantesquefoiapuradodosfogoschinezesdacidadeChristã.(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.6)Masestafortepresençadapopulaçãochinesanãoeravividanacidadeapenascomosseusresidentesqueforamcontabilizadosnesterecenseamento.OvisitantequeaportasseemMacauficariacomumaimagemaindamaisvincadadeterchega-doaumacidadechinesaseapenastivesseemcontaaspessoasqueviacircularpelasruas,poisparaalémdosresidentesterrestres,emMacauconviviamcomestestodososqueresidiamnasembarcações,apopulaçãomarítima(QuadroII.12),aosquaissejuntavamtambémosquechegavamepartiamdoseuporto,permanecendonacidadeporumcurtoperíododetempo.QuadroII.12–Populaçãomarítima(1867)TiposdeembarcaçãoPopulaçãoHoipós23Taumões1406Lorchasdepescadores6935Lorchasdemercadoresdepeixe181Lorchasdecarga2268Lorchasdepassageiros102Hacaus368Lorchasdeoperáriosdebarracas6Mãesdetancás203Barcasdeágua154Pequenosbarcosdepescadores384Tancásdelimpeza12Tancás3385Chatasdevendilhões163Total15590AdaptadodeRelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau(1868).
121Asmultidõesdechins,quediariamentesevêempelasruas,sobretudodoBazar,podemsuscitaraideiadeumamaiorpopulação;écertoporémqueumagrandepartedessasmultidõesécompostadechinsdasilhascircumvisinhasedosquehabitamabordodeembarcaçõesnorioenomar;osquaes,emmaioroumenorsomma,vemaMacautodososdiasparatratardeseusnegocios,eseretiramordinariamentelogoqueostenhamconcluido.(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.16)Estasdiferentesembarcações,sugerindoadiversidadedeactividadesassociadasàságuas,marítimasefluviais,quecircundavamapenínsuladeMacau,alberga-vaumapercentagemsignificativadapopulaçãochinesaqueofereciaàcidadeumafeiçãosinizada,sóatenuadapelapresençadaspedrasqueedificaramasfortalezas,asigrejaseasresidênciasquedeixavamaassinaturadepresençaportuguesanoterritório.Oritmodecrescimentodapopulaçãochinesaindiciaaexistênciadefenómenosmigratórios,oquepodeserconfirmadoconhecendoassuasorigens.Nestecapítu-lo,ofactomaisrelevantedizrespeitoàbaixapercentagemdechinesesnaturaisdeMacau(cercade10%).Sendoumapopulaçãoimportada,nãoédeestranharquesejammaioritariamentenaturaisdeGuangdong,aprovínciaondeseinseriaMacau,tendoporvizinhaacidadedeCantão(Fig.II.6).Noentanto,paraalémdosnúmerosquenosajudamacaracterizarapopulaçãochinesadeMacau,éimportanteconhecerasrazõesqueestãopordetrásdestarea-lidadeequeoprópriorelatóriode1868adianta.CastroSampaiorelacionaabaixapercentagemdechinesesnaturaisdeMacau,comosmovimentosmigratóriosqueocorriamnaquelaépocanosuldaChina:Empresençadestarelação,énotavelaexiguidadedonumerodechinsna-turaesdeMacau,comparativamentecomatotalidadedoshabitanteschine-zes.ArazãoporéméquenaactualidademuitoschinsnaturaesdeMacaunãohabitamnestaterra:consta-mequeseachamprincipalmenteemCantão,nascoloniasbritannicasdeHongkongeSingapura,eemalgumasilhasdaMalesia(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,pp.17-18).Istoé,paraalémdoaumentodaimigraçãochinesaemMacauregistava-setambémaemigraçãodoschinesesnaturaisdoTerritórioparaoutrosdestinos,per-petuandoacidadecomopontodechegadaedepartidadediversosmovimentosmigratórios.OsrelatóriosdaRepartiçãodaEstatísticadeMacau,de1868,oferecem-nosumimportantecontributoparaanalisarosimpactesdaemigraçãomacaensenoseuterritóriodeorigem.Manteve-se,nestasduasprimeirasdécadas,aconcentração
122dapopulaçãocristãnonúcleourbanodatradicionalcidadecristã,queseestendiapelasfreguesiasdaSé,S.LourençoeStºAntónio.Apopulaçãochinesacresceu,obrigandoamudançasurbanas,apontodeseterincorporadoumanovacidadenacidadeantiga(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868).Estecresci-mentofoiacompanhadocomasuadispersãoportodooterritóriodapenínsula,acentuandoasuapresençanonúcleocristão(36%doseutotal,em1868)graças,emgrandeparte,àpresençadeumamão-de-obradoméstica,mastambém,comoveremosdeseguida,àcrescenteinfluênciaeconómicadapopulaçãochinesanavidadacidade.ContinuouoprocessodesinizaçãodeMacau,iniciadonoséculoxviii(Amaro,1998),esbatendoadualidadecidadecristã/cidadechinesa,prolongando-senasdécadasseguinteseacentuando-senoséculoxx(Amaro,1998;Oliveira,2000).Depoisde1860,regista-seumperíododeretracçãodonúmerototaldechinesesnacidade,comosepodeobservar(QuadroII.5)quandocomparamosadiminui-çãodonúmerodechinesescontabilizadosem1860(84611)comosrecenseadosem1878(68086),quesepodeexplicarpela«insegurançadevidoaoaumentodapirataria,poroutroacriaçãodacolóniadeHongKong»(Oliveira,2000,p.320),tornandoMacauumdestinomenosdesejado.Fig.II.6–OrigensdapopulaçãochinesadeMacau(1867)Fonte:Hsü(1995,p.127).Mapadoautor.
123Partindodestequadroparaadécadade1860,resta-nospercebercomoéqueoprocessodesinizaçãodoterritóriotevecontinuidadeaolongodoperíodoqueesteestudoabarca.Convémdesdejáadiantarqueagrandediferençaqueexisteentreonúmerodepessoaschinesasedenãochinesas,comapopulaçãochinesaarepresen-tarsempremaisde93%dototaldapopulação,podeimplicarqueasvariaçõesre-lativasdapopulaçãodacidade,resultantesdasvariaçõesdapopulaçãonãochinesa,nãosejammuitoacentuadas(QuadroII.5).Dequalquermodo,aanálisepermiteaferirdoníveldeinterpenetraçãoétni-caqueseregistouemMacauentre1860e1950,principalmentesetivermosemconsideraçãoomodocomoevoluiuadistribuiçãodapopulaçãonãochinesapeloterritório.Noqueaestadizrespeito,asuaevoluçãoémarcadapeloatenuardasdesigualdadesnasuadistribuiçãoentreasquatrofreguesias.37Entre1878e1896,adistribuiçãodapopulaçãonãochinesaémuitodesigual,verificando-seumacon-centraçãonasfreguesiasdaSéedeS.Lourenço.Em1910,asassimetriasnadistri-buiçãodapopulaçãocomeçamareduzir-se,quadroquesealargaa1950.Nesteanoéevidenteumamenorassimetrianadistribuição,comafreguesiadeStºAntónioedeS.Lourençoatrocaremdeposição(Fig.II.7).Fig.II.7–DistribuiçãodapopulaçãoportuguesadeMacau,porfreguesias(1878-1950)Fonte:Recenseamentode1878,1896,1910e1950.Cálculosdoautor.37ÀsfreguesiasdaSé,S.LourençoeStºAntónio,juntou-seafreguesiadeS.Paulo,naáreaderesidênciadaparóquiadeS.Paulo.«AparóquiadeS.Lázarodatadoanode1864,deacordocomodiáriodomacaenseFranciscoAntónioP.daSilveira.Defacto,em1883,jáhavia,emMacau,4freguesias,alémdosbairroschinesesdePatane,SanKiu,SáKong,Santin,MongHá,LongTinChün,LongNamChün,TapSeak,CheakInTaueMacauSeak.Destaspovoaçõeschinesas,asmaisimportanteseramPataneeMongHá,oquesepodededuzirdaleituradorelatóriodosServiçosdeObrasPúblicasdeMacau,de22deSetembro»(Amaro,1998,p.126).
124Finalmente,afreguesiadeS.Paulo,criadaapartirdaparóquiadeS.Lázaro,ondesefundou,foradasmuralhasdaCidade,umagafaria«peloBispoD.BelchiorCarneiro,nosprimórdiosdoestabelecimentodacidadedeMacaueque,depois,seveioatransformarnobairrochinês,onderesidiam,também,algunsportuguesesdemenosposses»(Amaro,1998,p.126)conheceuumaquebraem1896,pararecu-perarem1910.Destasvariaçõesnadistribuiçãodapopulaçãoportuguesaresultouumadistribuiçãomaisequilibradadentrodaáreatradicionalmenteconsideradadecidadecristã,àqualsejuntouafreguesiadeS.Paulo.Poroutrolado,étambémsignificativoomodocomovariouaexpansãodapopulaçãoportuguesaparaáreasdacidadequeficavamforadatradicionaláreacristã(QuadroII.13).Entre1878e1910regista-seumaumentode138para273pessoas,emboratenhahavidoumpicodecrescimentoem1896.Apesardorecuoentre1896e1910,queparecesugerir,dealgummodo,umatravagemnoprocessodeexpansãodapopulaçãoportuguesaparaforadacidadecristã,nãodeixadesersignificativooseuaumentoemáreasque,tradicionalmente,eramderesidênciadapopulaçãochinesa,passandoaestarpresentesemtodososbairrosdacidade.Comestenovoquadrocomparativodadistribuiçãodapopulaçãoportugue-saechinesapodemosobservar,nãosóadispersãodapopulaçãoportuguesa,mastambémumreequilíbrioespacialdapopulaçãochinesa,nosentidodeafirmarumapresençamaishomogéneaemtodooterritório.AfreguesiadaSé,queem1878co-nheciaapercentagemmaisbaixadapresençadoschinesesentreosdiferentesbairrosefreguesiasdeMacau,em1910,sobede74,2%para79,4%.Poroutrolado,devidoàpresençadepopulaçãoportuguesaemtodasestasdiferentesáreas,oschinesesdeixamdeterespaçosondeasuapresençaéexclusiva.Aúnicaáreaquemantémos100%depresençachinesaéobairrodePatane(indicando-se,contudo,aexistênciadedoisportuguesesaresidirnessaárearesidencial).Osníveisdeexpansãodapopulaçãonãochinesa,paraforadassuasáreastradi-cionais,surgemmaisacentuadosemtermosrelativos.Todavia,estapresençamaisdispersadapopulaçãoportuguesa,porestarmosperanteumpequenosegmentodapopulaçãototaldacidade,nãosetraduzirianumapresençavisívelaosqueviviamouvisitavamacidade.Complementarmente,apopulaçãochinesa,cadavezemmaiornúmeroemaishomogeneamentedispersaporMacau,contribuíaparaumesbatimentodatradicionaldualidadeespacialquegeralmentefoisempreconside-radacomoumacaracterísticadacidade.Osfactoresqueconduziramaestamu-dançadorostoqueacidadeofereciadesiprópria,cadavezmaissinizada,podemserencontradosnofracodesenvolvimentoeconómicodacidade,nonovoquadrodeinternacionalizaçãodosmercadosdaÁsiaOriental,quesemostrouincapazdeencontrarsoluçõesquerompessemocercoimpostopelocrescentedinamismoeconómicodeHongKong.Ojogo,oópioeonovoregimedosexclusivosforamoscaminhosencontrados,masqueeramculturaleeconomicamentemaispróximos
125QuadroII.13–DistribuiçãodapopulaçãoportuguesaechinesapelasfreguesiasebairrosdeMacau(1878-1910)FREGUESIAS187818961910Port.Chin.Total%Pop.ChiPort.Chin.Total%Pop.ChiPort.Chin.Total%Pop.ChiCidadeCristãSé22406430867074,2195084451039581,214825729721179,4S.Lourenço1310107351204589,1104191531019489,890794901039791,3StºAntónio4353148358387,93935000539392,76255674629990,1S.Lázaro/S.Paulo3533111346489,81941991218591,13141782209685,0TotalCidadeCristã433823424277623578245892816733282267526003%96,936,940,891,833,035,992,431,934,8CidadeChinesaBazar1434314343100,021450614508100,020137131373399,9Mong-há23282328100,01082502261095,9282714274299,0Patane65246524100,056585658100,0266676669100,0PortodeMacau938831892499,0118145111462999,2148169631711199,1Ilhas:Taipa,Coloane456074611999,3907929801998,9506393644399,2PortosTaipa/Coloane20082008100,0248734875100,0251896192198,7TotalCidadeChinesa138401084024632049979502992734834648619%3,163,159,28,267,064,17,668,165,2Total*4476635326800893,43898745687846695,03601710217462295,2*Ototalnãoincluiapopulaçãodeoutrasnacionalidades.Fonte:Recenseamentosde1878,1896e1910.Cálculosdoautor.
126daseliteschinesasdoquedasportuguesas.Soma-seaistoaemigraçãodosmacaen-ses,levandonabagagemosaberfazercomércionaquelapartedomundo,contri-buindoparaodesenvolvimentodosnovoscentrosdocomérciointernacionalnaÁsiaOrientaleparaaestagnaçãodocomércioemMacau,deixandoespaçossociaisabertosedisponíveisqueacabaramporserpreenchidospelacomunidadechinesa.Assim,aestesmovimentosqueindiciamumacrescenteinterpenetraçãoespacialentreasduasprincipiaiscomunidadesqueintegravamasociedademacaense,nãosãoestranhososmovimentosmigratóriosqueligavamacidadeaosnúcleosur-banosvizinhos(CantãoeHongKong),aoutrascidadeschinesas,comoXangai,eaindaaoutrosterritóriosnacionaiscomo,porexemplo,oSião,asFilipinaseoJapão.ApropósitodasorigensdapopulaçãochinesafoipossívelrevelardequemodoMacausurgiacomoumacidadedepassagemparamuitoschinesesque,mantendo--senacorrentedodinamismoeconómicointroduzidopelainfluênciaocidental,optaramporsairdeCantãoedeMacau,comdestinoaHongKongeXangai,asnovascidadesondepoderiamdesenvolverosseusnegócios.Istoporque,emparte,Macaununcaconseguiurecuperarostemposdeflorescimentocomercialqueviveunosséculosxviexvii,mantendoummovimentocomercialeportuárioperiférico,mesmodepoisdedeclaradooportofranco(Figueiredo,2000b).«SeaimportanciacommercialdeMacautemdiminuido,nãoéaerrosdasuaadministraçãoquesedeveattribuirestefacto.Explica-osufficientementeaaberturadeoutrosportosdaChinaaocommerciodetodasasnações.Éistotãoobvio,quedispensaqualquerdemonstração.»38Apesardareduçãodaactividadecomercial,cadavezmaisconfinadaàregiãododelta,foigraçasàintegraçãodeMacaunosfluxosmigratóriosregionaiseàes-tabilidadepolíticaesocialqueofereceuemmomentoscríticosdahistóriachinesaqueMacausemantevecomoportadeentradaedesaídademigrantesocidentais,comovimosanteriormente.Mastambémdechinesesquemantiveramestaco-munidadeemconstantecrescimento,apesardosquetambémsaíamparaoutrascidades.Destemodo,acomunidadechinesarevelavaasuacrescenteinfluênciasocialeeconómica,ocupandoumlugardedestaque,cadavezmaisevidente,notecidosocioeconómicodacidade(Gunn,1998;Oliveira,2000;Haberzettl&Ptak,2003b).EmcompensaçãoonúmerodapopulaçãochinesaemMacauaumentouconsideravelmenteduranteoséculoxix,oquefeztambémcomquecadavezmaischinesesdeGuangdongeFujianascendessemàsituaçãodepersonalidadesinfluentesnavidadeMacau(Haberzettl&Ptak,2003b,p.231).38Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,19deNovembrode1863,p.26.
127Assim,opesodestacomunidadenasociedademacaensedeixoudesereduziraumaquestãoquantitativaetransformou-senumprocessodeafirmaçãosocialeeco-nómica,visívelaosolhosdosobservadoresdaquelaépoca,comoosquenosficaramtestemunhadosnaimprensadeMacau.«ApopulaçãosinicacresceaolhosvistosemMacau,bemcomoocommercioqueoschinasaquifazem,oqualvaesendotãoimportante,quesepódedizerqueomaiormovimento,queseobservanosmappasestatisticosmensaesdeimportaçãoeexportação,énasuagrandepartedevidoaoschinasestabelecidosemMacau.»39Aindústriaeocomércioconcentraram-secadavezmaisnasmãosdacomuni-dadechinesa.Asuainfluêncianaindústriaeraconseguida,deacordocomasvozesquesefaziamouvirnadécadade1860,porque«ochinaartistatrabalhamuitoesustenta-secompouco;(…)Poroutroladovemososchinassempreactivoseem-prehendedores,auxiliando-seunsaosoutros…»40EstedomíniodaelitechinesanasactividadescomerciaisdeMacauétestemu-nhadonosrelatóriosapensosaorecenseamentode1867,estabelecendo-seasuarelaçãocomaascensãodeHongKongeadecadênciadocomércioemMacau.AchavedocommerciodeMacauestá,porassimdizer,nasmãosdoschins.Activoseintelligentes,hãosabidoconservarapossedestafontederiqueza.QuandoMacaueraoúnicopontointermediodocommerciodaChinacomosoutrospovos,floresciaporissonestacidadeocommerciodoschinseocom-mercioportuguez.Esteultimo,porém,depoisdoestabelecimentodacoloniainglezadeHongkongedaaberturadosportosdovisinhoimperio,começouadesfallecer,caminhandoparaadecadenciaemquehojeseacha.Masnãotevesimilhantesorteocommerciodoschins,porque,comquantoporvariosmoti-vosoretirassemtemporariamentedeMacauparaCantão,ellesorestabeleceramdepoisnestacidade,edesdeentãootêemmantidosempreflorecenteeprospero.Exploradoresmodestosdestamina,hão,comhabilidadeesubtilezatiradodellavaliososresultados;eomaiséque,longedeenfraquecerem,têemmultiplicadoassuascasascommerciaes,queaquisustentamcomcreditoeriqueza(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.22).Contudo,nestesrelatórios,paraalémdaexplicaçãoqueadiantamparaestepro-cessodesinizaçãodacidadedeMacau,quetemosvindoacaracterizar,explicitam-seasligaçõesqueestaselitesmantinhamcomoutrosterritórios,naChinaenoSuesteAsiático.Estasredesdascasascomerciaischinesasfaziampartedeumadasestratégiasmigratóriasseguidaspeladiásporachinesanestaregiãoeexplicam,emgrandeparte,asuaparticipaçãonosfluxosmigratóriosdosmacaenses,comoveremosmaisadiante.39Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº13,29deDezembrode1864,p.49.40Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº7,19deNovembrode1863,p.26.
128Osquarenta‘Hãos’commerciaesacimamencionados[Recenseamentode1867],sãooutrascasasdeconsignaçãooudeagencia,easmaisimportantesdocommerciochinezdeMacau.Amaiorpartedestascasas,istoé,trintaequatrotêemasuasedenestacidadecomramosemvariospontosdaChina,naCochinchina,emSiam,Singapura,Pinang,et.Asoutrasseissãocasasfiliaesde‘Hãos’queestãoestabelecidosemalgunsdosprecitadospontos(RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacau,1868,p.22).Estarealidadeeraobservadaporalguns,comonojornalquetemosvindoacitar,comofrutodeumanovaépocaqueseinauguroucomaaberturadosportoschinesesaocomérciointernacional,comosfilhosdaterra«distribuidospelosportosdaChina,JapãoeSiam,comoempregadosdecasascomerciaesinglezas,america-nas,allemães,etc.;efazemellesmuitobememprocuraremumrumodevidanoestrangeiro,vistoqueemMacauonãopodemachar»,41ecomoschinesesaseremconsideradosimprescindíveisnacidade:EstasendotãoimportantejáocommercioqueoschinasestãofazendoemMacau,quealgumascasascommerciaesdestacidade,tantopertencentesanacionaes,comoaestrangeiroseuropeus,estãotratandointimamentecomocommerciochinez,eauferindodissovaliososresultados,podendonósmesmoassegurarqueestemeioqueestãoempregandoénaactualidadeomaispoderosomeiodetiraremasgrandesvantagens,queestãotendo.Cremos,portanto,quedefuturosepodemaquitirargrandeslucrospelocommercio,umavezqueseaproveiteosystemaqueagorasecomeçaaexplorardetratarcomascasascommerciaeschinezas,poisqueninguempódenegaraosnumerosospovossinicosaintelligenciaehabilidadequeellestemparaocom-mercio,esobretudoasuaactividadeeboavontadedecommerciaremtodososproductosdoseuricopaiz.42Assimsetentavaexplicarainfluênciadasnovascorrentesmigratóriasgeradascomaaberturadosportosdostratados,nasociedademacaense.Sublinhava-seocrescimentodapopulaçãochinesaemMacaue,principalmente,aafirmaçãodassuaselitesquesouberamaproveitarosespaçossociaisabertospelafragilidadedeumapotênciacolonizadoraperiféricaepelaemigraçãodosmacaenses.Istosemdes-curarapossibilidadedeexistiremoutrosfactores,comodefendeMontaltodeJesusaorelacionarotufãode22deSetembrode1874,quedestruiuumaimportantepartedacidade,comaascensãodaelitechinesa.41Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº42,20deJulhode1865,p.171.42Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº14,5deJaneirode1865,p.55.
129Odesastrosotufãoconsumouaruínadosmacaenses.Esenãofosseapo-pulaçãochinesaquepermaneceucomoelementovital,MacaupodiaagoratercumpridoatristeprevisãodoabadeHuc,poucodepoisdonascimentodeHong-Kong:queumarochanua,ondeospescadoresestendiamassuasnegrasredesaosol,seriatudooqueosbarcosquepassassemaolargopoderiamavistardaoutroraorgulhosaeopulentacolóniaportuguesa.(...)Paramãoschinesaspassouamaiorpartedasterras,oslaresdemuitasgeraçõesdemacaenses(Jesus,1926/1990,p.283).Jánosfinaisdoséculoxix,estarealidadeeconómicadeMacaueraconfirmadanoparlamentodeLisboanosseguintestermos:OmaiornumerodeestabelecimentosindustriaesecommerciaesdeMa-caupertenceachinezes.Osestabelecimentosd’estaordemportuguezesees-trangeirossãopoucoseorecenseamentoaquenosreferimosnãoenume-ravamaisde22,entreosquaes3typographias,2pharmacias,2hospedarias,1fabricadeconservas,5lojasdefazendaseuropêas,3decháe2degenerosalimenticios.Pertencentesachinezescontouorecenseamento1:064estabelecimentoscommerciaese848estabelecimentosindustriaesefabris.43EstarealidadefoiaindaagravadacomanãofixaçãodeumaagênciadoBancoNacionalUltramarino,criadoem1864,apesardemuitoreclamadapelos«portu-guesesdeMacau»queviam,assim,«osChineses,gradualmente,financiartodasasprincipaisfontesderendimentoexistentesnoterritório,assenhoreando-sedossectoresdeactividadeeconómica.Apopulaçãochinesadacidadeaumentava,ecomelatambémapossedapropriedadeurbana»(Figueiredo,2000b,p.177).Assim,nodizerdesteautor,Macautinhaumcomérciocadavezmaischinês.44Esteretratodaelitechinesa,desenhadopeloministrodoUltramarnoparla-mentodeLisboa,em1899,foiadquirindocontornoscadavezmaisnítidosaolon-godasegundametadedoséculoxix,havendosinaisdequeseprolongoupeloséculoseguinte.Setivermosporreferênciaasocupaçõesdapopulaçãochinesa,talcomosãoidentificadasnosrecenseamentosdeMacau,podemosirumpoucomaislongenoconhecimentodadimensãoqueatingiuestefenómenodesinizaçãodacidade,comaafirmaçãodaseliteschinesasnasestruturaseconómicas.43RelatórioepropostasdeleiapresentadaspeloministrodaMarinhaeUltramar,AntónioEduardoVilaça,naSessãoParlamentarNº31,de20deMarçode1899.InCâmaradosSenhoresDeputados–DebatesParlamentares:http://debates.parlamento.pt/page.aspx?cid=mc.cd(consultadoemOutubrode2008).44Aindasobreestetema,leropequenocapítulo«Aascensãodaburguesiachinesa»(Gunn,1998).
130Lembremos,primeiro,asdificuldadesaqueosprópriosrelatóriosapensosaosrecenseamentosaludiam,noquerespeitavaàstarefasderecolhadainformaçãojun-todapopulaçãochinesa.Porestarazãoépossívelquesetenhamregistadooscila-çõesnascategoriasutilizadasparaclassificarasprofissõesdestapopulação.Nototal,entre1867e1910,foipossívelcontabilizar238«ocupações»,masnemtodassãousadasnosrecenseamentos.Maisde80%dapopulaçãochinesadedicava-seaactividadesmarítimaseinte-grava-senasestruturasdascasascomerciaisqueoperavamnacidade.Entreestas,éaindadereferiraexistênciadeumaelevadapercentagem(cercade25%)dechineses«semprofissão»,oquenosdáumaimagemdasdificuldadesdeacessoàsactividadesdesempenhadaspormuitosdosqueentravamesaíamdacidade.Centrandoanossaatençãonasocupaçõesaquesededicavamaselitesso-ciaisdestacomunidade(QuadroII.14)encontramos,emprimeirolugar,osne-gociantesque,entre1878e1910,registamumfortecrescimentoemMacau.Seguem-seoscambistasebanqueiros,nãoobstanteaquebraqueseverificaem1896.Finalmente,oscompradoresecorrectores,queserviamdeintermediárioscomerciaisentreascasascomerciaiseosmercados,chineseseocidentais:emrelaçãoaosprimeiros,convémassinalarquenorecenseamentode1867surgeindicadaaexistênciade46compradores,diminuindoparaoitoem1878.Estareduçãomuitoacentuadaexplica-se,comoteremosocasiãodeaprofundarnaParteIVdesteestudo,pelaparticipaçãodesteschinesesnaemigraçãomacaenseparaXangaie,muitoprovavelmente,paraoutrosportoschinesesabertosaoco-mérciointernacional.RelembremosoqueatrásfoireferidoapropósitodateiaderelaçõesqueoscomercianteschinesesdeMacau(hong)mantinhamcomoutrosterritóriosnaquelaregião.Aquelecrescimentoacentuadodemercadores,comer-ciantesenegociantescompensaadiminuiçãodosproprietários,empresárioselojistas.Finalmente,noglobal,nãopodeseresquecidoqueestepequenoconjun-todeprofissõesrepresentavaapenas1,1%dapopulaçãochinesadeMacau,em1878,eem1910ascendea4%.Desejandoavançarnestaanálise,atentemosnasprincipaismudançasquenosépossívelidentificarentreasprofissõesdesempenhadaspelapopulaçãoportuguesadeMacauentre1878e1896(QuadroII.15).45Comasreservasqueosnúmerosnosimpõem,inferioresa150indivíduos(comexcepçãodosmilitares),pensamospoderencontraralgunssinaisdasrepercussõesqueaemigraçãotevenotecidosocialdasociedadedeMacaue,maisconcretamente,noconjuntodapopulaçãoportuguesa.45Osrecenseamentosde1878e1896sãoosúnicosquetêmdesagregadoosdadosreferentesàsactividadesprofissionaisdesempenhadaspelapopulaçãoportuguesa.
131QuadroII.14–ProfissõesdaelitesocioeconómicadapopulaçãochinesadeMacau(1878-1910)Profissões187818961910Cambistas/Banqueiros7538101Compradores841Correctores/Correctoresdecomércio1738Gerentesdecasascomerciais60Mercadores/Agentesdecomércio/Agentescomerciais/Comerciantes/Negociantes38624022759Proprietários/Empresários/Lojistas/Donosde…20772Total69326512860TotaldaPopulaçãoChinesaRecenseada635327456871021%1,13,64,0Fonte:Recenseamentosde1878,1896e1910.Cálculosdoautor.QuadroII.15–PrincipaisprofissõesdapopulaçãoportuguesaemMacau(1878-1896)Profissões18781896Tx.Var.(%)1878/1897Militares908808-11,0VáriosMesteres13185-35,1Criados13050-61,5Proprietários/Negociantes9465-30,9Empregadospúblicos87870,0EmpregadosComércio4127-34,1Outrasprofissões2873066,6Semprofissão27982470-11,7TOTAL44763898-12,9Fonte:Recenseamentosde1878e1896.Cálculosdoautor.
132ÉclaroqueomaiornúmerodeportuguesesrecenseadosemMacauestavarela-cionadocomaactividademilitar,quetraziamuitosreinóisàcidade.Asuareduçãonesteperíodointer-censitário,de11,0%nãoésignificativa,namedidaemqueéinferioràreduçãodonúmerototaldeportuguesesemMacau(12,9%).Tambémonúmerodeempregadospúblicossemantémconstante(87).Ofenómenomigra-tórionãoafectavaonúmerodeindivíduosqueestavamintegradosnasestruturasadministrativasemilitaresdacidade,poiseramfunçõesquenãopodiamdeixardeserrealizadas.Pelocontrário,asoutrasprofissõesapresentamgrandestaxasdevariação.«Cria-dos»e«VáriosMesteres»–trabalhadoresindiferenciados,talvezmaisdisponíveisparadesempenharqualqueroutraprofissãonumaoutracidadequeoferecesseme-lhorescondiçõesdevida–apresentamasreduçõesmaissignificativas.Emborajáemnúmerodiminuto,em1878,os«EmpregadosdeComércio»re-duzemcercade34%,oquesepoderelacionardirectamentecomaemigraçãoparaHongKongeXangai,namedidaemqueestaeraaprincipalactividadeprofissionalqueosmacaensesdesempenhavamnaquelasduascidades.Tambémrelevantepodeserconsideradaareduçãoqueseregistaentreos«Pro-prietários»e«Negociantes»(30,9%),possivelmenteilustrandooespaçosocialdei-xadodisponívelparaaafirmaçãodaseliteschinesasnasociedadedeMacau.Emsíntese,osdadosquenosfoipossívelreunirapartirdosrecenseamentosàpopulação,entre1867e1910,edostestemunhosquechegaramaténós,atravésderelatóriosoficiaisedaspáginasdaimprensa,permitem-nosconfirmarqueumadasrepercussõesdastransformaçõesqueocorreramnoterritóriodeorigemdosmigrantesmacaensesdizrespeitoàascensãodaseliteschinesasnasestruturasso-cioeconómicasdeMacau.AaberturadosportoschinesesaocomérciointernacionaleacriaçãodacolóniabritânicadeHongKongsão,deummodogeral,avançadas,queremtextosdaépoca,queremestudosmaisrecentes,comoargumentosexpli-cativosdestefenómeno.Contudo,pensamosquenãoteriaamesmadimensãonemasmesmascaracterísticas,quernaocupaçãodosespaçosurbanosdacidade,quernaocupaçãodosespaçossociais,seàquelesdoisfactoresnãoseassociasseumterceiro,istoé,omovimentomigratóriodosmacaenses.5–Xangai:oDestinoComovimosanteriormente,ofluxomigratórioMacau-Xangaiintegra-senosmovimentosmigratóriosinternacionais,desencadeadosemmeadosdoséculoxix,efazpartedoprimeiromomentodadiásporamacaensequeincluiaindaamigraçãoMacau-HongKong.Comomesmoterritóriodepartida,Macau,aemigraçãoma-caenseteve,nestaprimeirafase,duascidades-destino,HongKongeXangai,sendo
133deconsiderarahipótesedeexistiremalgumasespecificidadesemcadaumdestesfluxosmigratóriosque,dealgummodo,senosapresentamcomcaracterísticasdecomplementaridade.Emboraocorrendoentretrêscidadeslocalizadasnumespa-çonacional(aChina),osestatutospolíticosdiferenciadosqueasadministravamafastam-nosdahipótesedeconsideraraquelesdoisfluxoscomomigraçõesinternas.Macau,administradaporPortugal,potênciacomumapresençahistóricaímparnaÁsiaenaChina;HongKong,colóniabritânicarecentementeocupadanasequên-ciadeumconflitomilitarequedesencadeouonascimentodeumnovonúcleourbanonasvizinhançasdeMacauedeCantão;Xangai,cidadegovernadaportrêspoderescomcaracterísticasdiferentesemtrêsterritóriosdentrodeumasócidade,aConcessãoInternacional(CI),aConcessãoFrancesa(CF)eaCidadeChinesa:aprimeiraentregueaumpoderautónomoeleitopelaeliteeconómicadosproprietá-riosestrangeiros;asegundaentregueàadministraçãodocônsulfrancês;eaterceira,geridapelopodermandarínico.Estadistinçãopolítica,associadaàproximidade/distânciageográficaeaospapeisdiferenciadosdecadaumadelasnosistemadocomérciointernacionalquesedesenvolvianosmaresdaChina,nasegundametadedeoitocentos,induz-nosaconsiderarquetambémeramdistintasascaracterísticasdosfluxosmigratórioscomorigememMacau,equesedirigiramparaacolóniabritânicaeparaasconcessõesestrangeirasdeXangai:oprimeiro,decarácterintra--regionaleosegundo,dirigidoaXangai,decaracterísticasinter-regionais.Esteenquadramentoregionalnadefiniçãodeumsistemamigratórioglobaléumaes-tratégiaqueadmiteumaforterelaçãoentreaproximidadegeográficaeostraçoshistóricoseculturaisqueasmatizam.Poroutrolado,asmigraçõesintra-regionaisnormalmentecoexistemcomasquetêmorigemoudestinonoutrospaíses/regiõeseasuaimportânciarelativa,porvezes,émaiordoqueasocorridasentreregiões(Kritzetal.,1992).NoquedizrespeitoaHongKong,aemigraçãomacaensesurgiunasequênciadafundaçãodeumanovacolóniaquetevecomoúnicapotênciaadministranteaGrã-Bretanha,comquemPortugaleMacaumantinhamlaçospolíticoseeconó-micos,numaposiçãodedependência.Em1881,acomunidademacaenserepre-sentavamaisde60%dototaldosestrangeiroseuropeuseamericanospresentesnacolóniabritânica.46NocasodaemigraçãoparaXangai,estarealizou-setendopordestinoumacidadequerapidamenteseconstituiunumasociedadeplurinacionalatenuando-se,destemodo,ainfluênciapolíticadaGrã-Bretanha.Até1900,acomunidadedosportuguesesdeXangaimanteve-secomoasegundacomunidademaisnumerosadacidade,depoisdabritânica,comoveremosumpoucomaisadiante.Poroutrolado,estaúltimapotênciaviu-sesemprenanecessidadedepartilharopoderadministrante,directamentecomosEUAnagestãodaCI,com46Cf.ParteIII,Cap.3.
134asautoridadeschinesasnasrelaçõescomoImpério,indirectamentecomaFrançae,noséculoxx,comoJapão.Depoisdeanalisadasalgumasdasprincipaismudançasnasestruturaseconómi-casesociaisqueocorreramemMacau,eidentificandoHongKongeXangaicomooscentrosemergentesdocomérciointernacionalnaÁsiaOriental,vaificandoclaroopapelreservadoaMacaunocontextomoldadoporlaçoshistóricosdehegemoniaeporumdesequilíbrioestruturalentresociedadesperiféricas,sujeitasàinfluênciadasnaçõesmaispoderosas(Portes,2006).Comfrequênciadiscute-sequaisasrazõesquepermitemexplicarosucessodeXangaiearapidezcomquesecatapultouparaaliderançadascidadeschinesas,nãosópelonúmerodehabitantesquealbergou,mastambémpelasuacapacidadedegerarriqueza.Bergère(1986)avançacomalgumashipóteses:situaçãogeográficaextremamentefavorável;desenvolvimentodasáreasindustriais,tecnológicasefi-nanceiras;classemédiaactiva;estabilidadedeumatradicionalclassetrabalhadora;comérciomarítimocomoocidente,oqualdeuumanovaimportânciaaoportodeXangai,nabocadorioYangtze.Foiofluxodecapitaletecnologiaocidentaisqueestimulouocrescimentodesectoresmodernos,despertouoespíritocompetitivodaburguesianacionaleacelerouaformaçãodeumaclassetrabalhadora.AlocalizaçãogeográficadeXangai(Fig.II.8)éfrequentementeapontadacomoumdosimportantesfactoresateremcontaparacompreendermosopapelpolíticoeeconómicodesempenhadopelacidadenosúltimoscentoecinquentaanos.Xangaiéumacidadelitorallocalizadanocentrodalinhacosteirachinesa(lat.:31º10’N;long.:121º29’E).AtravessadapelorioHuangpu,encontra-senocentrodeumacomplexaredefluvialdominadapelodeltadorioYangtze,umdosquatroprincipaisrioschineses,oquelhepermitiuassumir-secomoumapontedeligaçãoentreomundoexterioralém-mareointeriordaChina.Emmeadosdoséculoxvii,Xangaiafirmou-secomoumacidadeportuáriaecomercial,desenvolvendoalgumasindústriaslocaiscomo,porexemplo,ostêxteisdealgodão.NostemposdadinastiaYuan(1276-1368)47começouaemergircomocentrodecomérciocomoexterior,pelasligaçõesquefoiestabelecendonãosócomasregiõesdonorte,mastambémcomoMediterrâneoextremooriental,comJava,apenínsulamalaia,asFilipinas,aChinadoSul,oarquipélagodeRyky(Okinawa)eoJapão.Comapresençaocidental,alargouosseuscontactosaoOceanoÍndico,aosmaresdoSuleaoOceanoPacífico(Henriot&Roux,1998).Em1842,Xangaierajáumacidadecomercialrelevante,comumapopulaçãoquerondavaas270milpes-soas,controlandoalgumasimportantesrotasmarítimas(norte:Yingkou,Shannon47DinastiaMongolfundadaapartirdasconquistasdeChinggisKhan,completadasporKhubilaiKhanem1276-1279.Duranteesteperíodo,aChinaconheceuumimpulsonoseucomércio,emparticularcomaÁsiaCentralecriandofortesligaçõesentreosmercadosdonorteedosuldoimpério.OcomérciomarítimoentreaChina,oSudesteAsiáticoeoOceanoÍndicofloresceu(Dillon,1998).
135Fig.II.8–LocalizaçãodeXangaiFonte:HenrioteZu’na(1999,p.18).
136eYantai;sul:Zhejiang,Fujian,TaiwaneGuangdong;oeste:portosdisseminadosaolongodorioYangtze).ComaassinaturadoTratadodeNanquimde1842,acidadedeXangaifoiincluídanoconjuntodoscincoportosabertosaocomérciointerna-cional.Emboraoseucomérciomaisimportante,àdatadachegadadosprimeirosrepresentantesdaspotênciasbritânicas,continuasseaserrealizadocomointeriordoImpério,assuaspotencialidades,aliadasaodinamismocomercialintroduzidopelapresençaestrangeira,permitiramqueem1850,ovolumedocomércioexternoultrapassasseodeCantão(Jones,1974;Henriot&Roux,1998).SegundoEsherick(2000),duranteoImpério,ascidadesnãoconstituíamunida-despolíticasautónomas.Semumacentralidadeurbanaclara,umdosprincipaisele-mentosidentificadoresdascidadeschinesasencontrava-senasuaáreacircundante,ondeselocalizavamosespaçosdecultoeosmercadosqueabasteciamoquotidianomaterialeespiritualdosseushabitantes.CantãoeXangai,cidadestradicionalmenteassociadasaumaforteactividadecomercialtinhamosseusmaisimportantescen-trosdecomércioforadasmuralhas.Poroutrolado,mesmoas«cidadesdosportosdostratados»(Cantão,Xiamen,Fuzhou,NingboeXangai)aquejáfizemosrefe-rência,devidoàsuafragmentaçãopolíticaresultantedeumapresençaestrangeiraimpostapelostratados,nãoconheceram,atéaoiníciodoséculoxx,umapolíticadegestãocoerentequeintegrasseaquelesespaçosurbanos.Noentanto,estascarac-terísticasavançadasporJosephEshericknãonosimpedemdeproblematizarsobrequeoImpériofoireservandoacidadescomoXangai.Esteautorpropõe-nosumatipologiadascidadeschinesas(Fig.II.9),aqualnosajudaaobterumpanoramageraldomundourbanodaChinamarcadopeladiversidadeedispersãonumvastoterritórioequesepodetraduzirnummapaquenosapresentaadistribuiçãodaChinaurbanaeassuascaracterísticas(Dias,2008).As«cidadesdosportosdostratados»(Xangai,Cantão,Tianjin,Haikou)surgi-ramcomoentrepostoscomerciais,abertosaocomércioestrangeironasequênciadasGuerrasdoÓpio(1839-42e1856-60).GeralmenteincluíamáreasconcessionadasàspotênciasocidentaiseJapão,espaçosdeafirmaçãodainfluênciapolíticaeeconó-micaestrangeiranaChina.Estasconcessõeseramgovernadasporumaautoridadeconsularquegozavadegrandeautonomiafaceaopodercentralchinês,nomea-damente,odireitodeextraterritorialidade.Devidoàexistênciadestasconcessões,amorfologiaurbanacaracterizava-sepelasuadualidade:asáreasdasconcessõeslocalizavam-se,geralmente,emlinhasdeáguafluviaisoumarítimas,vivendoumaintensaactividadecomercialecentralizadasnumpólourbanodenegóciosmarcadoporumaarquitecturaneoclássica;asáreaschinesasforamorganizadasemfunçãodeumaestruturahierárquicacentradanarepresentaçãolocaldopodercentraledotemplo.Adualidadeéaindavisívelaoníveldaarquitecturaresidencial:nasconces-sõesestrangeiras,ascasasoferecemjanelasviradasparaasruas;nasáreaschinesas,ascasaseramrodeadasdemuroseviradasparapátiosinteriores.
137Fig.II.9–PrincipaiscidadeschinesasAdaptadodeEsherick(2000,pp.2-6).Mapadoautor.
138As«cidadescapitais»caracterizam-sepelasuafunçãopolítico-administrativaeumamorfologiamarcadaporumaorientaçãocardinal,ruasrectilíneas,muralhaseportõesfortificados,polarizadasnumpalácioounocentropolíticolocal,divididasembairrosdistintos,ecomosmercadosforadocentrodacidadeepertodosseusportõesdeentrada.Sãoexemplosavançadospeloautor(Esherick,2000),ascidadesdePequim,Nanquim,Wuhan,ChongqingeChangchun.Antesdosurgimentodas«cidadesdosportosdostratados»nãoexistiamdiferen-çassignificativasentreascidadesdolitoraleascidadesdointeriordoImpério.Noséculoxx,as«cidadesinteriores»,nomeadamenteChongqing,Chengdu,Kunming,Guilin,LanzhoueLuoyang,caracterizavam-seporseremsujas,poucosaudáveis,atrasadas,conservadorasesemmarcasculturaisemateriaisdemodernidade.EstascidadesconheceramumcrescimentosignificativoduranteaguerraderesistênciacontraoJapão(1937-1945)comadeslocaçãodepopulações.NaRepúblicaPopulardaChina,depoisde1949,as«cidadesturísticas»,comoHangzhou,SuzhouePequim,passaramaserconhecidaspor«cidadesculturais»,reconhecidascomotalepreservadososseusvestígiosfísicosdatradiçãoculturalchinesa.Nestascidadesreinventaram-sediferentesformasdemantera«tradição»,masintroduzindoasinfra-estruturasqueoturismoexige:transportes,hotéis,res-taurantes,comérciodesouvenirsedefotografias.As«cidadesdoscaminhos-de-ferro»desenvolveram-seapartirdasestaçõesfer-roviárias,atraentesparaoestabelecimentodehotéisetransportesurbanos,geral-mentelocalizadasnumapraçapública.Encontram-serepresentadaspelascidadesdeChangchun,Shijiazhuang,ZhengzhoueXuzhou.As«cidadesindustriaischinesas»sãopraticamenteinexistentesnaprimeirafasedaRepública.Noiníciodoséculoxxestavamconcentradasnosportosdostratados:XangaieTianjin.Masestascidadesestavamessencialmentevocacionadasparaasactividadescomerciaisefinanceiras.Asquemaisseaproximamda«cidadeindus-trial»podemserencontradasemTangshan(minasdecarvão)eQixin(cimento),quemotivaramaconstruçãodeoutrasinfra-estruturascomoescolas,hospitais,ba-nhospúblicosebairrosoperários.Finalmente,as«cidadesfronteiriças»espalharam-seporalgunssegmentosdafronteiraterrestrechinesaecaracterizam-semorfologicamenteporumdesenhorec-tilíneo,sendo«cidadesduais»dopontodevistaétnico.NaMongóliaInteriorestadualidaderesidenacoexistênciadacidadecomercialHancomguarniçãomilitarManchu;nonoroeste,ocentroadministrativoHandistingue-sedossubúrbiosmu-çulmanos;nafronteiranordeste,conviviamasconcessõesrussasemHarbincomasjaponesasemChangchun.Numpaísemqueoprotagonismodascidadessóseassumiunoiníciodoséculoxx,noperíododemudançadoregimeimperialparaumregimerepublicanoedeascensãodeumaclasseburguesa,acidadedeXangai,«refundada»enquantouma
139das«cidadesdosportosdostratados»,conheceureformasurbanassignificativasnastrêsprimeirasdécadasdoséculoxx,transformando-seinternamentenumacidadeinternacionalizadae,simultaneamente,projectadaparaomundo.AtéàIIGuerraMundial,Xangaidesenvolveu-seeconomicamente,introduzindonaChinaoestilomodernodevidaurbana,ganhandonovasespecificidadesqueumaimportantemi-graçãochinesaeinternacional,deorigensdiversas,lheconcedeu.Odesenvolvimen-todaeconomiaurbanamodernadeXangaipodeserestudadoemfasesdistintas,deacordocomZhengshu(1996)queaquiseguimos:UÊ£n{ΣnÈ{]Ê«iÀ`Ê`iÊiÌÀ>`>ÊiÊvÕV>iÌÊ`ÊÃÃÌi>ÊiVVÊcapitalistamaduroecompletonaeconomiadeXangai,noqualpredominaatradicionalautosuficiênciaeconómica.UÊ£nÈx£n{]Ê«iÀ`Ê`iÊVÀiÃViÌÊiÃÌ?ÛiÊ`>ÊiV>Ê`iÊiÀV>`ÊV>«Ì>-listanavidaeconómicaeurbanadeXangai.UÊ£nx£{]Ê«iÀ`Ê`iÊ>ÃViÃKÊ`>ÊiV>ÊÕÀL>>Ê`ÕÃÌÀ>â>`>]Ê`iÊV>-racterísticasorientais,formaçãoedesenvolvimentodocentroeconómicoin-ternacionaldemúltiplasfunções,quecompreendetrêssubperíodos:–1895-1911–ascensãodaeconomiaurbanaindustrializada;–1912-1936–formaçãoeprosperidadedocentroeconómicointernacionaldemúltiplasfunções;–1937-1949–recessãoanormaldaeconomiaurbanadeXangai,perturbadapelasguerrasnacionaiseinternacionais(p.37).Asduasprimeirasfases,segundoesteautor,correspondemaoperíododatrans-formaçãodeXangainoprincipalcentroeconómicodaChina.Até1864,estacidadeconheceuachegadadosrepresentantesocidentaiseaocupaçãodasprimeirasáreasdoquepassaramaserasconcessõesestrangeirasbritânica,americanaefrancesa.Nodomíniocomercial,logonestesprimeirosanos,XangaipassoualiderarocomércioexternodaChina,ultrapassandoacidadedeCantão.Depois,nasegundafasequeseprolongouaté1894,acidadedeucontinuidadeaesteprocessodeafirmaçãonomundourbanochinês,construindoumaintensaredecomercialqueligavaasrelaçõescomerciaisexternasaoscanaisdecomunicaçãocomomercadointerno.Naterceirafase,1895-1949,registou-seaexpansãoeconómicadeXangai,comacidadeeoseuportoaconstituírem-secomooverdadeirocentroeconómicodaÁsiaOriental:desenvolvimentodaindústria;incrementodocomérciointernoeexterno;acumulaçãofinanceira;expansãourbana,comalargamentodosterritórioscedidosàsconcessõesestrangeiras;eocrescimentodemográficoprovocadopelaimigraçãoepelasmigraçõesinternas.Nosúltimosanosdestaterceirafase,Xangaiconheceuoseudeclínio,acompanhandoacrisequeseinstalanasconcessões,muitograçasàsguerrasexternas–ainvasãojaponesaqueantecipaaIIGuerraMundialnaChi-
140na–eaosconflitosinternosentreoPartidoNacionalista/KuomintangeoPartidoComunistaChinês(Wang,1996).EsteprocessodeascensãoedeclíniodeXangaitevenasuabaseasconcessõesestrangeiras.Elasforamograndemotordodesenvolvimentoeconómicodacidadeenelasseinstalaramasdiferentescomunidadesnacionais,osprotagonistassociaisdesteperíododahistóriadacidade.EmMacau,ojornalTa-Ssi-Yang-Kuo,publicadonosanosde1863a1866,48descreviaasconcessõesestrangeirasdoseguintemodo:Éoamericanooprimeiroqueseavista,occupaocentrodoestabelecimentoinglez,separadod’aquellepelaribeiradeSu-chau,econfinacomacidadechi-nesadeShang-hai-hienoescolhidopelosfrancezes,tambemlimitadoporveiasdeaguadosdoislados.TodaestaprovínciadeKiang-susecobredeumarêdedecanaesoupeque-nosriosqueéverdadeiramenteaprovidenciadoseucommercio.(...)Poraquipassavaumagrandepartedostributosemespecielevadosácapital,queaindahojepassaemmenosquantidadeecomadifferençaqueosjuncosseguemde-poisocaminhodacostaparaoPei-ho,emvezderetomaremoGrandeCanalno‘Kiang’,comoantigamentefaziam.ParaocommercioeuropéooffereceShang-haicomoésabidoaconvenienciaincalculaveldavisinhançaemqueseencontradosmaisricosdistrictosdecháesêda,eofacilacessodoseuportoentranhadon’umriotributario,masnavegavelparagrandesfragatas.AaberturadosportosdoYang-tse,aproximandoopedidoaindamaisdosgrandescentrosdeprodução,veioacrescentaraesteempóriocollossalomovimentocadadiamaiordeumanavegaçãointerna,todaavapor,emnumerodevasosque,referido,antessehá-deterporfabuloso.49Numimpériomilenar,ascidadesforamumfenómenotardio.Nopassado,Xan-gaijávinhaassumindooseulugarpioneiro,graçasaopapeldeentrepostoqueligavaumcomércioexternoaindaincipienteaosmercadosinternosdaChinaqueseaproximavamdacidadeaproveitandoascorrentesdorioYangtze.ApósotratadodeNanquimde1842,criaram-seasconcessõesestrangeirasondeseformouumasociedadeplurinacionalnaqualseintegrou,também,acomunidademacaense.Pre-sente,nasuamaioria,naConcessãoInternacional,nelasemantevecomoasegundacomunidademaispopulosadaquelaconcessão,atéàprimeiradécadadoséculoxx.48SobreaimportânciadojornalTa-Ssi-Yang-Kuo,enquantotítulodereferêncianaimprensadeMacauoitocentista,consultarAlves(1999a).49Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº39,30deJunhode1864,pp.154-155.
1416–AsConcessõesEstrangeirasdeXangaiApesardenosreferirmosgenericamenteaXangai,quandopretendemosestudaromodocomoseformouumacomunidadeestrangeiranacidade,oterritórioqueverdadeiramenteestáemcausaéodasconcessõesestrangeirascriadasapartirdadécadade1840.Todavia,apesardasuadivisão,nãopodemosdeixardeconsideraracidadedeXangaicomoumtodo,poissãoevidentesasinterinfluênciasentreasconcessõeseacidadechinesa,apesardeestaremsobatuteladepotênciasdiferentesqueinstituíramdistintasformasdegoverno.Dequalquermodo,emfunçãodocasodeestudoqueescolhemosparaestainvestigação,centraremosanossaatençãonaConcessãoInternacionalenaConcessãoFrancesa,nãodeixandocontudodefazerreferênciaàCidadeChinesasemprequetalsejaútilparaacompreensãodosacontecimentos–políticos,económicosesociais–quenosencontramosaanalisar.Nãoénossopropósitofazerumasínteseexaustivadahistóriadacidade,nemtãopoucodasconcessõesestrangeiras.Pensamosqueessecaminhonosdesviariadoqueéessencialparaesteestudo.Paraosquequiseremaprofundarestetemaexistebibliografiadisponível,queremLínguaInglesa,querFrancesa,devendosersubli-nhadoonomedeMarie-ClaireBergère(1986,2002,2006)comoumareferênciaimportantequandopretendemosconhecerahistóriadeXangai,particularmentenosseusúltimos150anos.Umdostemasdediscussãoemtornodacriaçãodasconcessõesestrangeirasdizrespeitoàfórmulaencontradaparaasuacriação:cedênciadeumaáreabemdelimitada,ondeosestrangeirosusufruíamdeautonomiapolíticaatravésdeumgovernoedeumquadrojudicialpróprio.EstasoluçãoéentendidaporalgunscomoumexemplodasujeiçãoaqueoImpérioChinêsficouobrigadoapósasvitóriasmilitaresdasforçasbritânicas.ParaoutroscorrespondeaumaestratégiapolíticaeculturaldaChinaque,obrigadaaaceitarapresençaestrangeiranoseusolo,preferiualbergarascomunidadesestrangeirasemterritóriosqueficassemiso-ladosdorestodoImpério.Talvezsejaútilsublinharqueestasduasperspectivaspodemnãoserentendidascomoantagónicasmas,pelocontrário,comocomple-mentares.Macauerajáumsecularexemplodapolíticachinesademanterisoladaacomunidadeportuguesa/europeiaqueseinstalouprogressivamentenapenínsuladesdemeadosdoséculoxvi,oferecendo-lheapossibilidadedeumgovernoautó-nomo,mascomquempartilhavaajurisdiçãosobreapopulação:asautoridadesmandarínicas,locaiseregionais,tinhamaresponsabilidadedegerirasquestõesjurídicasqueenvolvessemacomunidadechinesa;àsautoridadesportuguesasficavaatarefadevelarpelocumprimentodaleiedaordemjuntodosportuguesesedarestantepopulaçãoestrangeira.Xangaivai,deummodogeral,repetirestafórmula,comasdiferençasqueocontextohistórico,opoderdaspotênciasenvolvidaseosinteresseseconómicosdirectosimplicaram.Aaceitaçãodoprincípiodeextrater-
142ritorialidadenostratadossurgeentãocomo«l’extensiond’unepratiqueclassique,dansuneChineoùleconceptdeloipersonnellel’emportesurceluidejuridictionterritorialeetoùlesrésidentsonfrontaliersbarbaresontpresquetoujoursconservéledroitdegérerleursaffairesintérieuresselonleursproprescoutumes»(Bergère,2002,pp.27-28).Aestratégiachinesaeraarespostapossívelfaceàimpossibilidadedeseoporàpresençaestrangeira,promovendoumaguetizaçãoquedavagarantiasdeatenuaroefeitodasinfluênciasconsideradasnefastasdosbárbarosestrangeirossobreatradicionalsociedadechinesa.Ofactodapropostadecriaçãodasconces-sõesserapresentadapelointendenteGong(Bergère,2002),corroboraestaideia.Noentanto,estaeraasoluçãopossível,istoé,apesardecorresponderaumaestra-tégiachinesaqueiaaoencontrodasuatradição,nomodocomoserelacionavacompovosenaçõesquecaíamforadaesferadeinfluênciadoImpériodoMeio,nãopodeescamotearaimposiçãodaspotênciasestrangeirasalicerçadanaforçadasarmas,correspondendoestaàestratégiaocidental,leia-sebritânica,deexpansãodosmercadosmundiais.AdivisãoentreacidadechinesaeasconcessõesestrangeirasconcedeuaXangaisemelhançascomoutrascidades,criadasnaÁsiapelaspotênciascoloniais,comoporexemploManila,BatáviaeCairo.Simultaneamente,aproximava-sedapráticachinesaimplementadanosportosdostratados,ondeosestabelecimentosestrangei-rosficaramseparadosdomundochinês.Gong’sallocationofasiteforanEnglish‘huiguan’in1843incorporatedtheforeignpresenceintothetraditionalcommercialorganizationofthecityasanother‘outsider’guild.Thesolutionhadtheadvantageofatonceorganizing,controlling,andneutralizingtheforeignpresence.OntheBritishside,too,therewassupportforaseparatecommunity.(...)Whiletheforeignersattemp-tedtokeeptheirareasegregatedbyprohibitingresidencetoanyChinesewhowereneitherservantsnorcompradors,suchsegregationwasalsoimplicitintraditional‘huiguan’whichwerelimitedtopersonsfromaspecificnativeplace(Johnson,1995,p.323).Destemodo,asconcessõesestrangeirasnasceramdaconvergênciadestasduasestratégiasque,nocasodeXangai,deramorigemaumespaçourbanodecaracte-rísticasmuitoespecíficasquepretendemosanalisar,mantendoarelaçãoentreasmudançasestruturaisqueocorreramanívellocal,comasqueseregistaramnaÁsiaOrientalenomundo.AsespecificidadesdeXangai,quepodemserencontradasnosdiferentesdomí-niosdavidadacidade(Wasserstrom,2000),constituemocentrodanossaanálisedacidadequefoiescolhidacomodestinodemuitascentenasdeemigrantesmacaensesquepartiramdeMacau,HongKongedeoutrascidadesdaÁsiaOrientaledoSu-
143desteAsiático.Anívelpolítico,Xangaiapresenta-nosasingularidadedeumaadmi-nistraçãorepartidapelaConcessãoInternacional,ConcessãoFrancesaeMunicípioChinês,estabelecidadesdemeadosdoséculoxix,comasdiferentessoluçõesqueforamencontradasparaagovernaçãodecadaumadaquelasconcessões.Nodomí-nioeconómico,odesenvolvimentocomercial,industrial,financeiroeculturalper-mitiuacriaçãodeumaampladiversidadedeocupaçõesdecaracterísticasurbanas:comerciantes,operários,marinheiros,condutoresderiquexós,trabalhadores(as)dosexo,escritores,jornalistasestrangeiros,realizadoresdecinema,actores…Ode-senvolvimentourbano,registadoentreaúltimadécadadoséculoxixeaIIGuerraMundial,permitiuàcidadecrescermaisrapidamente,expandindo-separaáreaslimítrofesetransformando-se,atéaosprimeirosanosdoterceiromilénio,namaispopulosacidadechinesa.Finalmente,anívelsocial,peloimpactedasmigrações,internacionalechinesa,despoletadascomaaberturadoportoaomercadomundialnadécadade1840,Xangairenasceumarcadapeloconvívionoseuinteriordeumafortediversidadeétnicaenacional.EmXangai,asorigensdaAntigaCidadeChinesaremontamaoterceiroséculoa.C.,umnúcleourbanoqueseexpandiuapartirdomomentoemqueasautorida-deschinesasderamrespostaàspretensõesbritânicasefrancesasdeseinstalaremnacidade,comopropósitodedarcumprimentoaoestabelecidonostratadosassinadosemNanquim.O‘sítio’dasconcessõesestrangeiraslocalizou-seanorte,namargemesquerdadorioHuangpu,ondeseinstalaramoscaiseasalfândegasquepassaramacentralizaraactividadecomercialdacidade,irradiando-senumamalhaderuasqueseexpandiu,numaprimeirafase,paraoeste(Fig.II.10).GeorgeBalfour,capitãodeartilharia,estacionouumpequenovaporbritâniconamargemdorioHuangpu,nodia8deNovembrode1843.Comoobjectivodeabriracidadeeoseuportoaomercadointernacional,BalfouriniciouumnovoperíododahistóriadeXangai.AsreticênciasiniciaisdasautoridadeschinesasnãoimpediramqueKoo,umricomercadorcantonês,cominteressestambémemHongKong,alugasseumacasaaocônsulbritânicoparanelainstalarosserviçosdopri-meiroconsuladodeumapotênciaocidentalnacidade(Bergère,2002).Em1845,porsugestãodointendenteGong,foicedidaumapequenaáreade56hectares,expandidapara199hectaresem1848,ondeseinstalouacomunidadebritânica.Foidapenadaquelaautoridadechinesaquesaiua«LandRegulation»queestabeleceuoacordoassinado.Noentanto,coubeaosucessordeBalfour,JohnRu-therfordAlcock,atarefadefazerumaimportantedemonstraçãodaforçadasarmasbritânicasem1848,nasequênciadeumconflitoqueresultoudoataqueatrêsmis-sionáriosinglesesporpartedemarinheiroschinesesemgreve,quarentaquilómetrosasudoestedeXangai.Umademonstraçãoque,simbolicamente,serviuparaafirmaropoderbritâniconacidadeeconfirmarapresençaocidental(Bergère,2002).
144Fig.II.10–O«sítio»dasconcessõesestrangeirasdeXangai(1855)Fonte:Ged(1997);Pott(1927).Mapadoautor.
145Em1847,Xangaiassistiuàchegadademaisumrepresentanteocidental:Char-lesdeMontignycriouoprimeiroconsuladofrancês,iniciandooprocessodeforma-çãodaConcessãoFrancesa(CF)queseinstalouformalmenteem1849.Nodia6deAbril,umaproclamaçãofixavaoslimitesdanovaconcessãoestrangeira,comcercade66hectares,localizadosentreaconcessãoinglesaeamuralhanortedaVelhaCidadeChinesa,umalocalizaçãoqueofereciaàGrã-Bretanhaaáreanobredazonaribeirinha,reflectindoodomíniodestapotêncianocomércioexterno.Em1854foidadoumimportantepassodeconvergênciaentreasprincipaisnaçõesocidentaisnosentidodeofereceràcidadeumagestãoadequadaaoseudesenvolvimentoeco-nómico,socialeurbano:numareuniãopúblicadosproprietáriosestrangeirosfoiaprovadoumnovocódigoregulamentar,criandoamunicipalidadedeXangaiaqualincluíabritânicos,americanosefranceses.Ospoderesdoauto-governoforamatri-buídosaoShanghaiMunicipalCouncil(SMC),comsetemembros:cincoingleses,umamericanoeumfrancês.Apesardestemomentodeconvergência,aparticipaçãofrancesamanteveumaposiçãoautónomajuntodosrepresentantesbritânicoseame-ricanos(Johnson,1995).Osamericanosque,pelavozdoseucônsulJohnN.AlsopGriswoldenase-quênciadaformaçãodaconcessãofrancesa,protestaramcontraapossívelprolife-raçãodeconcessõesaosabordachegadadaspotênciasestrangeiras,fixaram-seaonortedoriodeSuzhou,numquarteirãoquesetransformou,defacto,naconcessãoamericana(Bergère,2002).Em1863,asautoridadesdosEUAedaGrã-Bretanhaacordaramnaconstituiçãodeumaconcessãoúnica.Surge,então,aConcessãoIn-ternacional(CI),àqualParisserecusouaderir,apesardocônsulfrancêsterconcor-dadocomasuacriação(Bergère,2002).Estadivergênciaémaisumpormenorreve-ladordoníveldeautonomiaqueasprimeirasautoridadesestrangeiras,quetiveramaresponsabilidadedepensarXangai,desejaramparaaáreaquelhesfoiconcedidapelasautoridadeschinesas.ACFtransformou-senumaárearesidencialporexcelência,encheu-sederestau-rantes,caféseboutiquesdamoda,comaAvenueJoffreaapresentar-secomoamaiselegantedaCidade,rotuladadeCamposElísiosdeXangai.Estafunçãoprivilegiadaqueassumiuestavaàdisposiçãode116milhabitantesem1910ede300milem1927(Bergère,2002),numaáreaque,em1914,atingiuos10,2quilómetrosquadra-dos.DiferentedosistemamunicipaldaCI,queconcediaumaautonomiaquasetotalàeliteproprietária,agestãodaCFassentavanafiguradocônsul.SeoestatutodaCIseaproximavadeumportofranco,aCFassemelhava-semaisaumenclavecolonial.Finalmente,aVelhaCidadeChinesa,circunscritapelasmuralhasqueem1912sãodestruídas,eorestanteterritórioqueenvolviaasconcessõesinternacionais(su-búrbioschineses)mantiveram-sesobajurisdiçãochinesa:em1905,foiformadaamunicipalidadechinesae,em1927,foicriadapelasautoridadeschinesasaGreaterShanghaiMunicipality(Haan,1982;Bergère,2002).
146Avidadasconcessõesestrangeirasprolongou-seatéàIIGuerraMundial.Comosconflitosinternosentreospartidoschinesesecomainvasãojaponesa,avidapo-lítica,económicaesocialdeXangaicomeçouaalterar-se.Osanosdouradoscome-çaramaempalidecerapartirde1935.OcontrolodaCIporpartedoJapãoocorreualgumashorasdepoisdoataqueaPearlHabour.Naalvoradadodia8deDezembrode1941,osnaviosjaponesesatacamaúltimacanhoneirainglesa,«Petrel».Assim,afastadaapresençaocidental,aCIcainasmãosjaponesaseestasasseguraramasuagestãoaté2deAgostode1943.Nestadata,devolveramaantigaconcessãoaogovernodeWangJingwei,gestosimbólicoquenãoatenuouapressãojaponesanaCIeemtodaacidade(Bergère,2002).Peloseuprotagonismoeconómico,pelopoderpolíticoemilitardaspotênciasqueaadministravameporquefoinasuaáreaqueseinstalouamaiorpartedosmigrantesmacaenses,anossaatençãocentra-senaCI,aqualconstituiumaexpe-riênciahistóricaoriginalaonívelpolítico,económicoesocial,atraindomilharesdeemigrantesdediferentesorigensqueforamporelacondicionadosnasdiferentesestratégiasdeintegraçãoqueensaiaramdurantecercadecemanos,atéàIIGuerraMundial.a.ConcessãoInternacional:Poder,ComércioeImigraçãoNodomíniodaorganizaçãodopoderpolítico,àCIpodemseratribuídastrêscaracterísticasessenciais.ACIeraumaáreadacidadeencravadaemterritóriodaChina,masexplicitamenteretiradaàsautoridadeschinesas(deacordocomotra-tadode1842),ondeosestrangeirospoderiamviveredesenvolveroseucomércio.Emsegundolugar,aCInuncafoiumapossessãodeumasópotênciaocidental,aocontráriodeMacauouHongKong,peloquenãopoderiaserreclamadaasuasobe-rania,nemtransformadanumacolónia(Haan,1998).Finalmente,aadministraçãodajustiça,paraosestrangeirosrepartia-seentreasleisdaconcessãoeasautoridadesdosrespectivoscônsules;oschineseseramjulgadosnoMixedCourt,atravésdeumjuizchinêsassessoradoporumestrangeiro.EstastrêscaracterísticasconvergemparaaexistênciadeumaautonomiapolíticaeadministrativaqueconferiaàCIumagrandeliberdadenasuaacçãopolítica,querfaceaopoderimperialchinês,queremrelaçãoàspotênciasocidentais,emboraestasmantivessembempresenteoseupoderpolíticoemilitarinstaladonaquelaáreadoPacífico.Paraalgunsautores,resideaquiosucessododesenvolvimentodascidades,namedidaemqueesteestarádependen-tedosseusníveisdeautonomiarelativamenteaospoderescentrais,nomeadamentenagestãodosrecursoslocaisenocontrolodoordenamentodoterritório(New-man&Thornley,2005).Tratava-sedeumaautonomiaconcentradanasmãosdopodereconómicoquedinamizavaocomércio,osectorfinanceiroe,maistarde,a
147indústria,relegandoparasegundoplanoqualquerveleidadededemocraciadirec-taquecolocarianasmãosdapopulaçãochinesaocontrolepolíticodaconcessão.Aocontráriodoqueacontecianoutrascidadesdosportosdostratados,cujasáreasconcessionadasaosestrangeirosdependiamdirectamentedasrespectivaspotênciascoloniais,emXangaiaCIeragovernadapeloShanghaiMunicipalCouncil,umcolégioeleitolocalmentequegozavadeumagrandeautonomiapolíticaemrelaçãoaopoderanglo-americano,oquesetraduzianainclusãodemembrospertencentesadiferentessegmentosdapopulaçãolocal(Wasserstrom,2000).ALandRegulationde1845foipublicadanodia29deNovembropelointen-denteGong,tendosidonegociadacomocônsulbritânico,CapitãoGeorgeBalfour.Comvinteetrêsartigosmuitoinfluenciadospelosprincípiosdagovernaçãochinesa(paternalismo,amorpelopovoemútuaresponsabilidade),aLandRegulationde1845garantia,contudo,aautonomiagovernativaqueficavanasmãosdosmerca-doresestrangeiros,sendoestaumaopçãoinfluenciadapelocônsulBalfour(Haan,1998).Maistarde,aLandRegulationde1854surgiudanecessidadedeadaptaroestatutodegovernaçãoaodesenvolvimentodacidade,numaalturadegrandedescontentamentoocidental(principalmentebritânico)paracomasautoridadesimperiaisqueprotelavamtantoquantopodiamaimplementaçãodoestipuladonostratadosassinadosnasequênciadaIGuerradoÓpio.Estefacto,quelevaráaodespoletardaIIeIIIGuerrasdoÓpio,entre1856e1860,obrigouaChinaacederanovaspretensõesbritânicasefrancesas.Apropostadonovotexto,daautoriadocônsulbritânicoRutherfordAlcock,apresentadaàsautoridadesamericanas(R.C.Murphy)efrancesa(B.Edan),eposteriormenteaprovadopelointendentechinês,simplificavaaanterior,ficandoapenascom14artigosnasuaversãofinalecriavaoShanghaiMunicipalCouncil,comafunçãodeassegurarasegurançadasconces-sõesameaçadaspelosrebeldesedemelhorarumaadministraçãocujaeficáciaeradesafiadapeloafluxoconstantedenovaspopulações(Bergère,2002).Ocontributomaisreduzidodasautoridadeschinesasnaconcepçãodonovoestatutoacaboupordiminuirainfluênciadosprincípiosdegovernaçãochinesesereforçarainfluên-ciaocidental.ApropostafoidiscutidaeaprovadanoPublicMeeting(assembleiapúblicadoscontribuintesestrangeiros)50de11deJulhode1854.«Fruitd’uneinitiativelocaleetd’uneconcertationentrelesconsuls,l’intendantWuJianzhangetlesrésidents,cettemini-constitutionmunicipaleestétablieendehorsdetouteconsultationducorpsdiplomatiquecommedugouvernementdePékin»(Bergère,2002,pp.54-55).AterceiraeúltimaversãosurgiunasequênciadeumperíodoconturbadodahistóriadaChina–revoltaTaipingcomaentradaderefugiadosemXangaie,também,comaindisciplinacívicaentreoscidadãosestrangeiros(faltadepagamentodeimpostos,faltadelimpezaapósaconstruçãodeedifícios,desafioà50Naprática,considerava-seoPublicMeetingcomooparlamentolocalpeloqualdeveriampassarasdecisõesdoConselhoMunicipal(Haan,1998).
148autoridadedoSMC)–quejustificouoaumentodaautoridadedaqueleSMC.NoPublicMeetingde15deAbrilde1965foinomeadaumacomissãocomatarefadeapresentarumanovapropostadeLandRegulation.Oresultadodoseutrabalhofoipublicadoem22deJaneirode1866,discutidonoPublicMeetingemMarçoe,finalmente,ratificadopelaspotênciasestrangeirasem1869.Anovapropostaagoraaceite,com29artigos,nãocontoucomacolaboraçãodequaisquerautoridadeschinesase,emsíntese,reforçouospoderesdoSMC.OShanghaiMunicipalCouncil,quegovernavaaCI,eraeleitopeloscontri-buintesestrangeirosdeacordocomaLandRegulations.Osregulamentosmaisim-portantestinhamdeseraprovadospeloConselhoMunicipal,emPublicMeetingepelamaioriadoscônsuleseministrosestrangeiroscreditadosemPequim.Esteprocedimentorevelava-semuitopesadoquandoeranecessárioprocederareformasimportantes,impostaspelanecessidadedeencontrarrápidasrespostasanovospro-blemas,comoporexemplo,oaumentodapopulação–em1844viviamemXangai15estrangeiros;em1935,aCItinha38940estrangeirose1120860chineses–ouarranqueindustrialnadécadade1920(Haan,1998).Colocadonasmãosdosgrandesproprietários,oSMCeraformadoporumpequenogrupodepessoasque,regrageral,estavamligadasàsgrandescasascomerciaisestrangeirasestabelecidasemXangai.AqualificaçãoexigidaparapertenceraoSMCeramaisrestritivadoqueparavotar,massónaLandRegulationsde1969sedefiniu,comclareza,quempo-diasernomeado:«AndnooneshallbequalifiedtobeamemberofthesaidCouncilunlessheshallpayanannualassessment,exclusiveoflicenses,offiftytaels,orshallbeahouseholderpayingonanassessedrentalofonethousandtwohundredtaelsperannum»(Haan,1998,p.46).Noquedizrespeitoaonúmerodeelementosquecompunhamesteórgãopolítico,elevariouaolongodahistóriadaCI,deacordocomasexigênciaseasnecessidadesdasuagovernação:1849-50(dois);1850-54(três);1854-55(sete);1855-56(cinco);1856-62(três);1862-69(sete).Em1869,aLandRegulationsdeterminouqueonúmerodemembrospassasseanove.Sóem1927,estenúmerofoialteradopara12,demodoaincluirtrêsmembroschi-nesese,em1930,onúmerovoltouaaumentarparaumtotalde14elementos.Osmembros,paraalémdoseuestatutosocioeconómico,tinhamtambémemcomumofactodeteremnacionalidadebritânicaouamericana.Oprimeiromembronãoanglo-saxónicofoiumalemão,eleitoem1863-64,devidoaoaumentodosinte-ressesgermânicosnaChina.EstepaísmanteveumlugarnoSMCatéaoiníciodaIGuerraMundial.Em1915,oseulugarfoiocupadopeloJapão,potênciaquega-nhouumsegundoelementoem1927(Haan,1998).Apartirde1919,acampanhaporumarepresentaçãochinesanãoparoudecrescer,emparteporestacomunidadetemerumagravamentodeimpostos,empartedevidoaoaumentodossentimentosnacionalistasquepercorriamaChinarepublicana.Osincidentesde30deMaioeosnumerososprotestoschineses,manifestaçõesegrevesqueeclodiramnestaaltura,
149fizeramcompreenderquenãoerapossívelcontinuaramanterdeforadoórgãogo-vernativodaCIacomunidadechinesa,Noentanto,sóem1927foramoferecidostrêslugaresachinesesescolhidospelaChineseRatepayersAssociation,tambémelescomorigememgrandescasascomerciaisdeXangai(Haan,1998).TendocomoreferênciaacomposiçãodoSMCduranteaprimeiradécadadasuaexistência(QuadroII.16),podemostiraralgumasilaçõesquenosparecemserdignasderelevo.Entre1849e1860,confirma-seaparticipaçãodegrandesfirmasestrangeirasàfrentedosdestinosdaCI,tendoelasumadistribuiçãorelativamenteequitativaentreasduaspotênciasqueestiveramnaorigemdaconcessão:americanos,com15presenças,ebritânicoscom19(quatroelementosnãotêmanacionalidadeidentifi-cada).Poroutrolado,nãoseconfirmaaideiadeconcentraçãodopodermunicipaldaCInumpequenonúmerodefirmas.MesmoidentificandoaRussell&Co.,umadasmaioresemaisprestigiadasfirmasamericanasaoperarnaquelaregiãodaÁsia,comcincopresenças,adistribuiçãodos38lugaresdisponíveisnos11ConselhosMunicipaisaquianalisados,distribuem-sepor22firmasdiferentes:alémdaRussel&Co.,sóduasfirmastêmtrêspresenças(Gibb,Livingston&Co.eWetmore&Co.);seguem-sesetefirmascomduaspresençase12comapenasuma.Dequalquermodo,nesteperíodo,encontramosapenasumcasodeummembrodoSMCquenãotemorigemnumacasacomercial,Dr.MedhurstdaLondonMissionarySo-ciety,nacomissãode1854-1855(Haan,1998).EstabrevecaracterizaçãodoselementosqueintegraramosSMCindica-nosumapartilhadopoderentreasduaspotênciasadministrantes:aCImantinhaumacoe-rênciagovernativa,dadaaconvergênciapolíticaentreosEUAeaGrã-Bretanhanosentidodeafirmaraautonomiadaconcessão,eeconómicatraduzidanaopçãodegarantirumportoabertoaocomérciointernacional.Poroutrolado,aopçãoporumadispersãodoslugaresdisponíveispelasdiferentescasascomerciaisofereciaàCIumabasesocialdeapoioalargadadentrodasuaeliteeconómica,umavezqueficavaenvolvidanaresponsabilidadegovernativae,assim,obrigadaaparticiparnatomadadedecisões.Nestenúcleoalargadodascasascomerciaisamericanasebritânicasquesefixa-ramemXangai,contam-sealgumasdasmaisimportantesqueoperavamhámuitosanosnaChina,naspraçasdeMacaueCantão,chegandoaXangaiviaHongKong:éocasodaRussell&Co.,daJardine,Matheson&Co.edaDent,Beale&Co..Estasempresasrevelaram-seempenhadasnasmudançasqueseoperaramnaChinaapósasGuerrasdoÓpio.LembremosapressãodaJardine,Matheson&Co.juntodopoderdeLondresparaqueaguerrafossedeclaradanasequênciadapolíticadesencadeadapelopoderimperialcontraocomérciodoópio:emAbrilde1839,oalto-comissárioimperialLinZexufoiresponsávelpelaexecuçãodapolíticachinesa,tendoordenadoaexpulsãodoscomerciantesinglesesdeCantão(Graham,1978;
150QuadroII.16–ComposiçãodoShanghaiMunicipalCouncil(1849-1860)AnosMembrosFirmasNacionalidade1849-1850JohnN.AlsopGriswoldRussell&Co.AmericanaThomasMoncreiffRathbonesBritânica1850-1851HectorC.R.MacDuffMacVicar&Co.AmericanaJ.MackrillSmithJ.M.Smith&Co.BritânicaOliverEverettRobertsWetmore&Co.Americana1851-1852EdwardLangleyOrientalBankBritânicaClementD.NyeBull,Nye&Co.AmericanaWilliamSetonBrownRathbonesBritânica1852-1853EdwardCunningham(Chairman)Russell&Co.AmericanaWilliamHoggLindsay&Co.BritânicaWilliamKayBlenkin,Rawson&Co.Britânica1853-1854WilliamShephardWetmore(Chaiman)Wetmore&Co.AmericanaJohnHammondWinchShaw,Bland&Co.?J.CaldecottSmithDent,Beale&Co.Britânica1854-1855WilliamSetonBrown(Chairman)Birley,Worthington&Co.BritânicaDavidO.King(Treasurer)King&Co.?EdwardCunninghamRussell&Co.AmericanaCharlesA.FearonAug.Heard&Co.AmericanaWilliamKayBlenkin,Rawson&Co.BritânicaDr.WalterHenryMedhurstLondonMissionarySocietyBritânicaJohnSkinnerGibb,Livingston&Co.Britânica1855-1856WilliamShephardWetmoreWetmore&Co.AmericanaWilliamThorburnHargreaves&Co.BritânicaWilliamHerbertVacherGilman,Bowman.AmericanaHenryAlexanderInceDent,Beale&Co.BritânicaClementD.NyeBull,Nye&Co.Americana1856-1857GeorgeGriswoldGray(Treasure)Russell&Co.AmericanaJamesLawrenceManGeo.Barnet&Co.?AndrewArch.RankenSmith,Kennedy&Co.Britânica1857-1858GeorgeWatsonCouttsWatson&Co.BritânicaHughBoldGibbGibb,Livingston&Co.BritânicaCharlesW.OrncRussell&Co.Americana1858-1859WilliamWetmoreCrydcrWetmore,Williams&Co.AmericanaHughBoldGibbGibb,Livingston&Co.BritânicaJohnThorne??1859-1860RobertReid(Chairman)Birley,Worthington&Co.BritânicaWilliamWetmoreCryder(Treasure)Wetmore,Williams&Co.AmericanaHubertMarshallMurrayGraySmith,Kennedy&Co.BritânicaAdaptadodeHaan(1998).
151Collis,1980;Dias,1993a;Hsü,1995).Assim,esteenvolvimentotraduziu-se,emúltimaanálise,naexpansãodascasascomerciaisdeCantãoeMacauparaHongKong,numprimeiromomento,e,depois,paraXangai.Omovimentodocapitalcomercial–britânico,americanoefrancês–seguiuomesmoitineráriodomo-vimentopolíticoemilitarqueaquelaspotênciasdesencadearamcontraaChina,obrigando-aaabrirosseusportosaocomérciomundial.Nomesmofluxocomercialepolíticoseguiramosmovimentosmigratórios,entreosquaisseencontravamosmigrantesmacaenses.InteressanteétambémrevelaromodocomoarepresentaçãoconsulardePortu-galemXangaiseguiuomesmopercursonoespaçoenotempo.Nosfinaisdadécadade1840,duranteagovernaçãodeFerreiradoAmaraliniciaram-seoscontactosnosentidodeabrirumarepresentaçãoconsularemXangai.Faceàimpossibilidadedeestabelecerumcônsulportuguês,aquelegovernadordeMacauoptouporcontactarosrepresentantesdeumadascasascomerciaisatráslistadas:aDent,Beale&Co..Numofíciodatadode1860,ogovernadorIsidoroGuimarãesrevelava,numasim-plesfrase,osníveisdeproximidadeentreopodergovernativodeMacau,nestecasocentradonapessoadogovernadorAmaral,eaquelacasacomercialbritânica:…porestasrazõesoGovernadorFerreiradoAmaral(queprimeironomeouCônsulesparaosportosdaChina)escolheoosrepresentantesdaFirmaDenteCª,amaisrespeitávelestabelecidanaChina,paraseremosnossosConsules,nomeandoMr.JohnDentConsuldeCantão,eMr.BealConsuldeShanghaeeestesCavalheirosmaisporobsequio,epelasrelaçõesquetinhamcomoreferidoGovernadoraceitaramesseslugares;osseusdiplomasforamlhesenviadossempagamentoalgum.51AopçãodeFerreiradoAmaral,aofazerrecairasuaescolhasobreThomasC.Beal,davaànascentecomunidademacaenseaprotecçãodeumcônsulper-tencenteaumaprestigiadacasacomercial,abrindoaportaparaaeventualpar-ticipaçãodeMacaunaactividadecomercialdeXangaisobosauspíciosdeumadasprincipaiscasascomerciaisbritânicas.Nestapassagemdoofíciodogoverna-dorGuimarães,confirmava-seanossacontínuaaproximaçãoedependênciadosinteresseseconómicosbritânicos,revelando-setambémasredescomerciaisqueaquelascasasforamcriando,sobrepondo-seaexpansãocomercialàexpansãomi-litar,deCantãoeMacauparaHongKong,edestacolóniabritânicaparaoportodeXangai.OnossointeresseporesteofíciodeIsidoroGuimarãesvaiumpouco51OfícioNº6de12deFevereirode1860,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0026).Cf.ManuelTeixeira.RelaçãodoscônsulesdePortugalemXangai.Manuscrito(CCCM-MMT.MAN.A789-Cx.167).
152maislonge,poisnumaoutrapassagemjustificaacriaçãodeumaredeconsularpelaexistênciadecomunidadesportuguesas/macaensesnosdiferentesportosdaChinaqueforamabertosaocomérciointernacional.OsCônsulesdePortugalnaChinasãoempregadosquenãorecebemsoldoalgum,quepoucosounenhunsemolumentosdisfructam,nomesmotempoquetemmuitotrabalho,equefrequentissimasvezesseachamenvolvidosemquestõesdesagradaveiscomosmuitossubditosportuguezesqueresidemnosdifferentesportosdaChina,porquetodasascauzascrimesoucivisrelativasaestrangeirossãotratadasnosrespectivosConsulados,enãonostribunaesdopaizcomoacontecenaEuropaeAmerica.52Emsíntese,aparticipaçãodePortugal/Macaunosfluxosinauguradosentreaquelasquatrocidadeschinesaspassoupelofuncionamentodecircuitoscomer-ciaisMacau/CantãoeMacau/HongKong,edofluxomigratóriomacaenseMacau/HongKong,Macau/XangaieHongKong/Xangai.Oreconhecimentodocônsulportuguêssóocorreudoisanosdepois,em1851:achando-sereconhecidos«peloGovernoChinêsosnossosConsulesnosportosdeXangaieCantão,quehaviamsidonomeadoshámaisdedoisanospelomeupre-decessorofalecidoConselheiroAmaral,ordenando-lhesqueseregulassemprovi-soriamentepelasOrdenançasdosConsuladosingleses,parece-mequeédamaisurgentenecessidadedar-lheshojeinstruçõesdefinitivas…»53–umreconhecimentoqueocorreudepoisdemuitasdiligênciasequandoasautoridadeschinesesestavamjásobaameaçadarevoltaTaiping.54Estafoiumadasestratégiasconstantesdasautoridadesimperiaisnasnegociaçõesdiplomáticasqueforamobrigadasamantercomaspotênciasocidentais:protelar,adiar…nummovimentocontínuoquesetraduzianaintençãodemanterimóveistodososprocessosnegociaistantotempoquantolhesfossepossível(Saldanha,2006).Reconhecidapelasautoridadeschinesas,acasaDentmantevearepresentaçãoconsularportuguesaemXangaiaté1862.Depoisdesteano,onívelderepresenta-çãodiplomáticaacompanhouasoscilaçõessociaisdequemassumiaaquelasfunções.Quando,naqueleano,sedeuafalênciadacasaDent,foinomeadocomocônsul,AntónioHomemdeCarvalho,e,destemodo,«rebaixou-seoConsuladoportuguezdaaltaesferasocialemqueviviaonossoconsul(…)Parairalbergar-seemaofficina52Idem.53OfícioNº57de21deJulhode1851,doGovernadordeMacau,FranciscoAntónioGonçalvesCardoso,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL--SEMU-DGU-005-Cx.0026).54OfícioNº63de21deAbrilde1852,doGovernadordeMacau,IsidoroFranciscoGuimarães,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU--DGU-005-Cx.0026).
153deumtypografo.»55Esteretrato,traçadopelocônsulportuguêsdeXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,em1880,numofícioondefazumrelatocircunstanciadodeXangai,oferece-nosumaimagemcruadomodocomoarepresentaçãodiplomáticadePortugalpassouacorresponderàimagemnegativaquejáexistianacomunidadebritânicasobreosmacaenses.OcônsulHomemdeCarvalhopassou«arastejar-sesubmissoperantetodososconsules;acujasreuniõesnãocomparecia,paraosnãooffendercomasuapresença;foisendotoleradoatequemorreu.Umhomemsim-ples,quaseanalfabeto,quetinhapormissãorepresentarosinteressesdosfilhosdeMacau,aosquaesoseuropeus,eentreestesosinglesesmaisintolerantesquetodososoutros,negãoformalmenteentradanasociedadeeuropea.»Regozijava-se,então,ocônsulAnselmoFerreiraPintoBastoscomaelevaçãodoestatutodarepresentaçãoconsularportuguesaaonívelde1ªclasse,emXangai,em1878,certamenteacre-ditandoque,destemodo,melhorariaaimagemdacomunidadequerepresentavajuntodascomunidadesestrangeiras,esclarecendoqueasuaimportâncianãoresidianemnanavegação,nemnocomércio,queera«atehojenullosparaPortugal,massimnodeverdeprotecção,aquetemdireitoumanumerozacoloniaportuguesaaquiestabelecida,eateagoraesquecidaeabandonada,aqualcrescetodososdiasaolhosvistos,emquantoqueMacáusedespovôa.»AcomunidadeéapresentadacomosendoumadasmaioresdeXangai,composta«exclusivamente,deempregadosdecommercio,suasfamílias,ealgunstypografos,osquaestodos,peladependenciaemquevivem,depatrõesestrangeiros,dispostossempreaabusaremdosseusem-pregados(macaenses),precizãoteraquiumconsulbemconsiderado.»56NomomentooportunovoltaremosaesteofíciodocônsulportuguêsemXan-gai,quandoanalisarmososcontornossociaiseculturaisdacomunidadeportu-guesa/macaenseaíresidente,assimcomoosprincipaistraçosdassuasestratégiasdeintegraçãonasociedadexangaiense.Poragora,estebreveretratoserveapenasparalevantarumpoucoovéudecomoestacomunidadeeasuarepresentaçãoconsular,nasprimeirasdécadasdasuaformação,grossomodooterceiroquarteldeoitocentos,acompanhouosmovimentospolíticosesociaisqueproporciona-ramacriaçãodasconcessõesestrangeiraseastransformaçõesestruturaisporquepassouXangai.Asestruturasdepodercriadasnestacidadederamorigemaumadivisãodoterritórioporáreasdeinfluênciapolítica,comaCI,aCFeacidade55Ofíciode27deJulhode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.97-112).AntónioJoséHomemdeCarvalhoJr.(?-1878)nasceuemMacaueemigrouparaXangai,ondesefixouemdefinitivo,acabandoporfalecernestacidade.DeacordocomForjaz(1996II:217)trata-sedeumcomerciante,masnaListofForeignResidentsinShanghae,publicadanoNorthChinaHerald,de23deSetembrode1850,emXangai,estemacaensetrabalhavanoNorthChinaHeraldOffice,comorevisor(cf.ParteIII,Cap.4).56Idem.
154chinesaentreguesapoderesautónomosbemdistintos,mascujadinâmicaeconó-micaesocialsurgeintegradanodesenvolvimentodassuasestruturascomerciais(casascomerciaisestrangeiras,chinesaseoporto)esociais(fluxospermanentesdeimigração).Asconcessõesestrangeirase,particularmente,aCI,formaram-seeafirmaram-senacidadecomoresultadodeumacoincidênciadefluxos(político--militares,comerciaisemigratórios),resultandonumterritóriocomunidadespolíticasdistintas,numaeconomiaabertaaoexteriorenumasociedadeplurina-cional.Resta-nosanalisarseessaaberturasemantevenoquedizrespeitoàsfron-teirasétnicasenacionaisdascomunidadesqueaintegravam.QuantoaMacaueàcomunidademacaense,elassurgem-nosenvolvidasnaquelesfluxoseconómicosesociais,entreascidadesdodeltadoriodasPérolaseentreestaseacidadedeXangai.Todavia,estaintegraçãonãosefezpelaextensãodocomércioportuguêsoudeMacauàquelascidades(oquenãosignificaquenãoexistissemredescomer-ciaisentreasdiferentescidadescriadaspelasprincipaiscasascomerciais),masporforçadadecisãodemilharesdemacaensesemigraremparaCantão,HongKong,Xangaieoutrascidadesvizinhas.b.ExpansãoUrbanaeDinamismoEconómicoSedermosaoconceitodeterritórioumconteúdojurídico-político,eledeveserentendidocomoumaáreadeextensãodeumdeterminadopoder(Malheiros,2001).Nestaperspectiva,comovimosnopontoanterior,teríamosacidadedeXan-gaidivididaemtrêsterritórios,correspondendoàsduasáreasdasconcessõesestran-geiras(CIeCF)eàdacidadechinesa,cadaumadelassobainfluênciadeestados--naçãodiferentesecomformasdegovernodistintas.Noentanto,consideramosqueascaracterísticasdeXangainãopermitemadoptarumconceitotãorestrito,limitadoaodomíniodopoderpolítico.Tentemosentãoenunciaraquelasquesão,donossopontodevista,asprincipaiscaracterísticasdacidadedeXangai,demodoacompreendermosqualoconceitodeterritórioquenosajudaráaanalisaraevoluçãodacidadeentremeadosdoséculoxixeadécadade1940:(i)trêspoderespolíticos,umemcadadivisãoadministrativaemqueXangaisedividiuapósacriaçãodaConcessãoInternacional,daConcessãoFrancesaedaCidadeChinesa;(ii)umprocessodedesenvolvimentoeconómicoparaoqualconvergiucadaumadaquelastrêsunidadespolíticas,numaprimeirafase,comaintegraçãodeXan-gainomercadocapitalistamundiale,numafaseposterior,comoincrementodeumaindústriadinâmicaedeumfortesectorfinanceiro;(iii)umasociedadedeacolhimentodediversosfluxosmigrantes,albergandodi-ferentescomunidadesétnicasenacionaispresentesnumacidadechinesa,emterri-
155tóriochinês,masocupandoáreaspoliticamentecedidasporpressãopolitico-militar,cujoprocessohistóricoacaboupordevolveràpotênciadonadosolo;(iv)umacidadeinseridanumarededecidadeschinesascujasespecificidadesnoslevamaadmitirahipótesedeexistirumacomplementaridade,atravésdosfluxosdecapitaisedepessoasqueasligamentresi;(v)umconjuntodenósderedesdiversificadas(políticas,económicas,demo-gráficas),conferindoàcidadeumacentralidaderegionalque,naépocaemestudo,dificilmentepoderiaserdisputadaporqualqueroutracidadechinesa.Tendoemcontaestascincocaracterísticas,podemosconsiderarqueXangainãosógarantiuacoexistênciapolíticaentreastrêsunidadespolíticasqueaadminis-travam,asduasconcessõesestrangeiraseacidadechinesa,comopromoveuoseudesenvolvimentoeconómicoatéadquiriroestatutodecidadelíderdocomérciointernacionalnaÁsiaOriental(Henriot,1995;Howe,2006).Nesteperíododecemanos,entremeadosdoséculoxixemeadosdoséculoxx,encontramosemXangaiumterritóriocomumaestruturapolíticapartilhadapordiferentespoderes,masca-pazdemaximizarasarticulaçõeseconómicasesociais,quernasuadimensãointerna(entreunidadespolíticaseentreasdiferentescomunidadesétnicasenacionais),quernasuadimensãoexterna(integraçãocomosistemacomercialinternacional).Destemodo,devemosconsiderarqueoterritóriodeXangaiintegraumconjuntodediversidadespolíticas,económicasesocioculturais,oquallheconfereumaunidadeestruturada.Aoníveldasuaestruturaurbana,estafragmentaçãodoterritórioemunidadespolíticasdistintasdificultouaadopçãodeplanosglobaisdeurbanização.Masestarealidadepolíticanãoimpediuque,noseuconjunto,todaacidadedeXangaico-nhecesseumprocessoeconómicoesocialdedesenvolvimentoemodernização,comaexpansãocomercial,aimplementaçãodeumfortesectorindustrialeodinamismodeumsólidosectorfinanceiro.Aomesmotempo,emXangai,quernodomínioeconómico,quersocial,foiemergindoumaoutracidade,amaisdivulgadanalite-raturaenocinema,queviviadojogo,daprostituiçãoedadroga(Henriot&Roux,1998;Esherick,2000).57Apósaassinaturadotratadode1842,comasnegociaçõestravadasemXangaientreosrepresentantesdopoderpolítico-militarbritânicoeasautoridadesimperiaischinesas,iniciou-seoprocessodeocupaçãodeumaáreaporpartedapopulaçãooci-dental,quesefoiexpandidoaolongodosanos,nãosónaquelasquesevãotornarasconcessõesestrangeiras,mastambémnaáreadacidadechinesa.Aterrafoiloteadae,aosestrangeiros,foiconcedidaapossibilidadedeefectuararrendamentosalongoprazoedeassubalugaraoutrosestrangeirosouachineses.Acidadeexpandiu-se57Atítulodeexemplo,naliteratura,podemossugerirdeMichèleKahn,Shanghai-la-juive(1998).Nocinema,sugerimososfilmesATríadadeXangaideZhangYimou(1995)eSedução,ConspiraçãodeAngLee(2007).
156apartirdorioHuangpue,aolongodamarginal,naBund(cais,‘embankment’),instalaram-seasprincipaiscasascomerciais,asinstituiçõesbancáriasefinanceiras,assimcomoalgunsdosedifíciosmaisemblemáticosdacidade.58AtéàIGuerraMundialformou-seosistemaurbanodeXangai(QuadroII.17).Foiaidadedeourodacidade,queimplementouumestilocolonialcomumaforteinfluênciadaarquitecturaanglo-indiana.Umaexpansãomarcadapelaestabilidadedaáreaocupadapelomunicípiochinês(foradasconcessões)eumaumentocons-tantedasáreasdisponíveisparaasconcessõesestrangeiras,queprivilegiouaCI,aopassarde0,56km2para22,60km2,enquantoqueaCF,partindodeumaáreade0,66km2,chegouapenasa10,22km2.QuadroII.17–EvoluçãodasáreasdacidadedeXangai(1843-1914)AnosForadasConc.(Km2)CI(Km2)CF(Km2)TotalConc.(Km2)1843557,290,560,561848555,861,991,991849555,201,990,662,651861555,101,990,762,751863549,427,670,768,431899534,4922,600,7623,361900533,8022,601,4524,051914525,0322,6010,2232,82AdaptadodeGed(1997).Entre1919e1927,Xangaiatingiuoseuapogeueconómico,usufruindododinamismodasconcessõesestrangeiras(Bergère,1986).Nesteprocesso,acidadebeneficioudoenfraquecimentodopodercentralemPequim,obrigadoaconvivercomumgovernorivalsedeadoemCantão;deumarepúblicafrágilqueseinstalounaChinaimperialem1911/12;deumasociedadechinesaprofundamentedivididaavivermovimentossociaisdeforteagitação,comoosqueocorreramnadécadade1920nosuldaChina(Cantão,HongKong,Macau…)etambémemXangai,jásobabandeiradorecém-nascidoPartidoComunistaChinês;59edeumaguerra(1914-1918)queenfraqueceutambémaspotênciaseuropeias.58Cf.ParteIV,Cap.4.59Sobreestetópicosugere-sealeituradeumaimportanteobradaliteraturauniversal:ACondiçãoHumanadeAndréMalraux.
157ApartirdaBundabriram-seosarruamentosnumamalhaurbanaquadrangular,ondeasdiferentescomunidadesestrangeiras(e,maistarde,achinesa)fixaramasuaresidência.Nasconcessões,otraçadodasruasapresentavaumagrelharigoro-samenteorganizadasegundoumduploeixonorte-suleeste-oeste,mesmoquandocertasartérias,devidoaosriosecanais,nãotivessemumtrajectomuitorectilíneo(Fig.II.11).Amalhaduplicavaliteralmentearededasinumeráveislinhasdeáguaque,aindahoje,percorremaregião.Em1912,aVelhaCidadeChinesaperdeuassuasmuralhassobapressãodosmercadoresdesejososdeexpandiracidade,demodoaincrementarascomunicaçõeseoscontactoscomerciaiscomasconcessõeses-trangeiras,contribuindoparaaintegraçãodasváriasunidadespolíticasdacidade.Algumasruaseramconhecidaspelassuasactividades.XangaidispunhadasuacitynaBund.AruadeNanquimeraaprincipalartériacomercial,reunindocercadeduascentenasdearmazéns.Maisasul,aruadeJiujiangreuniaamaisforteconcentraçãodeestabelecimentosfinanceiros(29em1939).AruadeFuzhoueraconhecidapelassuaslivrariaselupanares.OângulodaRueduThibetedaAvenueÉdouardVIIconcentravarestaurantes,dancings,salasdeespectáculosedejogos,sendoreconhecidocomoumdosmaisimportantescomplexosderecreaçãodacidade.NaCFdesenharam-seastrêslinhasdeavenidasemestiloparisiense.Amaiorpartedosconjuntosresidenciaiselevava-senaparteocidental,ondeoterrenoeramaisbarato;construídosentre1931e1937porarquitectossuíçosefranceses,adoptavamnomesdeprovínciascomoDauphiné,Béarn,Gascogne,Picardie,Normandie.AXangaiqueseformouapartirdosanos20aproxima-sedeumasignificativaconcentraçãodearquitecturacontemporâneaavançada,numatramaurbanado-minadapelasformasarquitecturaislargamenteinspiradasnascasasruraistradicio-nais,masaimagemmaisdivulgadasemprefoiaBund,fachadanobredacidadeeencarnaçãoarquitecturaldopodercolonialondeseinstalara,desdeafundaçãodasconcessõesestrangeiras,acitydacidade(Henriot&Roux,1998;Bergère,2002).ComeçandonaGardenBridgeeestendendo-separasul,atéàRueduConsulat,nelasefixaramosprincipaisbancosdacidade–HongkongShanghaiBank,Orien-talBank,AgraBank,MercantileBankeCharteredBank–espalhadosaolongodocaisemverdadeirospalácios.«TheBundwaspartpromenade,partthoroughfareandpartbusinesshub»(Pan,1982,p.32).Nosbairroscircundanteschineses,juntoàsmuralhasdacidade,reproduziram--seosespaçosurbanos,integrandoarmazénscomerciaiseostemplos,quehojepodemserdescritoscomoverdadeiraschinatown(Esherick,2000).Osbidonvillequerepresentavam«lederniercercledel’enferdespauvres»(Bergère,2002.p.258),noiníciodosanosde1930,abrigavam150milhabitantes,assemelhando-seaoqueaconteciaemoutrascidadesasiáticasedaAméricaLatina(Fig.II.12).
158Fig.II.11–DistritosdeXangaiealgumasdasruasprincipais(c.1920)Fonte:Bergère(1986);Ged(1997).Mapadoautor.
159Fig.II.12–LocalizaçãodosbidonvilleemXangai(c.1930)Fonte:HenrioteZheng(1999,p.56).
160Fig.II.13–DistribuiçãodasáreasindustriaisdeXangai(1936)Fonte:Orchard,(1936,p.28).
161Obairrodosnegóciossituava-senoDistritoCentraldaCI,aolongoeatrásdaBundondeseestabeleceramosbancos,associedadesimobiliárias,ascompanhiasdeseguroseocomérciodeluxo(Fig.II.11).Nestebairro,consagradoàsfinançaseaosserviços,desde1900queadensidadeatingeos60milhabitantesporkm2.Emoposiçãoàconcentraçãodosserviçosfinanceirosecomerciais,encontramosumarelativadispersãodasempresasindustriaisnosbairrosnorteeoestedacidade,talcomonosquartosperiféricosdeNanshi,aosuldavelhacidadechinesa,enoPudong.60Aespecializaçãoeasegregaçãodafunçãoindustrialeramaindaincom-pletas.Estreitamenteassociadosaonegócioeembrenhadosnotecidourbano,asfábricaseramemtodoolado(Fig.II.13)umapresençaemXangai(Henriot&Roux,1998;Bergère,2002).OprocessodeindustrializaçãodeXangaipassouporduasfase:aprimeira,de-correuentre1860e1895e,asegunda,prolongou-seaté1911.Afasepreliminardaindustrializaçãoresultadosesforçosconjugadosdoscomerciantesestrangeiros,dosmandarinsedosmercadoreschineses.Apartirde1870,umcertonúmerodemercadoreschineses,muitosdelescompradores,criamassuasprópriasempresas.Em1894,Xangaicontavajácom108empresasmodernasquerepresentavamumcapitalacumuladode30milhõesdedólares.Nestaprimeirafase,desenvolveram--seaindústrianaval,asindústriasligadasàsedaeaoalgodão,assimcomooutrasindústriasligeiras.ComotratadoShimonosekide189561quepôsfimàguerrasino-japonesade1894-1895,impondocondiçõesgravosasparaaChina,(Hsü,1995;Keay,2008),osestrangeirosforamautorizadosaestabelecerindústriasnosportosabertosaocomérciointernacional,incrementando-seassimaproduçãodebensdeconsumoedebensdeequipamento.Nosanosdeviragemparaoséculoxxprocedeu-seàsubstituiçãodasfirmasoficiaisesemi-oficiaisporumparqueindus-trialassenteemcapitaisprivados(Bergère,2002).62Emsíntese,noquedizrespeitoàdistribuiçãodasactividadeseconómicaspelasdiferentesáreasdacidade(Bergère,1986)podemosconstataralgumastendênciasquenosparecemdominantes:a)apreponderânciadaC.I.ondeseencontravaminstaladas,em1919,maisde90%dasempresas;b)aheterogeneidadeeconómicadaC.I.–osdistritosnucleares(CentraleNor-te)concentramamaiorpartedasempresas:nestesdoisdistritosestavamins-60SobreaáreadoPudong,consultarHenriot(1995).61Deacordocomoarticuladodotratado,aChinareconheceu:aindependênciadaCoreia,pondofimaopagamentodotributoimperialquelheerapago;opagamentodeumaindemnizaçãode200milhõesdetáeis;acedênciadailhadeTaiwan,doarquipélagodePenghu(Pescadores)edapenínsuladeLiaodong(sudestedaManchúria);aaberturadosportosdeShashih,Chungking,Soo-chooweHangchowaoJapão;odireitodosjaponesesinvestiremnaindústriachinesa(Spence,1990;Hsü,1995;Keay,2008).62RetomaremosesteassuntonaParteIV,Cap.4.
162taladosmaisdemetadedosestabelecimentosfinanceiros,deserviçosedecomércio;nosdistritosEsteeOestedominavaaactividadeindustrial,aqualseestendiaaindapelaáreadeZhabei;c)ocoraçãofinanceirodeXangailocalizava-senoDistritoCentral,ondeseencontravaminstaladasmaisdecinquentainstituiçõesfinanceiras;d)ocomérciocontinuavaaserarazãodeserdacidadeeomotordoseudesen-volvimento,com66,8%dasempresasdedicadasaestesector,70%dasquaisconcentradasnaC.I;e)aindústriaencontrava-seafastadadonúcleocentraldacidade(DistritoCen-traleDistritoNorte)oquesepoderáexplicarpelofactodeserumaacti-vidadequesócomeçouatersignificadoeconómiconacidadenosanosdeviragemparaoséculoxx.EstageografiaempresarialdeXangaieaconcentraçãodosmacaensesnosDis-tritosNorte(78,7%)eEste(19,1%),comoveremosmaisadiante,coloca-nosalgu-masquestõessobreolugarqueosmigrantesmacaensesocuparamnasactividadeseconómicasdeXangai,nomeadamente,anecessidadedereconhecer,ounão,seapresençadosportugueses/macaenses,principalmentenocomércio,estavaremetidaaoexercíciodefunçõessubalternasnotecidoempresarialdacidade.c.EasMigrações…Xangai,refundadaem1842,transformou-senumacidadeabertaaocomérciointernacionaletambémàimigração.Diversosfluxosmigratóriosparaelaconver-giram,transformando-anomaisimportanteespaçourbanodaChina,apartirdoséculoxix.Entre1854e1945,Xangaifoipontodechegadaeportodeabrigoparapessoasdemuitasorigens,umasatraídaspelocrescentedinamismoeconómico,outrasmo-tivadaspelanecessidadedeserefugiaremdeguerrasinternas(Taipingem1850-60;Boxersem1890)eexternas(IIeIIIGuerrasdoÓpio,entre1856e1860;invasãojaponesa,iniciadaem1937).Noentanto,foinoperíodoentre1910e1927queocrescimentodemográficodeXangaisereflectiudeformaparticularmentesignifi-cativanasconcessõesestrangeiraseosbairroschineses(QuadroII.18),umcresci-mentosustentadoporfluxosdeimigraçãoetambémpelamigraçãointernaoriundadediversasregiõeschinesas.Acidadetransformou-se,nestaépocareconhecidademilagreeconómiconoespaço-símbolodeumnovopaís–republicano,liberalebur-guês–atraindoimportantesnúcleosdasuaburguesianacional.
163QuadroII.18–CrescimentodapopulaçãodeXangai(1910-1927)AnosVariaçãoPopulaçãoTotalBairrosChinesesConcessãoInternacionalConcessãoFrancesa19101289353671866501541115946192726412201503922840226(*)297072(*)Variação(%)104,8123,867,5156,2(*)Referenteaoanode1925.AdaptadodeBergère(1986).Em1925(Fig.II.14),jáeraevidenteestaposiçãodedestaquedeXangai(A)enquantoespaçourbano,ultrapassandooslimitesdacidadeeafirmando-seclara-mentecomoumavastaáreaurbanadegrandeconcentraçãopopulacional.Acompa-nhandoumafortedensidadepopulacionalqueseestendiaportodaacostachinesa,sóencontramosumasituaçãoparalela,naregiãododeltadoriodasPérolas,abran-gendoascidadesdeCantão,MacaueHongKong(B).Fig.II.14–Distribuiçãodapopulaçãochinesa(1925)AdaptadodeGernet(1991).Cadapontorepresenta25000pessoas.A–DeltadorioYangtze:XangaiB–DeltadoriodasPérolas:Macau,CantãoeHongKong
164Destemodo,reconhecendoqueasmigraçõesinternacionaisproduzemefeitosregionalmentediferenciadosemfunçãodascaracterísticasdosimigrantesedosterri-tóriosondesefixam(Fonseca,2007),noquedizrespeitoaocasodeXangai,elasvãoserdeterminantesnãosópeloseucontributodirectoparaocrescimentodemográfi-conoseuconjunto,mastambémporquesãofactordeatracçãodamigraçãointernachinesadevidoaodinamismoeconómicoqueapresençadosestrangeirosgerounacidade.Poroutrolado,estapresençaderesidentesdemuitasnacionalidadesnãoteveapenasimpactesdemográficos:influenciouaactividadeeconómica,oordenamentourbanoeagestãopolíticadeXangai,comojátivemosocasiãodeanalisar.OcrescimentopopulacionaldeXangai,evidenteapartirdafixaçãodascon-cessõesestrangeirasealimentadopelaimigraçãoqueentãoseiniciou,conferiuàcidadeumrostohumanomarcadopeladiversidade.«Shanghaieraumformidávelformigueirohumano.(…)Sãosobretudoingleses,masháamericanos,franceses,escandinavos,portuguesesdePortugalemestiçosdeMacau,espanhóis,holandeses,alemães,austríacos,russos,etc.»(Penna,1944,pp.47-49).Chegadosàdécadade1930,nenhumaoutracidadechinesatemumtãolargoespectrodegruposdenovosimigrantes,trabalhadorestemporárioseimigrantes(colonos)desegundageração.Noquerespeitaàpopulaçãochinesa,assuasorigenseram,principalmente,deduaszonasvizinhas–JiangsueZhejiang–mastambémdeoutrasregiões,consti-tuindocomunidadessignificativasquecontribuíramparaaformaçãodeumcalei-doscópiodemográficocomplexoequedesempenharampapéisespecíficosnavidasocialdacidade.Em1910,acomunidadechinesapresenteemXangaieraoriundadenoveprovínciaschinesas,lideradasporJiangsueZhejiang,vizinhasdeXangai,equerepresentavam86,5%detodaapopulaçãochinesaaresidirnaConcessãoInternacional(Fig.II.15).Dosprincipaisterritóriosdeorigemdadiásporachine-sa–Guangdong,FujianeHainan–,apenasasduasprimeirascontribuíramparaaconstruçãodadiversidadepopulacionaldeXangai:Guangdong,emterceirolugar,com39336migranteseFujiancomapenas2134.Duasconstataçõesparecemimediatas:emprimeirolugar,numfenómenodemigraçãointerna,aproximidadegeográficatemumfortepesonoprocessodede-cisãodeemigrarenaescolhadodestino;emsegundolugar,asprovínciascomumatradiçãodecontactoscomoexteriorcontinuaramapreferiraemigraçãoàmigraçãointerna.DuasdasprincipaiscidadesdeorigemdosmigranteschineseseramCantãoeNingbo,compostasporumapopulaçãocomumafortetradiçãonocomércioenotransporte,comointermediárioseintérpretes,habituadosaoscontactoscomerciaiscomosmercadoresestrangeiros(Goodman,1995;Ged,1997).OsmercadoresdeNingboadquiriramumaposiçãodominantenomercadodeXangai,noiníciodeoitocentos;quantoaCantão,«figuredeprouedeséchangesmarchandsavecl’Occidentpendantunsiècle,étaitdésormaisreléguéeenarrière-planparsonhos-
165Fig.II.15–PopulaçãochinesadaCI,porprovínciasdeorigem(1910)Fonte:Goodman(1995).Mapadoautor.
166tilitéxénophobe.Hong-Kongservaitderelaisintermédiaire.Ainsi,Shanghaiavaitd’embléeconquisunepositiondominanterégionaleetnationale,peuaprèsleTraitédeNankin,grâceauxémigrantsétrangersetchinois»(Ged,1997,pp.78-79).AosmercadoreseaventureirosdeGuangdongedeFujian,quechegaramaXangainomomentodasuaaberturaaoexterior,sucederam-seasgentesdeZhejiangeJiangsu,muitosdosquaiseramtambémmercadores.Masoutrosgrupossociais,arrastadospelofluxomigratório,fizeramasuaaparição,nomeadamenteproprietáriosdeter-raseelitesletradas,comorigemnoscamposricosenoscentrosdealtaculturadaregiãomeridionaldeJiangsu.Amaiorpartedosnovosmigrantesinstalou-senasconcessõesestrangeirasounasuaperiferia.Em1910,osantigosbairroschinesesalbergavam672milhabitantes,enquantoqueasconcessõesabrigavam616mil–cercade500milnaCIe116milnaCF(QuadroII.18).Quantoàpopulaçãochinesaquevivianasconcessõesestrangeiras,deacordocomaLandRegulationsde1845,oschinesesnãoestavamautorizadosacomprarterrenos,nemaconstruiroualugarcasasaoutroschineses,dentrodasconcessõesestrangeiras.Calcula-seque,em1850,residissemnaconcessãoinglesaapenasqui-nhentoschineses(Ged,1997).Estasituaçãoalterou-sepoucosanosdepois,comasrevoltasinternasnaChina,particularmenteaRevoltaTaiping.OsconflitoslevaramparaXangaimuitoschinesesqueprocuravamprotecçãosoboguarda-chuvadasconcessões(Fairbank,1978).Nadécadade1860(QuadroII.19)ofimdasrevoltasinternasdaChinadeuorigemaumrefluxodosmigranteschineses,registando-seumadiminuiçãodapo-pulaçãochinesaemXangai(-17%de1865para1870).Noentanto,estacontinuouatentarinstalar-senasáreasdasconcessõeseasuapresençaera,emcadaanoquepassava,maisesmagadora.Emmundosseparados,chineses,europeus,americanos,japonesesemigrantesdemuitasoutrasnacionalidades,aofixarem-senoterritóriodeXangai,integraramumaestruturaeconómicaesocialque,apesardetodasasdiferençasqueexistiamentreascomunidadesmigrantesqueacompunham,passouacaracterizaracidadedurantecercadeumséculo:umaestruturafortementemarcadapelahierarquiadasnações,comoveremosmaisadiante.Quantoàpopulaçãoestrangeira,verifica-sequesofreuumaumentoprogres-sivoatéàdécadade1860:em1855eramjá243,sendoasuamaioriadenaciona-lidadebritânica.Revelandotambémopodereconómicoentreasduaspotências,Grã-BretanhaeFrança,osprimeirosimigrantesbritânicospertenciamàscasasco-merciaisquejáoperavamnaChina.NoquedizrespeitoàCF,oprimeirogruposignificativodeimigranteschegouem1847,integradonumnúcleomissionário(Ged,1997).AdistribuiçãodapopulaçãoestrangeirapelosquatrodistritosdaCInãosefezdeformahomogénea,nãosóquantoàsuadimensão,comotambémquantoàs
167origensdapopulação,densidadepopulacionaleritmosdecrescimento.Factoreshistóricoseeconómicosexplicamasdiferençasnosritmosdecrescimentodemográ-ficodosdiferentesdistritos.Osdistritosmaisantigos(NorteeCentral)revelamumaforteconcentraçãodapopulaçãoestrangeira,somando,noseuconjunto,maisde60%dototaldestapopulação,deacordocomocensode1905.63Estesdoisdistritoscorrespondemàsáreasdeorigemdasconcessõesinglesaeamericana.Tendoemcontaassuasáreasmuitoreduzidas,2km2e1,9km2,respectivamente,estesdistritoseramosqueapresentavamamaiordensidadepopulacional,esgotandomaisrapidamenteasuacapacidadedecrescimentodemográfico.OdesenvolvimentodosdistritosOrientaleOcidentalémaistardioecoinci-diucomainstalaçãodeindústriasligeirasnacidade,entre1910e1920(Bergère,1986).Nelessefixouumaboapartedapopulaçãoestrangeiraquecontinuouachegaràcidade.63Fonte:ShanghaiMunicipalCouncil.CensusoftheForeignPopulationofShanghaionthe14thOctober,1905inAHU-MNE:ConsuladodeXangai.(Cx.575).QuadroII.19–Populaçãochinesanasconcessõesestrangeiras(1865-1930)(ShanghaiMunicipalCouncilCensusReturns)AnosPopulaçãoVariação(%)186590587187075047-17187695662271880107812131885125665171890168129341895240995431900345276431905452716311910488005819156204012719207598392219258102797193097139720Fonte:Feetham(1931,p.53).Cálculosdoautor.
168ParaanalisarmosaevoluçãodapopulaçãoestrangeiraemXangairecorremosaorelatóriodeFeetham(1931)ondeéapresentadoumestudominuciososobreapresençaocidentalnestacidade,disponibilizandoosresultadosdosrecenseamentosrealizadosnaConcessãoInternacional.Até1880,asoscilaçõesdonúmerototaldeestrangeirostraduzem-senavariaçãonegativaregistadanoanode1870,edeumcrescimentoquasenuloem1876.Nãoéfácilexplicarcomtodaacertezaestasvariações.Podemosadmitirahipótesedeexis-tiralgumafaltaderigornarecolhadainformação,particularmentenosprimeirosanos.Aoutraexplicaçãoquenosépossívelavançarprende-secomainstabilidadequeseviveunacidadeenquantoarevoltaTaipingsemanteveactiva,entre1850e1864,instabilidadequesepoderáterprolongadonadécadaseguinte,comrepercus-sõesnaentradadenovoscontingentesdeimigrantesnacidadeenasaídadealguns.Dequalquermodo,colocandoumparêntesenestasexcepções,éclaroqueoaumentodapopulaçãoestrangeiraacompanhouoritmodecrescimentoeconómicodeXangai.Sónadécadade1940équeseregistaumaquebraparamenosdemeta-dedapopulaçãoestrangeira–de150milem1942,para65milem1945–queodesenrolardaIIGuerraMundialexplica(Henriot&Roux,1998)eque,dealgummodoanunciavaofimdasconcessõesestrangeiras.Acomunidadeestrangeirasópareciahomogéneaporcontrastecomasociedadechinesanoseiodaqualestavaestabilizada.Narealidade,elaeraatravessadaporprofundasdivisõesnacionais,profissionaisereligiosas.NoiníciodoséculoxxpertodetrêsquartosdoshabitantesdeXangainãotinhamnascidonacidade:tinhamchegadodeoutrasprovínciaschinesas,daEuropa,dosEUAe,pertodofimdosé-culo,doJapão.(Bergère,2002).Osestrangeiroseram,fundamentalmente,gentedepassagemquesecomportavacomoseestivessenumpaísconquistado.Aduraçãodasuaestadapodiavariar,maspoucosindivíduoscriavamverdadeirasraízes(Henriot&Roux,1998).Poderemosquestionar,maisadiante,seestefoi,ounão,ocomportamentodosmigrantesmacaenses.Seestadiversidadehumana,eausênciadeligaçõesduradou-ras,impediuaconstruçãodeumaidentidadeporpartedoshabitantesestrangei-rosparacomacidade,poroutrolado,ofereceuaXangaiumadimensãohumanauniversalàmedidadosseusdesejosdeseprojectarnomundo.Destemodo,agrandediversidadenacionaldosestrangeirosmigrantes,osseusinteressesdistintoseassuasclivagenssociaisepolíticas,numasociedadesegmentadaemqueamaiorfracturaeraaquelaqueseparavaapopulaçãochinesadosocidentais,ajudaramaqueXangai,nofinaldadécadade1940regressasseàChina,seéqueelaalgumavezdelásaiu…Otraçomaiscaracterísticodacomunidademigranteestrangeiraquefoiafluin-do,anualmente,aXangai,particularmenteàCI,prende-secomestasuaampladimensãoplurinacional.Jáoferecemosalgumaspistassobreagrandediversidade
169denacionalidadesqueestavapresenteentreacomunidadeimigrantedeXangai.ÀexcepçãodaOceânia,osquatrograndescontinentesestiveramamplamentere-presentadosnapopulaçãodaCI,umlequedenacionalidades(QuadroII.20)queprogressivamentesealargouàmedidaquetambémcresceuonúmerototaldemi-grantesestrangeiros.Detodasasnacionalidades,observemosocomportamentodasseiscomunidadesestrangeirasmaisnumerosasemXangai,entre1865e1930(Fig.II.16).Fig.II.16–PrincipaisnacionalidadesdosestrangeirosresidentesnaCI(1880-1930)AdaptadodeFeetham(1931).
170QuadroII.20–Censos(1865-1930)dapopulaçãoestrangeiradaConcessãoInternacional,pornacionalidades(deacordocomosrelatóriosdoShanghaiMunicipalCouncil)Nacionalidades18651870187618801885189018951900190519101915192019251930Britânicos137289489210571453157419362691371344654822534158796221Japoneses745168595386250736215733617169102151380418478Russos4343572847354317361126627663487Americanos3782551812302743233285629919401307226419421608Portugueses115104168285457564731978133114951323130113911332Alemães1751381291592162443145257858111155280776833Franceses2816224166114138176393330244316282198Polacos82198187Italianos1553931228360148124114171196197Espanhóis1004610376232229154111146140181186185148Dinamarqueses139353251698676121113145175176186Gregos7324957632364173138121Suíços22710131722163780697989131125Checo-eslovacos65123100Noruegueses4341092335459386829699104Holandeses2755521261540585255739282Coreanos1204689151Letões4388106Romenos121516476954Suecos278111227284663807273786387Austríacos477314438398315810212384188Húngaros82737Estónios473527Belgas131762122483118303427
171QuadroII.20–Censos(1865-1930)dapopulaçãoestrangeiradaConcessãoInternacional,pornacionalidades(deacordocomosrelatóriosdoShanghaiMunicipalCouncil)Nacionalidades18651870187618801885189018951900190519101915192019251930Turcos34183241268310893313Brasileiros42387582713Persas11426493972048Arménios561334Lituânios1228Sírios122Sérvios1112Finlandeses104Árabes414271Argentinos43Peruanos143Chilenos2122Jugoslavos29Egípcios1182112Búlgaros218Filipinos387Montenegrinos2Venezuelanos7Iraquianos56Indianos45889119296568804100995411541842Malaios28321571712Mexicanos14Diversos1554753893270171191318116Total22971666167321973673382146846774114971353618519233072994736471Fonte:Feetham(1931,pp.51-52).
172Acomunidadebritânicafoiaprimeiraainstalar-seemXangai,abrindoaspor-tasaosimigrantesdeoutrasnacionalidades.Acompanhouodecréscimodofinaldadécadade1860e,depois,manteveumcontínuocrescimentoaté1930,umapre-sençahumanaquereflectiaoprotagonismoqueassumiunaaberturadeXangaiaocomérciointernacional.Sóapartirde1915équeperdealiderançadecomunidadeestrangeiramaispopulosadacidade,sendoentãoultrapassadapelacomunidadejaponesa.UmefeitodirectodosresultadosdaIGuerraMundialetambémdopro-cessodedesenvolvimentoeconómicodoJapãoquecorrespondeuàexpansãodosseusinteressesnaregiãodaÁsia-Pacífico.Apartirde1905,aexpansãodosinteressesjaponesesnaChinacomeçouatertraduçãoemXangaicomaafirmaçãodasuapresençanacidade,nãosóeconómicamashumana,comoaumentoaceleradodonúmerodemigrantesjaponeses,assu-mindoentãoumaliderançaquesóperdeuquando,derrotadonaguerrade39-45,foiobrigadoaabandonarXangai.DeregistarqueainfluênciadoJapãoseestendeuàChinanumoutrosentido,aquelequelevoumuitosjovensdaseliteschinesesaprocuraremnaqueleimpérioasuaformaçãouniversitária.Até1905,acomunidadejaponesadisputoucomacomunidadeportuguesa/ma-caenseosegundolugar.Nosrecenseamentosde1890,1895e1900,acomunidademacaensesurgeclaramentecomoamaisnumerosa,masmuitoabaixodonúmerodemigrantesbritânicosaresidiremXangai.Estefactopodeserconsideradoumin-dicadordoníveldeparticipaçãodacomunidademacaensenoprocessodetransfor-maçãodeXangainamaisimportantemetrópolechinesadoséculoxx.Porseulado,apresençaamericanaédiferentedaquelaqueacomunidademacaenserepresentou,istoé,asuainfluênciaemXangaiémenosmedidapelonúmerodemigrantesquefixanacidade,masmaispeloseupoderpolíticoeeconómico.Co-responsávelpelagovernaçãodaCIcomosbritânicos,asuapresençaemXangaiintegrava-senaes-tratégianorte-americanadecriaçãodeumaforteáreadeinfluêncianoPacífico.PorestaestratégiapassouoseuprotagonismonapressãodesencadeadajuntodoJapão,apartirdadécadade1850,paraqueesteimpérioseabrisseaomundo,oúltimoquefaltavaintegrarnosistemacapitalistamundial(Dias,2009).Adescidadonú-meroderesidentesamericanosemXangai,entre1865e1876relaciona-secomoafastamentonorte-americanodasquestõesexternas,nosanosemquemergulhounaguerracivil,comosefeitosdevastadoresqueprovocouinternamente.Sóapartirde1880,acomunidadeamericanavairecuperando,particularmente,apósosanosdaguerrade14-18.Paraacomunidaderussatambémestesforamosanosdecres-cimentodonúmeroderesidentes,maspormotivosbemdiferentes.Àsemelhançadoqueaconteceucomacomunidadejudaica,osmigrantesrussosencontraramemXangaiumrefúgioseguro.Arevoluçãobolcheviquede1917eaguerracivilqueselheseguiuprovocaramasaídademuitoshomensemulheresquefugiramàrevolu-çãopolítica,económicaesocialqueabalouoimpériodosCzares.Muitosdosrussos
173refugiadoseramtambémjudeusquenosprimeirosanosde1900sedeslocaramparaaManchúriaatraídospeloapregoardenovasoportunidadeseconómicasquesevis-lumbravamcomacriaçãodoscaminhos-de-ferro.Umprocessosemelhanteaconte-ceucomacomunidade,maisrelevantenofinalnosanosde1930,comaascensãodonazismonaAlemanhacomasuapolíticaanti-sionista.Aevoluçãodonúmeroderesidentesalemãesteveummomentodequebraem1920,consequênciadoresulta-dodoseuenvolvimentonaIGuerraMundial.Apartirdaqueleano,acomunidaderetomouoseucrescimento,oqualsemanteveaté1945,quandoosjudeusalemãeseaustríacosreconheceramemXangaiumacidadequeofereciaasegurançaprocuradaeondeerafácilentrarpornãoserexigidoqualquervisto.Ocarácterplurinacionaldapopulaçãoestrangeira,adquiridopelapermanênciadeumconstantefluirdemigrantescomorigememdiversospaísesespalhadospelomundo,estevenabasedeumasociedadeprofundamentemarcadapeladiversidade.Contudo,aestafragmentaçãopornacionalidadesjuntaram-setambémclivagenssociaisque,porvezes,coincidemcomasprimeiras.Opodereconómicodasnaçõesaquepertenciamosmigrantes,asmotivaçõesqueoslevaramaXangai,olugarqueocuparamnasestruturaseconómicaseoestatutosocialqueassumiramnanovacidadecontribuemparaaformaçãodeumahierarquiasocialque,dealgummodo,correspondeàhierarquiadasnações(Henriot&Roux,1998;Bergère,2002).Depoisdacomunidadebritânica,anumerosapresençadosportuguesesdeXangaileva-nosareflectirsobreomodocomoasrelaçõesdedependênciapolíticaeeconó-micaquecaracterizavamasrelaçõesentrePortugaleaInglaterranaquelaépoca,seespelhavamnosestatutossociaisadquiridospelacomunidadebritânicaemacaensenasociedadedeXangai.Aqui,estadiferençadeestatutosocialafastouacomuni-dademacaensedoscentrosdedecisãopolíticaegovernativadacidade.OmesmonãoaconteceuemHongKong,ondeseregistouumaparticipaçãoimportantedemuitosmigrantesmacaensesemalgumasdasestruturasdaadministraçãodacolóniabritânica.64Aestruturadascasascomerciaisilustra-nosestacaracterísticadasociedadedeXangai.Osprimeirosmercadoresestrangeiros,hong,pertenciamàsgrandescasascomerciaisetinhamorigemnascasascomerciaisdeHongKong,comumagran-deexperiênciaacumuladanoscircuitoscomerciaisquedominavamnosmaresdaChina.Em1852eramjácercadequarenta,emXangai,sendometadedelesbritâ-nicos.Aorganizaçãodestascasascomerciais,comoshongsnotopodapirâmide,eramuitohierarquizada,assentandoemsolidariedadesfamiliares.Seguiam-se-lhesostaipan,oschefesdeagênciaquegozavamdeumalargaautonomia.Oseunomedetaipansignificavaaautoridadedosgrandeschefesdaempresa.Maisabaixo,osgriffin,eramosjovenscolaboradoresdostaipan,iniciadosnocomérciodaChina64Cf.ParteIII.Cap.3.
174nacasa-mãe.Exerciamfunçõesdegestãoecontabilidade,mantendoaesperançadeascensãoprofissionalesocial,edeumdiaseremtaipan.Finalmente,osgooser:«Toutaubasdel’échellehiérarchique,legooser(motdérivédePortugese)estlepetitBlancou,beaucoupplussouvent,l’EuroasienvenudeMacao,chargédestravauxdecopieed’autrestâchessubalternes»(Bergère,2002,p.76).Umaestruturasocialpadronizadapelamaneiradeseredeestardomundobritânico.SegundoBergère(2002),osportuguesesformavamumgrupoàparte.ComorigememMacau,muitosdelesmestiços,eramconsideradosos«pequenosbrancos»dasconcessões.Mas,nogeral,cadagruponacionalmarcavaassuasdiferenças,culturaisereli-giosas,comosbritânicosaofereceremamatrizdasrelaçõessociaisdominantes,nointeriordacomunidadeestrangeiradasconcessões.Ainfluênciabritânicaeravisívelemtodosospormenoresdoquotidianodacidade,oferecendo-lhe,ainda,asualínguafranca.Poroutrolado,estafragmentaçãonoseiodapopulaçãoimigranteestendia-sepelapopulaçãochinesa,cujacomposição,comojátivemosocasiãodeapresentar,tinhatambémelaorigensmuitodiversificadas,frutodosmovimentosmigratóriosinternosqueocorreramnaChinanasegundametadedeoitocentos.Faceàausênciadeumgovernolocalforteeunificado,aautoridadefoiassumidapelasorganizaçõesrepresentativasdeinteressesregionaisouprofissionaisespecíficas:asassociaçõesregionalistas(huiguan)easguildasprofissionais(gongsuo).Asdiversascomuni-dadesregionaischinesasorganizavam-sesegundoumahierarquiamuitomarcada,quereflectiaaimportânciadassuasfunçõeseconómicas,anotoriedadeeinfluênciadosseusdirigentes.Estahierarquiarecuperavamuitasvezesaqueexistianaspro-fissões,porqueascomunidadesespecializaram-seemcertosramosdeactividade.OsbanqueirosdeZhejiangeosmercadoresdesedadeGuangdongedeFujianencontravam-seentreosgruposmaisrespeitados.Nofimdaescalasocial,aspes-soasdeSubei(regiãosetentrionaldeJiangsu),quesededicavamatrabalhospoucodignosquetodosrecusavam,eramobjectodeumverdadeiroostracismo(Bergère,2002).Umaorganizaçãosocialaindamaisvincadadevidoàforteinfluência,juntodapopulaçãochinesa,doslaçosquemantinhamcomoseulugardeorigem.DeacordocomGoodman(1995),natradiçãochinesa,oconceitodelocaldeorigem(nativeplace)eraumacomponenteimportantedaidentidade.Umaúltimareferênciaparaumgruposocialquerepresentavaaponteentreacomunidadeestrangeiraeapopulaçãochinesa,pelolugarqueocupavanaestruturaempresarialdascasascomerciaise,também,nofluxomigratórioMacau-Xangai.65OscompradoresdesempenharamumpapelfundamentalatéàIGuerraMundial.MuitosdeleseramdeorigemcantonenseechegaramaXangaicomoscomerciantesestrangeiros,entre1840e1860.Assalariadosdoshongsestrangeiros,tinhamàsua65Cf.ParteIV,Cap.3.
175responsabilidadeastransacçõesfinanceirasdascasascomerciaisondetrabalhavam.Comadiversificaçãodastrocascomerciais,orecrutamentoregionalmudou,asresponsabilidadesmultiplicaram-seefoinecessáriorecrutarespecialistasnasedaenabanca.OscompradoresdeZhejiangedeJiangsuforamosescolhidos(Bergére,2002).AregiãodeXangai,aparcomadodeltadoriodasPérolas,apartirde1850,assumiu-secomoograndenúcleopopulacionaldaimensaChina.Numaperspec-tivadialéctica,podemosconsiderarqueXangairesultoudasíntesedeumprocessodedesenvolvimentoterritorialqueatraiuumamassahumanavariadademigranteschinesesedeimigrantesdasmaisvariadasnações.Tambémnesteparticular,aponteentreointeriordaChinaeomundoexteriormereceserdestacada.EmXangai,afragmentaçãoplurinacionaldascomunidadesestrangeiraseplu-riregionaldascomunidadeschinesasnãoimpediramodinamismodasrelaçõesso-ciais,mesmoqueestetivessesidomarcado,essencialmente,pelasclivagensétnicasepelasoposiçõesdecarácternacionalistaoureligioso.Asestruturassociais,baseadasnascomunidadesnacionais,nasprofissõesounassociedadesdeorigem,moldaram--seàsespecificidadesdeumcomplexofenómenomigratórioque,entreasdisseme-lhançasdascomunidadeshumanasqueneleparticiparam,ocupouasactividadespolíticas,económicaseculturaisquecaracterizaramacidadedaXangaidaépocadasconcessõesestrangeiras.NesteterritóriosefixouacomunidadeportuguesadeMacau,participanteactivanesteprocessodereinvençãodeXangai.7–MacaueXangai:oMundoemMudançaApósasGuerrasdoÓpio(1839-1860),Macauconheceuprofundastransfor-maçõespolíticaseeconómicas.Anívelpolíticoconsolidou-se,querasuaauto-nomiagovernativafaceàChinaimperial,querapresençaportuguesanapenín-sulaaogarantir-seaexpansãoterritorialatéàPortadoCercoeàilhadaTaipa.Externamente,ensaiou-seumaestratégiaqueevitouoisolamentodePortugal(deMacau),numcontextoregionalmarcadopeloaumentodainfluênciaestrangeiranaÁsiaOrientalenoSuesteAsiático,comaassinaturadostratadoscomoSião,JapãoeChina,mesmoreconhecendoqueoalcancepolíticoeeconómicoquetiveramfoimuitolimitado.Nodomínioeconómico,aactividadecomercialcon-tinuouaserocoraçãodacidade,masobservaram-senovosritmosemudançasnasáreasdeinfluênciadoseuporto.AfranquiadoportodeMacauobrigouaqueseprocurassemnovasfontesdereceita,nomeadamenteatravésdeimpostossobreapopulaçãochinesaecristã,edavendadosexclusivos.Aestesficaramligadosojogoeocomérciodoópio,quepassaramaserestruturantesnaeconomiadeMacau,oprimeiroatéaoséculoxxieosegundoatéaosanosde1940.Mas,foram
176muitoescassosossinaisderecuperaçãodaactividadedoporto,cadavezmaisdependentedosjuncoschineses,quefaziamumcomérciodecabotagemcomosportosvizinhos.66Estasmudanças,queocorreramnasestruturaspolíticaseeconómicasdeMacau,numquadroregionaldealargamentodainfluênciadasregrasdosistemacapitalistaàÁsiaOriental,oferecem-nososcontextoslocaiseregionaisqueenquadraramadiásporaapartirde1842,quandochegaramaHongKongosprimeirosmigrantesmacaenses.Noentanto,aumaescalaglobal,adiásporamacaensedeveaindaseranalisadaàluzdasmutaçõesqueocorreramnosistemamigratóriointernacionaldespoletadaspelofimdotráficodeescravostransatlântico.Ocontinenteamericanocontinuouaserumvastoterritórioatractivodemão-de-obraquesupriaasneces-sidadesdosdiferentesespaçosnacionaisqueiamemergindodomundocolonial.Ofimdaimportaçãodeescravosafricanos,emmeadosdeoitocentos,obrigouaqueseencontrassemnovasformasdefornecimentodetrabalhadoresdeoutrasorigens.Oseuropeus,dequesãoexemploosemigrantesportuguesesparaoBrasil,eosculeschinesessãodoisfluxosqueganharamumnovosignificadoeconómicoesocialnosistemamigratóriointernacional,osquaisforamacompanhados,também,pormi-graçõesintra-europeiaseintra-asiáticas.Nestasúltimas,inserimososmovimentosdemão-de-obraquesedirigiramparaosespaçosurbanosqueforamrevitalizadoscomaaberturadosportosaocomérciointernacional,ondesedestacaacidadedeXangai,oprincipaldestinodaemigraçãomacaense,apardeHongKong,duranteasegundametadedoséculoxix.Se,porumlado,ocorrerammudanças,àescalalocaleregionalquecontribuíramparaqueaemigraçãodosmacaensesassumisseumadimensãomuitosignificativaduranteasegundametadedeoitocentos,poroutrolado,verificaram-seimpactesnassociedadesdeorigemedeacolhimentoprovocadosporestamesmamigração.NocasodeMacau,enquantoterritóriodepartida,asmudançassociaissãovisíveis,emprimeirolugar,naevoluçãodasuaestruturademográfica.Até1920,constata--seumadiminuiçãoclaradapopulaçãoactivanogrupodosnaturaisdeMacaunãochineses,assimcomonasfaixasetáriasdos0aos9anos,realidadequequantoanós,pelosvaloresregistados,sóéexplicávelpelaexistênciadeumfenómenomi-gratório.Numasegundafase,quepodemossituarentreasduasguerrasmundiais,verifica-seumcrescimentoacentuadodapopulaçãonãochinesanaturaldeMacau,oqualnosautorizaapensarqueofluxomigratóriomacaensecomdestinoaHongKongeXangaiconheceuumsignificativoabrandamento.Nestesdoisperíodos,asmudançasdesinaiscontráriosqueocorreramnaestruturademográficadasociedademacaensesãoambasexplicáveisnocontextodofenómenomigratóriodoprimeiroperíododadiáspora,entreasdécadasde1840a1950.6766Cf.ParteII,Cap.1.67Cf.ParteII,Cap.3.
177Umoutroimpactedaemigraçãomacaenseincidesobreaquiloquedecidi-mosdesignarporsinizaçãodoterritóriodeMacau,umprocessoqueépossívelobservar,querpelaformacomoevoluiuadistribuiçãodapopulaçãochinesaenãochinesapelasdiferentesfreguesiasebairrosdacidade,querpelaafirmaçãodeumaelitechinesaquecomeçouaserformadanosfinaisdoséculoxviii,masqueencontraespaçosocialabertopelaemigraçãomacaenseparaascenderàliderançadasprincipaisactividadeseconómicasdeMacau.AdualidadedacidadedeMa-cau,entrecidadecristãecidadechinesa,esbate-senosespaçosdacidade,comadispersãodapopulaçãonãochinesaporbairrostradicionalmenteocupadospelapopulaçãochinesaecomafixaçãodechinesesnasfreguesiascristãs.Esbatidaes-pacialmente,estadualidademanter-se-á,todavia,aoníveldoscomportamentossocioculturais.Macaupassouentãoaocuparumnovolugarnaredeeconómicaregional,rea-nimando-seosfluxoscomerciaisehumanosentreastrêscidadesque,noseucon-junto,constituíamumimportantecentroeconómicodosuldaChina,àsquaissedeveacrescentarXangai.DeCantãochegavamconstantesvagasdemigranteschineseseemCantãoes-tabeleceram-seelementosdediversasfamíliasmacaenses,muitosdeleslánascendoedeláemigrandoparaHongKongeXangai.ComCantãomantinha-seumim-portantemovimentocomercialque,diariamente,alimentavaMacau.EntreMacaueHongKongosfluxoshumanoseeconómicosforamumaconstantedesdeasuafundaçãocomocolóniabritânica:osemigrantesmacaensesmantiveramsemprevivaaligaçãoentreasduascidadeseoópioéoexemplomaissignificativodadepen-dênciadoEstabelecimentoportuguêsfaceàcolóniabritânica(Dias,2004).Xangai,inserindo-senomercadomundial,aoassumiraliderançadomundourbanochinês,manteve-seligadaaMacauporforçadosfluxosmigratóriosdosmacaenses,daque-lesquesaíamdoseuterritóriodeorigemedosquejáhaviamnascidoemHongKong,criando-seassimmaisumaponteentreacolóniabritânicaeasconcessõesestrangeirasdeXangai;estacidaderecebiagrandescontingentesdemigranteschi-neses,muitosdelesoriundosdasprovínciasdosul,nomeadamentedeGuangdong/Cantão;masXangaidesempenhavatambémafunçãodeinterfacecomointeriordaChinaecomoscentroseconómicosdonorte.HongKongeXangai,osdoisprimeirosdestinosdadiásporamacaense,con-tribuíramparaasespecificidadesdecadaumdestesdoisfluxosmigratórios.Numimpérioondeosespaçosurbanosnãotinhamautonomiapolíticanemdesempe-nhavamfunçõesdefortecentralidadepolitico-económica,Xangairecebeuasuasingularidadehistóricaapartirdarefundaçãoqueocorreunadécadade1840,prolongando-seatéaodesaparecimentodasconcessõesestrangeirasduranteaIIGuerraMundial:pelasuasituaçãogeográficaprivilegiada,pelascaracterísticasdagovernaçãopolítica,pelodinamismoeconómico,atravésdoencontrosocial
178dediferentescomunidadeschinesaseplurinacionais,comaexpansãourbanae,ainda,pelaafirmaçãocomocidadevocacionadaparaseligaraomundo.Anívelpolítico,Xangaireinventou-secomapresençadasnaçõesocidentais,misturando-seasvelhasfórmulaschinesasdepreservaçãodoimpériodainfluên-ciaestrangeiracomosanseiosdeautonomiapolíticadosnegociantesocidentais,defensoresdaliberdadeeconómica.Daquiresultouumacidadepolíticaeadmi-nistrativamentedividida,àqualaselitessociaiseeconómicas,comasualiderança,souberamoferecerascondiçõesparaoseudesenvolvimentoeconómico.AsgrandescasascomerciaispresentesnaChinapercorreramolitoralchinês:deCantãoeMa-cau,partiramparaHongKongeXangai,abrindooitinerárioporondepassaramascanhoneiras,oscapitaiseosmigrantes,ondeseincluíramosmacaenses.Arepre-sentaçãooficialdacomunidadeportuguesa/macaense,tentouaproximá-ladaseliteseconómicas,masmuitorapidamenterevelouasfragilidadesdapotênciacolonialqueasuportava,istoé,Portugal.Nãoobstanteadivisãopolíticaentreasconcessõeseomunicípiochinês,acida-degerouegeriuprocessosdedesenvolvimentoquelheconcederamumaestruturaeconómicaeumtecidosocialintegradopelasactividadescomerciais,industriaisefinanceiras.Aestaaparentecontradição,entreadispersãopolíticaeumaac-tividadeeconómicaaglutinadora,junta-setambémumasociedademarcadapeladivisãoétnica,nacionalesocial.EstaspodemserapontadascomoasespecificidadesmaismarcantesdoterritóriodeXangai,quegarantiramaautonomiapolíticaeodesenvolvimentoeconómico.Masforamtambémasuafragilidadequando,nosfinaisdadécadade1930,sucumbiuaosinteressesnacionalistas,exacerbadosporumcontextodeguerra,deixandocairumaexperiênciaquesereveloudébil,decriaçãodeumanovaidentidade,navelhacidadechinesaque,narealidade,nuncadeixoudeoser.AsconcessõesestrangeirasdeXangaisurgemcomoasíntesepossívelentreomundochinêseaexpansãodeumsistemaeconómicocujoscentrosdedesenvolvi-mento,comercialeindustrial,selocalizavamnumocidentelongínquo.Acriaçãodegovernosautónomos,comespaçospolíticoseinstitucionaisquepermitiamapartilhadajurisdiçãosobreaspopulaçõesqueresidiamemXangai,garantiuores-peitopelastradiçõespolíticaseculturaisdeumaChinatradicional,assimcomoaexpansãoeconómicadoocidente,reinventando-seoterritóriodacidade,interfacecoerentedasfracturaspolíticas,dasrivalidadeseconómicas,dasclivagenssociaisedasdiferençasculturais.Anívelpolíticodeparamo-noscomadivisãodoterritórioemunidadespolítico-administrativasdistintas.Nodomínioeconómicoidentifica-mosasrivalidadesentreaspotênciasestrangeiraspresentesemXangai,reclamandopelasuaafirmaçãonasligaçõesdacidadeaomercadomundial.Anívelsocioculturalconfrontamo-noscomasoposiçõesnacionalistasecomasclivagenssociaisdeumapopulaçãoplurinacionalemultiétnica.
179NaanálisedasociedadedeXangai,àvalorizaçãoquaseunânimedestasdiferençasefracturassobrepomosumolharsobreascomplementaridadeseasdinâmicasquedelasemergiram.Assim,Xangaiéaquientendidacomoumacidade-territóriocujasingularidadehistórica,dotempodasconcessõesestrangeiras,resultadoencontrodasdiferenças,gerandoummodeloúnicodegestãodacidade,dedesenvolvimentoeconómicoedeapropriaçãodoespaçosocialeurbano,traduzindo-senumtodosocialestruturado.Umterritóriocujasestruturaspolíticas,económicasesociaisforamasimbiosepossíveldeuniversossocioculturaisdiversos,querosquetinhamorigemnummundochinêstambémeleheterogéneo,querosqueresultaramdaplurinacionalidadedosseusimigrantes.Oespaçourbanoexpandiu-seerecriou-se;ocomércio,internoeexterno,reforçou-seeconcentrou-senoseuporto;aindústriadesenvolveu-se,assumindoXangaialiderançadaindustrializaçãodeumaChinaemmutação;aculturadoentretenimentoedocrimeinstalou-se,nãosócomadroga,aprostituiçãoeosgangs,mastambémcomocinema,aliteraturaeosnovosgostosdoconsumo.MudançasdeexcelêncianoterritóriodeXangai,cujosprincipaisactoresforamosmigrantesquenelaseinstalaramaolongodecemanos,entreosquaisseencontravaacomunidadeportuguesadeMacau.
PARTEIIIADIÁSPORAMACAENSE1–Portugueses,MacaenseseChinesesouoJogodasIdentidades2–PartidaseChegadas:ItineráriosnoEspaçoenoTempo3–HongKong:oPrimeiroDestino4–FundaçãodaComunidadeMacaensedeXangai
183…emboraoconhecimentodoconjuntoprecedasempreodospor-menores,elefacilitainfinitamenteainvestigaçãodestese,umavezquedestruiuopoderdeinvisibilidade,deixadepermitirqueodissimuladoroculteoquelheapetece.(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2003,p.IV-445)Depoisdedefinidoomapaconceptualquenospropomosutilizar,tendoporeixoscentraisosconceitosdediásporaecapitalsocial,apresentámosocontextohistóricoqueexplicaoprocessomigratórioprotagonizadopelosmacaensesapartirde1840e,maisconcretamente,ofluxomigratórioentreMacaueXangai.Aforçadaexpansãodocapitalismoindustrialprovocouprofundasmutaçõesemdiferentespartesdomundo,originandomudançasnossistemasprodutivosenasrespectivasformaçõeseconómico-sociaispré-industriaisemsociedadesnãoeu-ropeias:odesenvolvimentodomundourbano,ofimdotráficodeescravostransa-tlântico,asnovasmigraçõesinternacionaisquegeneralizaramautilizaçãodeumamão-de-obraassalariadacapazdealimentarodesenvolvimentodocapitalismomundiale,ainda,aaceleraçãodosmeiosdetransportemarítimosquepromoveramefacilitaramadeslocaçãodemercadorias,capitaisepessoas.NaÁsiaOrientale,maisconcretamente,naChina,omarcodestasmudançasficouassinaladocomoresultadodaIGuerradoÓpio,expressonoarticuladodotratadodeNanquimde1842,queprovocouprofundasalteraçõesnosprincipaisespaçosurbanossobatuteladaspotênciasocidentais.Entreeles–Macau,HongKongeXangai–circularammilharesdemacaensesqueencontraramnaemigraçãoarespostaparaodeclíniodacidadeondenasceram.Umdeclíneoprovocadopelasaídadoscapitais,quenelasehaviammantidoduranteséculos,paraosnovospor-tosque,entretanto,seabriramaocomérciointernacionalporforçadaletradostra-tados,nomeadamenteanovacolóniabritânicadeHongKong,vizinhadeMacau,eXangaicomassuasconcessõesestrangeiras.
184NestaParteIIIdonossotrabalho,propomo-nosdesenvolvertrêsvectoresdeanálisequenosaproximamdocasodeestudodamigraçãoMacau-Xangai,contri-buindoparaacompreensãoglobaldofenómenomigratóriomacaense.Oprimeirovectorrefere-seàdefiniçãodacomunidademacaensenasuadupladimensãoderealidadejurídicaesociocultural,tentandoanalisar,porumlado,oestatutojurídicodosdiferentesgruposétnicosquecompunhamapopulaçãodacidadedeMacaue,poroutrolado,ascaracterísticasculturaisquedãoespecificidadeàquelacomunidade,tendoporfinalidadedefini-laemfunçãodoestudodofenóme-nomigratórioqueprotagonizouequenósnospropomosanalisar.Osegundocentra-senaanálisedadiásporamacaense,alargadaatodooseuuni-versohistórico-geográfico,reconhecendoasuaperiodizaçãoeoprocessodedisper-sãoporterritórioslocalizadosemtodososcontinentes.Emúltimaanálise,trata-sedereconhecerocontextomigratórioondeseinscreveuomovimentodedeslocaçãodosmacaensesquerumaramparaXangai.Finalmente,oterceirovectordizrespeitoaoestudodasduasprimeirasco-munidadesmigrantesfundadasnoâmbitodadiásporamacaense:acomunidadedeHongKong,tendoporreferênciaosrecenseamentosdisponíveiseosregistosconsulares;oprimeironúcleodemigrantesquesefixouemXangai,utilizandoosrecenseamentosorganizadospeloconsuladoportuguêseremetidosparaogover-nodeLisboa.1–Portugueses,MacaenseseChinesesouoJogodasIdentidadesAsociedadedeMacau,muitomarcadapeladiversidadeétnicaeculturalevo-luiu,aolongodosséculos,àsombradetrêsgrandesgrupospopulacionais:oschi-neses,quantitativamentemaioritários;osportugueses(reinóis),oriundosdame-trópoleeuropeia,queocupavamoscargosmaiselevadosdaadministraçãocolonialeforneciamosmilitaresparaosaquartelamentosdacidade;osmacaenses,queseforamconstituindocomoumacomunidadecomidentidadeculturalprópria,frutodeumlongoprocessodemiscigenaçãoluso-asiática.Estacomplexarealidadesocial,ondeadiversidadeétnicasecruzavacomosdiferentespapéissociaisquecadaumdesempenhavaecomoslugaresqueocupavamnaestruturasocioeconómicadeMa-cau,tambémsereflectianomodocomosetentavaorganizardopontodevistajurí-dico.Nemsemprefoifácilconciliaratradiçãododireitoportuguêscomoquadrojurídicoimportadopelatradiçãoculturalepolíticadomundochinês.Noentanto,assoluçõesencontradascaminharamnosentidodetornarpossívelessaconciliação,permitindogarantiraaplicabilidadedodireitoportuguêsemMacau,assimcomorespeitarosinteresseseacrescenteinfluênciadacomunidadechinesa,emparticularapartirdasegundametadedeoitocentos.
185Maiscomplexadoqueaanálisedestequadrojurídicorevela-sequalquertenta-tivaparaencontrarumadefiniçãodemacaensequerespeiteasespecificidadescul-turaisdeumacomunidade,construídanumprocessosocialdeencruzilhadaentreoseutempohistóricoeoespaçogeográficoquefortementeocondicionou.OsmovimentosmigratóriosconvergentesparaoterritóriodeMacau,tendocomoprincipaisterritóriosdeorigemPortugaleChina,eosmovimentosmigratóriosquedaqueleterritóriodivergiramparaomundo,constituindo-secomodiáspora,devemserincluídosnacaracterizaçãodacomunidademacaense,privilegiando-seoseuprincipalnúcleodeorganizaçãosocial,istoé,afamíliamacaense.a.Portugueses‘versus’Chineses:RealidadeJurídicaeRealidadeSocialArecolhadedadosestatísticossobreapopulaçãodeMacaueosestudosquecaracterizamasociedademacaensenosséculosxixexxoptaram,quasesempre,porumadivisãoentredoisgruposquantitativamentemuitodistintos:ogrupomaioritá-riodos«chineses»eoconjuntodoshabitantes«nãochineses»,tambémdenominadode«europeus»,«cristãos»ou«estrangeiros».Emgrandeparte,estadivisãoresultadaadopçãodaclassificaçãousadapelossucessivoscensosàpopulaçãodeMacau,sistematicamentedividida«pelastresnacionalidadesdistinctas,asaber,Portugueza,ChinaeEstrangeiro».68Noentanto,estarealidadejurídicatentasimplificarumarealidadesocioculturalcomplexa,queviveuempermanentemudançadesdeafundaçãodoestabelecimentodeMacau,em1555.OsPortuguezesincluíamosreinóiseosmacaenses:osprimeiros,naturaisdametrópole,chegavamaMacauparaocuparosmaisaltoscargosdaadmi-nistraçãodacidadeeparaalimentaroscontingentesmilitaresqueseaquartelavamnoterritório;ossegundos,normalmentedesignadosporfilhosdaterra,constituíram--seaolongodosséculoscomoumacomunidaderesultantedefamíliasnaturaisdeMacau,masquecorrentementeintegravamnoseuseio,porviadocasamento,ele-mentosdasoutrascomunidades,ChinaeEstrangeira,etambémreinóis.OsChinaseramconstituídosporpessoasnascidasemMacauouimigrantes,principalmentedaregiãovizinhadeCantão69equesemantinhamdeforadanacionalidadeportuguesa.OsEstrangeirosincluíamtodasasnacionalidadeseuropeias,americanaseasiáticasque,principalmentedevidoàactividadedoportodeMacau,passavamporestacida-de,nelaficandoaviverporperíodosmuitovariáveis,algunsdosquaisestabelecendo--sedefinitivamentee,outros,integrando-senasfamíliasmacaenses.68RelatoriodaCommissãoNomeadapelaPortariaProvincialNº56de27deDezembrode1895(1987).BoletimOficialdoGovernodaProvínciadeMacau,Nº6,12deFevereirode1897,2ºSuplemento,p.73.69Cf.ParteII,Cap.4.
186AclassificaçãosimplificadaentrePortuguezeseChinas,apresentadacomosinó-nimodeumaclivagem,contribuiuparaquesemantivessemescondidasasfranjassociaisondesecruzavamaquelesdoisgruposdapopulaçãodeMacauequesãoasquemaiscontribuemparaacomplexidadedoseutecidosociocultural.Sublinhandoestacomplexidade,CabraleLourenço(1993)estruturam-naemdoiseixos–étnicoelinguístico–levando-osaconsiderartrêscomunidades:Hoje,aprópriadefiniçãodaidentidadeétnica«macaense»presumequeosseusmembrosabrangemtantoouniversolinguísticolusófonocomosinófono.Assim,(…)seremoslevadosautilizarapalavracomunidadeemdoissentidosrelativamentedistintos.Porumlado,referir-nos-emosà«comunidade(étnica)macaense»,quedefiniremoscomosendoconstituídaporumgrupodepessoasquepartilhamumconjuntodeinstituiçõesequetrabalhamemconjuntocomvistaàreproduçãodeumprojectoétnicocomum;poroutrolado,falaremosdeuma«comunidadelusófona»euma«comunidadesinófona»(Cabral&Louren-ço,1993,p.19).Estarealidadesocialtemasuaexpressãojurídicanatradiçãododireitopor-tuguêsqueaceitavaoconvívioentredoisprincípiosdistintos(Hespanha,1995;Araújo,2000).Oprimeiro,dapersonalidadedodireito,surgenasequênciadateo-riaestatutáriaquedefendiaanormadequealeisóseaplicaaossúbditoseregulavaaaplicaçãododireitoportuguêsaosnaturaisresidentesnoReino(queabrangiaoterritórioeuropeu,asilhasadjacenteseosterritóriosdominados),entendendopornaturalofilhodepaiportuguêsnascidonoReinoouosbaptizadosnoReino(oscristãos).Destemodo,excluíam-seosestrangeiroseaspopulaçõesindígenasdosterritóriosdominados,quecontinuavamaregular-sepelosseusdireitospessoais.Osegundo,daligaçãoentredireitoesoberaniaterritorial,subordinavaaaplica-çãodaleiàjurisdiçãodopoderpolíticonumdeterminadodomínio,semprequeestivessememcausaquestõesrelacionadascomoexercíciodopoder(questõespe-nais,administrativas,processuais,fiscais,depolícia):«nãoeramreconhecidasaosestrangeirosasprerrogativasjurídicasdoseuestatuto(denãonaturais),sendoantesconsideradoscomo´súbditosterritoriais’.Nodomíniojurisdicional,tambémosestrangeirosestavamsujeitosaostribunaisportugueses,salvoquandoexistissetra-tadopeloqualelesgozassemdeprivilégiodeforo»(Hespanha,1995,p.30).EstepluralismojurídicoofereciaparticularvantagemaPortugal,porquepossuíaumimpérioultramarinodispersopordiferentesrealidadesgeográficasecivilizacionais:Oâmbitodeaplicaçãoespacialdasordensjurídicasportuguesaeindíge-naé,destemodo,oprodutodacompatibilizaçãodestesdoisprincípios–odapersonalidadedodireitoeodaligaçãoentredireitoesoberaniaterritorial.
187Oprimeiropredominanasquestõesdeestatutopessoal,osegundonasquestõesrelacionadascomoestatutopolíticooucomosbensimóveis.Opluralismojurídicoquedaquidecorreexplica-se,naturalmente,porra-zõesdeordemprática,pois,nasConquistas,estadevoluçãoparaosdireitosejurisdiçõeslocaisdaregulamentaçãodasquestõesentrenãoportuguesesrepre-sentavaumaenormeeconomiademeiosparaaadministraçãocolonial(Hespa-nha,1995,p.30).CentrandoanossaatençãonocasodeMacau,apartirde1587–quandosedefiniuoprimeiroregimentodoouvidordeMacau–ajustiçasobreapopulaçãochinesadeixoudecompetiràsautoridadesportuguesas.Estaseparaçãoficouaindamaisreforçadaquando,em1736,70ovice-reideCantãocriouolugardeZuotang(mandarimemMacau)comjurisdiçãosobreoschineses(Hespanha,1995;Jin,2000).Noséculoxix,pelainfluênciadoigualitarismojurídicopromovidopeloracio-nalismo,começouapôr-seemcausaestapráticadepluralismojurídicoqueemba-raçavaaideiadeumasoberaniaunaeindivisível,comreflexosemtodososespaçosultramarinosportugueses,ondeMacauseincluía.Noentanto,noartº137ºdaConstituiçãode1838retomou-seapossibilidadedascolóniasseremgovernadaspor«leisespeciaissegundoexigiraconveniênciadecadauma»,71umprincípioqueérenovadoem1852peloartº15ºdoActoAdicional.Assim,opluralismojurídicomanteve-seemvigornascolónias,nomeadamen-teemMacau,demodoapermitir«umapolíticacolonialmaisrealistaeatentaàespecificidadeculturalejurídicadaspopulaçõesautóctonesdecadacolónia»(Hes-panha,1995,p.52).Odecretode18deNovembrode1869,quepõeemvigornoUltramaroCódigoCivilde1867,ressalvavaemMacauosusoseoscostumesdoschinesesqueestavamsobaesferadecompetênciadoprocuradordosnegóciossínicos.EmboraasmudançaspolíticasqueocorreramduranteagovernaçãodeFerreiradoAmaral(1846-1849)tenhamretiradoajurisdiçãosobreoschinesesàsautoridadesimperiais(fimdopagamentodoforodochão,ocupaçãodasilhasdaTaipaeColoane,extensãodoslimitesnortedacidadeatéàPortadoCerco,aboliçãodasalfândegaschinesasefimdajurisdiçãocriminaldosmandarinssobapopulaçãochinesa),72talfactonãoanulouajurisdiçãoespecialsobreoschineses.EstafoientregueàsmãosdoprocuradorquedeixoudeestardependentedoLealSenadoparaficarsobaalçadadaSecretariadoGoverno.ParaHespanha,aocolo-car-sesobreadependênciadirectadopodercolonialajurisdiçãosobreapopulação70Jin(2000)avançacomadatade1731,acrescentandoqueestemandarimsefixanaaldeiadeMongháem1745.71Constituiçãode1838,artº137º,citadoporAntónioHespanha(1995,p.52).72Cf.ParteII,Cap.3.
188chinesacriava-seuma«situaçãoatípica,dopontodevistadoprincípiodaseparaçãodospoderes(…)Situação,emtodoocaso,comumnasadministraçõescoloniais,poisseentendiaqueosdogmasdapolíticacivilizada(comoauniversalidadedosufrágioouaseparaçãodospoderes)apenasvaliamparaoseuropeus»(Hespanha,1995,p.57).Manteve-sealgumaindefiniçãosobreaaplicabilidadedodireitocivilportuguêsaoschinesesnãonaturalizados,matériaparticularmentesensívelnummomentoemque,devidoàsperturbaçõespolíticasesociaisqueseviviamnosuldaChina,muitoschinesesprocuravamabrigonajurisdiçãoportuguesa,talcomolembraHespanha(1995).Mas,aestacausa,umaoutrapodemosacrescentar,aindaqueatítulodehi-pótese,asaber,aprocuradanacionalidadeportuguesacomoformadeverfacilitadaapassagemparaHongKongeXangaiusandoopassaporteportuguês.Em1880/1881,aquestãodanãoaplicabilidadedodireitocivilportuguêsàpopulaçãochinesavoltaàordemdodiaquandoumacomissãodereformapropõs,efoiaceite,quemesmooschinesesnaturalizadosficassemsobaalçadadoprocura-dor,juntando-seassimaoschinesesquemantinhamoseuvínculoàjurisdiçãochi-nesa.Oargumentoresidianoentendimentoqueanaturalizaçãonãoerasinónimoderenúnciadosseususosecostumes.Paraqueumchinadenascimentodeixedefazerpartedacomunidadechi-nesa,nãobastaquetenhaobtidodogovernoportuguêsoudequalqueroutrocartadenaturalização,nemmesmoquetenhaentradonogrémiodareligiãocristã;énecessárioqueabandonetodososseususosecostumesequeadopteosdasociedadecristã:sóentãodeixarádeserconsideradochina,emborasejaessaasuaorigem.73Destemodoserestringiaodomíniododireitoportuguêsàpopulaçãoeuropeia/macaense–deixandodeforaapopulaçãochinesa,mesmoanaturalizada–esereafirmavaoprincípiodopluralismojurídiconosespaçoscoloniais.NasociedadedeMacau,amanutençãodapluralidadejurídicaaolongodoséculoxixespelhouarealidadesocial,marcadapeladualidadeétnicadapopulação,divididaemdoisgrandesgruposquesemantiveramseparadospelalíngua,pelaspráticasculturaise,também,nodomíniododireito:porumlado,oschinesese,poroutrolado,acomunidadenãochinesa,predominantementeeuropeia,masondeseincluíatambéma«comunidade(étnica)macaense».Noentanto,estaclivagemétnica,culturalejurídicanemsempretinhatraduçãonumarealidadesocialmuitomaiscomplexa,ondesemisturavaaherançaculturalcomumestatutojurídicoad-quirido,comoodanacionalidade.Estacomplexidadesocialencontra-sebemvisível73AHMc,FundodaAdministraçãoCivil,Processo248R,cx9,nº301,citadoporHespanha(1995,p.61).
189nascaracterísticasdapopulaçãomacaensequeemigrouparaHongKongeXangai.Atítuloilustrativo,relembramosaformacomofoitranscritaaopçãodeumacidadãportuguesa,registadanoconsuladodePortugalemXangai,noanode1921:Cata-rinaChildLeesolicitouaanulaçãodoseuregistodeclarandoque«nasceuchinesaechinesadesejavamorrer».74Nãoobstanteestepluralismojurídicoseraexpressãodopluralismoétnico,socialeeconómicodasociedadedeMacau,elefoitambémumfactorfacilitadorparaquesecriassemáreassociaisdeencontroentreasduascomunidadesque,paraalémdosmacaenses,frutodocontactosecularentreportugueseseasiáticos,podemserpersonificadasnafiguradochinêsnaturalizadoportuguês.Em1867e1870temosnotíciasdechinesesquemanifestaramessavontade:uns,«vieramdeclararquequeriamserportuguezes,epertendiamsabersepelofactodoPaieAvôoserporumaCartaRégia,elessedeviamconsiderarcomotaes»;75outrospediamparaseremnaturalizadosportuguesesmas«continuandoagozardosusosecostumesestabelecidosentreosChinasnocasod’inventáriosenaadministraçãodosbensdeseusparentesquandofallecidos».76OpedidodoschineseseoparecerpositivodasautoridadesgovernativasdeMacaueLisboarevelamaflexibilidadedoexercíciodesoberania,facilitandoaconcessãodanacionalidadeportuguesaaindígenas(chineses),garantindosimultaneamenteamanutençãodosseushábitossociaiseculturais.UmaflexibilidadequeseexplicatambémpelasmutaçõessociaisqueocorreramemMacaunasegundametadedeoitocentos,fortementemarcadaspelacrescenteinfluênciasocialeeconómicadaselitesdacomunidadechinesaequelevaramasautoridadesportuguesasatentarcriar,juntodacomunidadechi-nesa,laçosdecompromissocomapotênciaadministrante.Quando,em1878,ogovernadorCarlosEugénioCorreiadaSilva(1876-1879)propõeaogovernodeLisboaaconcessãodetítuloshonoríficosadoischinesesnaturalizadosportuguesesfá-locomoargumentodeaumentara«confiançaquetenhosabidoinspiraraoscapitalistasdeMacau,quenamaiorparte,senãonatotalidadesãoChinas».Erapropostaaentregada«MercêdohábitodeChristo»aFranciscoXavier(Fong-seng)eaHo-lo-quai,doisdoschinesesque,nodizerdeCorreiadaSilva,«maismeteemcoadjuvadonorestabelecimentodocreditodaprovíncia»,umapoioquepassou74AHD-MNE,LivrodeRegistodoConsuladodePortugalemXangai,Nº7,Registonº1409emnomedeCatarinaChildLee.75OficioNº43de11deMarçode1867doGovernadordeMacau,JoséMariadaPonteeHorta,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar.AesteofíciodogovernadorPonteeHorta(1866-1868),oProcuradorGeraldaCoroafoideparecer«quenãoécoisasobrequepossaentrar-seemduvida,seguindoassimaopiniãodogovernadorparaquemosfilhosdepáesportuguezes,querestessejamnaturaesounaturalisados,sãoipsofactoportuguezes».(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0034).76OfíciosNº160e168,respectivamentede20e21deJunhode1870doGovernadordeMacau,AntónioSérgiodeSousa,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0039).
190pelaajudaàconcessãodeum«adiantamentode150milpatacascomquesepagouoonerosoemprestimooutroracontrahidocomoBancodeHongkong».77Destemodo,aflexibilidadenoexercíciodasoberaniacorrespondiaàdisponibi-lidadedaelitechinesaemconciliarosseushábitossociaiseculturaiscombenessesproporcionadaspelopodergovernativo.EsteencontroerapromovidoemnomedosinteressesqueascomunidadesportuguesaechinesapartilhavamemMacau:osprimei-rosnecessitavamdeabsorverocrescentedinamismosocialeeconómicodacomuni-dadechinesa;ossegundos,paraalémdasfacilidadesconcedidasaoexercíciodosseusnegóciosemMacau,desejavamtransformarapenínsulanapontequenecessitavamparachegaraosportoschinesesabertosaocomérciointernacional.Quantoaosinte-ressesdaadministraçãodacidade,atente-seaopedidodeesclarecimentodoConselhodeGoverno,formuladoem1888nasequênciadaassinaturadotratadoluso-chinêsde1deDezembrode1887,ondeforamdepositadasmuitasexpectativasnareanimaçãodoportodeMacau:«devemoschinasnaturaesdeMacauserconsideradosportuguezesparaeffeitododispostonoartigo8ºe9ºdoActodeNavegaçãode8dejulhode1863,interpretaçãoquefacilitaráoestabelecimentodanavegaçãoalludidapeladiminuiçãod’encargosqued’ahiresultaráparaosarmadoresproprietáriosdosbarcosquevenhamaseremempregados».Estavaemcausa,deacordocomaquelesdoisartigos,aobrigato-riedadedoscapitãesoumestresedosobrecargadosnaviosseremdenacionalidadepor-tuguesa,assimcomodoisterçosdaequipagem.Arespostaeraelucidativa:«ávistadoartº2ºdoTratado(occupaçãoperpetuadeMacauemaisdependenciasporPortugal),éMacau(paratodososeffeitos)umapossessãodePortugal,eportanto,seg.doaC.taC.aldaM.,osindividuoschinas,nascidosemMacauesuasdependencias,sãoportuguezes,nãosomenteporeffeitodoD.de8/7/63,masparaqualqueroutroeffeito».78Jánoquedizrespeitoaosinteressesdacomunidadechinesa,ogovernadorJoséMariadeSousaHortaeCosta(1900-1902),numofíciodatadode1901,davacontadasdiligênciasaqueprocedeuparamelhorseassegurardaidoneidadedoschinesesquerequeriamopassaporteportuguês«afimdepoderemtransitarnãosóporCantãoeShanghaecidadescomasquaesmantemconstantementerelaçõesdecommercio,masaindaportodaaChina,poissómunidoscompassaportesasauc-toridadesdoCelesteImpérioosrespeitamefazemrespeitarelhesdãoauxilionassuastransacçõescommerciaes,semlhesfazeremextorsão».7977Of.Nº236,de5deNovembrode1878,doGovernadordeMacau,CarlosEugénioCorreiadaSilva,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaedoUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0047).78Of.Nº300,de5deNovembrode1888,doConselhodeGovernodeMacauparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaedoUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0005).79OfícioNº293de13deSetembrode1901,doGovernadordeMacau,HortaeCosta,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0011).
191Emsíntese,deacordocomosdoisprincípiosjurídicosanteriormenteapresenta-dos–odapersonalidadedodireitoeodaligaçãoentredireitoesoberaniaterritorial–oprimeirodeixavadeforadajurisdiçãoportuguesaapopulaçãochinesadeMacau,enquantoquepelosegundo,asquestõesjurídicaseadministrativasobrigavamàsuasubordinaçãoàgovernaçãoportuguesa.AespecificidadedarealidadesocialdeMa-caufoioargumentoesgrimidoparaque,mesmoaníveljurídicosedessemgarantiasdesalvaguardadosusosecostumesdoschineses,resistindoàsmudançassociaisepolíticasqueocorreramdepoisde1840.Nasdécadasde1860e1880,estasepara-çãojurídicaentreasduascomunidadesfoisendoconfirmada,nomeadamenteem1880/1881quandosepropôsqueascompetênciasdoprocuradorseestendessemtambémaoschinesesnaturalizados,porseentenderqueestes,apesardesenatu-ralizaremportugueses,mantinhamosseushábitosancestrais,nãodeixando,destemodo,deseremchineses,apesardeteremadoptadoumanovaidentidadejurídica.Sendo,àpartida,maisoumenosevidenteestadualidadesocialejurídica,acres-centeinfluênciadaseliteschinesasnasociedadedeMacauaumentouospontosdecontactoentreasduascomunidades.Paraalémdofacto,socialmenterelevante,deau-mentaremoscruzamentosfamiliaresentremacaenses/portuguesesechinesesporviadocasamento(jáanteriormentereferido),verificou-setambémumencontroproporciona-dopelamútuaconveniênciaentreaselitesdacomunidadechinesaeopodergovernati-vodacidade:aesteinteressavaaglutinar,sobosauspíciosdaadministraçãoportuguesa,odinamismosocioeconómicodacomunidadechinesa,aumentandoosseusníveisdeconfiançanopoderpolítico;aquelasdesejavamconsolidarasualiderançanotecidosocialdeMacaue,ainda,expandirasuaactividadeempresarialàscidadesdosportosabertosaocomérciointernacional,nomeadamenteCantão,HongKongeXangai.b.Macaenses:aDefiniçãodeumaComunidadeUmavezapresentados,emlinhasgerais,oscontornossociaisejurídicosdaso-ciedademacaense,importadefiniroconceitodemacaensequeseencontrasubja-centeaestainvestigaçãosobreadiáspora.Comoacabámosdevernopontoante-rior,econtinuandoaadoptaraanálisedeCabraleLourenço(1993),emMacau,asduascomunidadeslinguísticaslusófonaesinófona,cruzavam-secomacomunidade(étnica)macaense.Tratando-sedeumaetniacomorigemnumprocessodemiscigenaçãoluso--asiática,osautoresdividem-seentreduasposições«extremas»:osqueconsideramosmacaensescomofrutodarelaçãoentreportuguesesechineses;eosquedefendemumprocessodemiscigenaçãomaiscomplexointegrando,paraalémdoschineses,outrospovosasiáticoscomquemosportuguesessemantiveramemcontacto,no-meadamentemalaios,japoneses,indianos,timorenses…
192Numabrevesíntese,Amaro(1994)apresenta-nosasprincipaisinterpretaçõessobreasorigensdamiscigenaçãomacaense.Em1897,BentodaFrançaaproxima-va-sedatesequedefendeaexistênciadeumadiversidadedeorigensasiáticasnaorigemdosmacaenses;paraÁlvarodeMeloMachado,em1913,predominamasligaçõescommulheresjaponesasemalaias,eposteriormentechinesas;paraFran-ciscodeCarvalhoeRego,em1950,eManuelTeixeira,quinzeanosdepois,osma-caensessãofilhosdocasamentodeportuguesescomchinesas;paraEduardoBrazão,em1957,amiscigenaçãoresultadaligaçãocommulheresindianas.OsestudosdeAmaro(1988,1994)levam-naadefenderque,numaprimeirafase,asligaçõesdosportuguesesemMacauprivilegiaramasmulheresluso-asiáticas,primeirocommalaiaseindianas,posteriormentecomjaponesas,cochinchinesasetimorenses,constituindo-seemMacaunúcleosfamiliaresqueprogressivamenteseisolaramdereinóisechineses,oferecendoàsociedadedeMacauaformaçãodeumgrupoétni-cocomumaidentidadeprópria;numasegundafase,teriaocorridoumaaceleradamiscigenaçãoentreportuguesesechinesesemMacau,apartirdofinaldoséculoxixeprincípiosdoséculoxx.Tendoemcontaosestudosdesenvolvidosporestaúltimaautora,assimcomoosdiferentescontextosespaciaisondeseinseriuMacauaolongodasuahistória,so-mostentadosaaproximarmo-nosdastesesdeAnaMariaAmaro,queforamsendopartilhadasporoutrosinvestigadores.Nofundo,importarecuaraosséculosxviexviiereconhecer,nonúcleofunda-dordeMacau,opapelimportantequetiveramosluso-asiáticoscristãos,principal-menteosdeorigemluso-indianaeluso-malaia.Poroutrolado,temvindoaganharterrenoaideiadequeoscasamentoscomelementosdacomunidadechinesasócomeçaramasersignificativosnoséculoxx,principalmenteapósadécadade1970,quandoseextinguiuaidademilitaresportuguesesparaMacau,umgrupoque,aolongodahistóriadacidade,alimentouacomponenteeuropeiadacomunidademacaense.ValeapenaabriraquiumpequenoparêntesisparaanalisararespostadadapeloencarregadodenegóciosdaLegaçãodePortugalnaChina,presenteemMacau,aocônsuldePortugalemXangai,nasequênciadeumpedidodeesclarecimentoqueestelheformalizasobreaspráticasdoscasamentosmistosemMacau,matériaqueestavaaserdiscutida,pelasautoridadeseuropeiasechinesasemXangai.Sobreaexistênciadecasamentosentreportuguesesechinesesexisteumacontradiçãoevidenteedifícildeexplicar,notextoassinadopeloencarregadodenegócios,Igná-ciodaCostaDuarte,emJunhode1888.Noprimeiroparágrafodoseuofíciodizclaramenteque«1ºNãoconsta,nemhánotíciadequeentreportuguezesemulhereschinasgentiassetenhacelebradocasamentos,paramaisadiantereco-nhecer,no3ºparágrafo,quecomcomeffeitoalgunscasamentostemhavidoentreportuguezes(europeosouasiaticos)emulherchineza,masnãohamemoriad’esse
193sacramento-contractorealizadoentreumaportugueza(europeiaouasiatica)eumchina,nememMacao,nememqualqueroutropontodoImperiodoMeio».80Negandoeaceitandoaexistênciadecasamentosentreportugueses/macaensesemulhereschinesas,orestanteconteúdodoofíciovainosentidodereconhecerapráticadestasuniões,oquealiáséconfirmadoporoutrasfontes.81Quantoàposi-çãodasautoridadeschinesasrelativamenteàpráticadestescasamentos,emMacau,CostaDuarteadiantanuncaterexistidoqualquerinterferência,nemjuntodasautoridadesreligiosasportuguesasqueoscelebravam,nemjuntodasautoridadesadministrativas.Sobreesteúltimoponto,esclarecequenopassado,quandoexistiaumadualidadejurídicaemMacau,asautoridadeschinesasnuncaintervieramemassuntosqueenvolvessemossúbditosportugueses.82Subentende-se,destaideia,queopodermandarínicolocal,apartirdomomentoemqueumachinesacasavacomumportuguês,deacordocomaleiportuguesa,deixariadeaconsiderchinesa.Anãointerferênciadasautoridadeschinesaséaindaconfirmadano4ºparágrafodoencarregadodenegócios:«4ºNãotemhavidoreclamaçãoalgumadasauctoridadeschinezascontraamudançadenacionalidadesobrevindaaoschinasporcausadecasamento,nemmesmocontraaapplicaçãodasleiscivisportuguezaseàsherançasdeixadasporconjugechina».83Estesesclarecimentos,datadosde1888,nãoobs-tanteaprimeiraafirmaçãodoencarregadodenegóciosemMacau,confirmamaexistênciadecasamentosquerevelamoscontactosexistentesentreacomunidadeportuguesa/macaenseechinesa,noseiodasfamíliasdeMacau,umapráticacadavezmaisfrequentenoséculoseguinte.Destemodoseiaalimentandoacomunidademacaense,nãoseexcluindoapráticadecasamentoscomoutrascomunidadesétnicasenacionais,asiáticaseeuro-peias.Assim,quandosetentasaberquempertence,ounão,àcomunidademacaen-se,paraalémdanaturalidade,importaintegrartambémaquelesqueseidentificamcomogrupo,porafinidade(casamento),querporcontacto(permanênciaprolon-gadaemMacaue/oucommacaenses),«acabandoporadquirirumaformadeestaresentirsimilaraosdemais»(Piteira,1999,p.172).80Ofíciode12deJunhode1888,doSecretário-geral,EncarregadodeNegóciosdaLegaçãodePortugalnaChinaemMacau,IgnáciodaCostaDuarte,paraoCônsuldePortugalemXangai,JoaquimMariaTravassosValdez.InOfícioNº5-AReservadode13deJulhode1888,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0005).81Cf.MatrículadosCidadãosPortugueses.AHD-MNE.ConsuladodeXangai.M.53-61.Livros121.AindaoestudodeJorgeForjaz(1998)sobreasfamíliasmacaenses.82Sabemosqueestaafirmaçãoestálongedaverdade.AhistóriadacidadedeMacauestárecheadadeepisódiosquerevelamumquotidianorecheadodepequenosegrandesconflitosentreoLealSenadoeosMandarinslocais.BastaconsultarosoitovolumesdaCorrespondênciaOficialTrocadaentreasAutoridadesdeCantãoeosProcuradoresdoSenado(Jin,2000)ehistóriasdoquotidianodacidadedeMacau(Dias,2006).83Ofíciode12deJunhode1888,doSecretário-geral,EncarregadodeNegóciosdaLegaçãodePortugalnaChinaemMacau,IgnáciodaCostaDuarte.Idem.
194Retomandoaquestãocentral,sãomuitodiversasasorigensmaisremotasdosmacaenses,sendoimportantesublinharquemuitosdeleseramjámestiçosdeas-cendênciaportuguesa:Índia,Malásia,Filipinas,Sião,Cochinchina,Japão,Timor,Bengala,China,RússiaAsiática,Arábiaelitoralafricano(Morbey,1994).Masadi-versidadedassuasorigensnãoimpediuqueacomunidademacaensefosseganhan-doumaidentidadeculturalquesefoiforjandoaolongodosséculos,emMacau,atravésdemecanismosdeidentificaçãoederejeiçãofaceaosgrupospopulacionaisportuguesesechinesesque,deformadiferente,dominavamacidade:aherançaportuguesatendencialmenteenaltecida,aherançachinesatendencialmentedesva-lorizada(Morbey,1994).ParaCosta(2005),ostraçosidentitáriosdosmacaensessãodefinidosporumnomepróprio,ummitodelinhagemcomum,memóriashistóricas,várioselemen-tosdiferenciadoresdeculturacomum,ligaçãoaumaterranatalespecíficaesentidodesolidariedade.ConsiderandoestesatributospodemosdizerquerelativamenteaMacaueaosmacaensestodososatributosestãopresentes,designadamente,umnome,Macaense;ummitodelinhagemcomum,queporacasoassentanumagénesemultiétnica;memóriashistóricaspartilhadas,comoocomprovaahistoriografiamacaense;adiferenciaçãoculturalquepodedesdejáserdadapelaexistência(ou«invenção»)deumalíngua,opatuá;aterranatal,queéMacau;e,finalmente,umsentidodesolidariedadequesemanifestaoutemmanifestadoaolongodahistóriasobretudoemmomentosdecrise(Costa,2005,p.108).Reforçandoeste«retrato»daetniamacaense,Cabral(1994),depoisdeasso-ciaroconceitodeetnicidadeà«identificaçãodeculturasparticularescomomodosdevidaoudeidentidadesquesãobaseadasnumanoçãohistóricade‘origem’ou‘destinocomum’querestesejamíticooureal»(p.226),defendeestar-seperanteumaculturacrioulacomespecificidadesprópriasaoníveldalíngua,dovestuário,dagastronomiaedasinstituições.NamesmalinhaseguePiteira(1999)quandodefineomacaensecomoumacomunidadeouetnia,namedidaemque«aglutinaummododeseredeestar,identificadoemtornodasuaconstelaçãoquergenética,quercultural,apropriando-sedeumahistória,deumatradiçãoedeumarazãodeseorgulharemserMacaense»(pp.169-170).Estastentativasdeidentificaçãodosprincipaistraçosidentitáriosdacomuni-dademacaensenãoesbatemumaideiacentralnoestudoqueaquivimosdesen-volvendo:aconcepçãodequeestesprocessosseconstroem,deformadinâmica,aolongodotempoenosdiferentesespaçosporonde,nomundo,estacomunidadesedispersou,comoteremosocasiãodevermaisadiante.Trata-sedereafirmarqueasidentidadessociais,etambémculturais,seconstroemporintegraçãoediferencia-
195ção,«equetodoesseprocesso,feitodecomplementaridade,contradiçõeselutas,nãopodesenãoconduzir,numalógicadejogodeespelhos,aidentidadesimpuras,sincréticaseambivalentes»(Pinto,1991,p.219).Háaliásquemconsiderequeadiversidadedassuasorigens«conferiugrandeplasticidadeàidentidadecolectivamacaense,bemvisívelnomodocomoseintegra-ramentreosexpatriadosemHongKongeXangai,desdemeadosdoséculoxix,nasociedadeaustraliana,canadiana,norte-americanaebrasileira,desdemeadosdesteséculo,comovivememPortugaleviveramnasantigascolóniasportuguesasou,simplesmente,permaneceramemMacau»(Morbey,1994,p.201).Reconhecemosserestaumacausaateremcontaparaexplicaresta«plasticidade».Outraspoderãoserencontradasnoestudodosfluxosmigratóriosdosmacaensesenasestratégiasdeintegraçãonassociedadesdeacolhimento,umaanálisequedesenvolveremosquan-docentrarmosanossaatençãonosdoisprimeirosdestinosdadiáspora:HongKonge,deformamaisaprofundada,Xangai.Numbrevesaltoatéaosdiasdehoje,aspreocupaçõesquesurgiramapósatransferênciadasoberaniadeMacauparaaChinaem1999são,aliás,otestemu-nhovivodestasmudanças.Vive-seoreceiodequepoderáestaremcausaaprópriasobrevivênciadacomunidademacaense(Koo,2000,2004),namedidaemqueelasealimentaránofuturo,quaseexclusivamente,doscasamentoscommembrosdacomunidadechinesa,tendoemcontaareduçãodopesodemográficodacomunida-deportuguesa.Nestecaso,estaremosperanteumfenómenodeassimilação.Piteira(1999)levantatambémestaquestãoaoreferir-sequepodemosestaraassistiraum«etnocídio».Noentanto,seaconstruçãodeidentidadessealimentasempredeal-teridades,envolvendopermanentementeconivênciaseinfidelidades(Pinto,1991),restasaberseestamosperanteumproblemadesobrevivênciaouse,tãosimples-mente,nosencontramosfaceaumamudançaprofundanacomunidademacaense,geradoradenovasidentidades.Acompreensãodoqueésermacaenseenquantofenómenosocioculturalcapazdegerarumaidentidaderecuperaaperspectivadinâmicadoconceitodecultura:umconceitoabertoquereconheceàscomunidadesdeumdeterminadoterritórioapossibilidadedareconfiguraçãodasuaidentidade,tendoemconta,porumlado,assuascaracterísticase,poroutrolado,omeiosocialondeinteragemcomoutrascomunidades.Noentanto,oreconhecimentodasuaidentidade,nãoobstanteodinamismoquelheéinerente,implicasempre,nãosóqueosoutrosovejamcomodiferente,mastambémqueeleprópriosevejadiferentedosoutros(Vermeulen,2001).Aestepropósito,retomemosostraçosquecaracterizamaidentidadeétnica,comonosforamanteriormenteapresentadosporChandra(2006),84paratentar84Cf.ParteI,Cap.2.
196analisardoistextosescritospormacaensesnosfinaisdoséculoxx,ambostentandoexplicarascaracterísticaseoprocessodeformaçãodaidentidademacaense:oensaiodeFredericA.Silva,intituladoTodooNossoPassado.OsFilhosdeMacau,suaHis-tóriaeHerança,foiescritoem1979ereeditadoem1996;otextodeReneldeJustoBernardinodaSilva,AIdentidadeMacaense,foieditadoemMacauem2001.Frede-ricSilvaeReneldeSilvasãomacaenses,filhosdadiáspora:FredericnasceuemHongKongeemigrouparaS.Francisconosanosdadécadade1970;Reneldeé,tambémele,ummacaenseradicadonosEUA.Ambasasediçõessãobilingues(portuguêseinglês),comoquedenunciandooduploesforçodeintegraçãonasociedadedeacolhimentoedepreservaçãodasuaidentidade,erevelammuitospontoscomuns,oumelhor,complementaresnoprocessodereflexãodosmacaensessobreassuasorigensesobreoprocessodeconstruçãodasuaidentidadequeatravessouváriosséculosediversosterritórios.Ocontornomíticodeumaancestralidadecomumedeummesmolugardeorigemocupamumpapelcentralnaafirmaçãomacaensedasuaidentidade,ci-mentadonumprocessohistóricoquecontribuiuparalhedarforma.Osdoisautores,antesdesededicaremàapresentaçãodostraçosquecaracterizamasuaidentidadeculturalquelheconferemumasingularidadedistintiva,ocupam-sedaapresentaçãodaorigemhistóricadeMacau,nãoseinibindoderecuarnotempoederecuperarafigurapioneiradaexpansãomarítimaportuguesa:oIn-fanteD.Henrique.Istoé,comaideia«nós,osdescendentesdosportuguesesquedescobriramMacau»(Silva,1979/1996,p.109),estesmacaensesestabelecemaligaçãoquaselinear,decausa-efeito,entreachegadadosportuguesesaMacauea«históriadaexpansãomarítimaportuguesa,começadanoSéculoXIV»(Silva,2001,p.35).Estaviagemparaumtempolongínquo,paraalémdeoferecerumafundamen-taçãoenraizadanahistóriaparao«sermacaense»servetambémdeexplicaçãoparaonascimentodoseuterritóriodeorigem.Asraízesnotemposurgem,assim,comoelementocompensadorparaadistânciaespacialqueosseparava,masquetambémseconstituiucomoumelementocontributivodasuaidentidade.ParaReneldeSilva,«devidoaoisolamentoaqueforamvotadoseàsuaerradicaçãoemterralongínqua,afastadadaMãePátria,foram-secasando,pelosséculosfora(…)misturando-seassimosangueportuguêscomosanguedaschinesas,malaias,filipinas,etc.»(Silva,2001,p.31).Macau,enquantoterritóriodeorigemdascomunidadesmacaenses,é,assim,oresultadodeumaligaçãoseculareespacialmentedistante,assumindoocarácterdeumaancestralidadequasemítica,istoé,fundadora,semaqualnãoteriaexistido.«Oisolamentoemcausafoifactordeterminantedacriaçãoeformaçãosócio-psicológicadatipicidademacaense:Quantoàmaneiradefalar–odialectomacaenseouo‘patuá’equantoàsuamaneiradepensaredeactuar–aidentidademacaense»(Silva,2001,p.76).
197Complementaraestaideia,Fredericassumeumavisãomaisabrangentequan-doprocuradefiniroterritóriodeorigemdascomunidadesmacaenses,colocandoHongKongaomesmoníveldeMacau,considerandoquedevetratar«doslugaresqueforamdasnossasraízesedosnossoslares»(Silva,1979/1996,p.111).Estemacaense,naturaldeHongKong,nãoseinibedeincluirasuaterranatalcomoumterritóriodeorigemdascomunidadesmacaenses,tambémporissogeradordasuaidentidadesociocultural.EstaposiçãodeFrederic,longedesepoderreduziraumasimplestentativadevalorizaçãodacidadeondenasceu,deveserentendidanumadimensãomaisvasta,resultantedacapacidadedestemacaensedefinirasuaidenti-dade,nãosópelosprocessossociaisdesenvolvidosnoseuterritóriodeorigem,mastambémporaquelesquederivamdofenómenomigratório.Ganhaassimparticularrelevoopapeldesempenhadopelahistóriacomumnoprocessodeidentificaçãosocioculturaldosmacaenses:umahistóriacomumaosseusdiferentesmembros,partilhadaentreosdoisterritóriossimbolizadoresdassuasorigens–PortugaleMacau–,geradoradasvivênciasdopresentee,simultanea-mente,autoradasmemóriasdopassado.Estascomeçam,comovimos,noiníciodaexpansãomarítimaportuguesae,depois,comachegadadosprimeirosportuguesesaosuldaChina(Silva,2001).EmMacau,destahistóriacomum,paraalémdosactosfundadoresdacidadeemmeadosdadécadade1550,doismomentossãoprivilegiados,capazesdecriarosseusheróis,individuaisecolectivos:adefesadoshabitantesdeMacaucontraoataqueholandêsde1622eoperíododagovernaçãodeFerreiradoAmaral(1846-1849).Doprimeiroresultaaheroicidadecolectiva,assinaladapelosdoisautores,ondesecontavamos90filhosdaterra,«diferenciadosdeportugueses,castelhanos,moços,escravosecafres(…)homenscapazesdepegaremarmas,paraadefesadasuaterranatalcontraosholandeses»(Silva,2001,p.69).Dosegundo,odestaquevaiparaosdoisheróisdaquelesanosdeumaconjunturaparticularmentedelicadanasrelaçõesdagovernaçãodeMacaucomasautoridadesmandarínicas,nasequênciadogovernodeAmaral,doseuassassinatonaPortadoCercoedoassaltoaPassaleãocomandadaporVicentedeNicolauMesquita,que«pôsoinimigoemdebandada»(Silva,1979/1996,p.115).Realça-se,assim,umahistóriaquepertenceatodaacomunidade,ondeseerguemheróiscolectivoseindividuais,protagonistasdemomentoshistóricosdefundaçãoeconsolidaçãodoterritóriodeorigem,ondeseforjaasuaidentidadeculturalaolongodosséculos.Nestahistóriacomumreconhece-seaindaaGuerradoÓpiocomoomarcohistóricoquemudouahistóriadaChina,masnãosó:«ParaoMacauFilhotratou-seigualmentedeummarcohistóricoedoiníciodasuadiáspora.PoisqueparticipounosprimórdiosdafundaçãodeHongKong,desempenhandopapelsignificativonoconjuntodospioneiros»(Silva,1979/1996,p.117).Revela-seaconsciênciadoenquadramentohistóricoemqueocorreuoarranquedamigraçãomacaense,assumindo-acomoparteintegrantedoprocessodeconstruçãodasuaidentidade.
198Dasorigensmíticas,temporaleespacialmentedistantes,resultam,emgrandemedida,ostraçosculturaisquesãoidentificadosporestesdoismacaenses,osquaisassentam,noessencial,emtrêsvectores:amiscigenação,oportuguesismoeare-ligiosidade.Delesderivamasespecificidadesdoquadrosocioculturalquelhesvaiconferirumasingularidadeeumconjuntoderecursosquelhespermitegarantirasuaidentidadenoprocessodeintegraçãonassociedadesdeacolhimento.Amiscigenaçãoéopontodepartidaparaacompreensãodaidentidadema-caense.Nocapítulodenominado«Quemsomos?»,Silva(1979/1996)começaporenunciarque,emtermosraciais,osmacaensessãoeuro-asiáticos,frutodemestiça-gensconsecutivas,sendoimpossíveldedeterminar«apercentagemdesanguepor-tuguêseuropeuoudesangueoriental,oquetemsidoaindamaisdificultadopelocasamentocomindivíduosdeoutrasnacionalidades»(Silva,1979/1996,p.118).Reconhecidoestefenómenosociocultural,caracterizadordaidentidademacaense,eleéintegradonumcontextofortementemarcadopelatolerânciaecompreensãodeumasociedadeplural,onde«osmacaensesconviveramcomoschinesesdentroeforadassuasfronteiras,adiantando-sequefoinacomplexidadedestarealidadequenasceueseestruturouaidentidademacaense»(Silva,2001,p.96).Destemodo,omacaensesurgecomoherdeirodeculturasdiversas,pois«nele,oencontrodosmundosdeu-se»(Silva,1979/1996,p.120).Alémdamiscigenação,aceiteporestesdoismacaensescomoparteintegrantedoseuquadrocultural,doisoutrosvectoressãovalorizados:oportuguesismoeareligiosidadequeimpediramasuadiluiçãoouabsorçãonumasociedadecujapo-pulaçãoeramaioritariamente(97%)deorigemchinesa(Silva,2001).Umdeles,oportuguesismo,resultadadescendênciadosportuguesesque,duranteséculos,mantiveramasuapresençaemMacau.Nãoporumaquestãodesangue:estaéconsideradairrelevantevistoseremdescendentesdeportugueses,masnascidosemMacau,vivendo«noâmbitodoscostumeslocaisqueosséculosmoldaram»(Silva,2001,p.32)efrequentando«asescolaslocais,ondeoportuguêsfoialínguaveicu-lardaaprendizagem»(Silva,2001,p.31).Osegundovectorrefere-seàreligiosidadeou,omesmoédizer,àpráticadocatolicismo,queremMacau,territóriodeori-gem,quernassociedadesdeacolhimentoondeaesmagadoramaioriadapopulação,asiáticaeeuropeia,nãoeracatólica.EmMacausobressaiadevoçãoaoSenhordosPassos,introduzidapelosfradesagostinhosem1834,epelaImaculadaConceição,proclamadapadroeiradeMacaunodia8deDezembrode1942,emplenaguerramundial(Silva,2001).Comoveremosmaisadiante,aquelaprimeiradevoçãovaifazercomquemuitosmigrantesmacaensesdeHongKongvisitemregularmenteMacau,usufruindodaproximidadegeográficadasduascidades,paraparticiparnasprocissõesanuaisquealiserealizam.Porseulado,nassociedadesdeacolhimento,comoXangai,reconhece-sequeo«catolicismo,comoéevidente,eraforteegenera-lizadonoseiodacomunidade»(Silva,1979/1996,p.143).
199Assim,a«identidademacaenseteveporpedraangularoseuportuguesismoin-questionável,asuareligiosidadeinabaláveleasuaadaptabilidadeàsobreviência…»(Silva,2001,p.96),easínteseculturalpodeeventualmenteserencontradanascaracterísticasdacozinhamacaense.«OêxitodacozinhadoMacauFilhodeve-seanuncatertidoapretensãodeserpurista,sendoantesabertoàevolução,resumin-do-seestaaberturaaduaspalavras:ecletismoesincretismo»(Silva,1979/1996,p.132).Poderemosinterrogarseossegredosdacozinhamacaenseilustramosse-gredosdaintegraçãosocialdascomunidadesmigrantesmacaensesnosdiversoster-ritóriosondesefixaram?Nocapítulodaculturaésempredadoumespecialdestaqueàexistênciadeumalínguacomume,nesteparticular,aidentidademacaensereparte-sepelaafirmaçãodoseuportuguesismoevaloresancestrais–ousodaLínguaPortuguesa–epelacriaçãodeumdialectocrioulo–oPatuá.SeaimportânciadousodoPortuguêsjáfoisalientadaanteriormentequandosefezreferênciaaoseuusonoespaçoescolar,acriaçãoeusodoPatuáéindicadordadinâmicaculturalesocialdacomunidademacaense,capazdecriarnovosreferentesculturais,quesãomarcasdistintivasdasuaidentidade.CitandoGracieteBatalha,ovelhodialectocriouloé«umdialectocolonialqueseenraizouaquiefoitransmitidodepaisafilhosdurante300anos,atéaoséculopassado[séculoxix],tendosidousadocomolinguagemfamiliarmesmonascasasmaisdistintas.Eratambémusadopeloschinesesquandodesejavamcomu-nicarcomosmacaenses,porescravosafricanos,porasiáticos…edepoispelosseusfilhosaquinascidospelostemposfora»(Silva,2001,p.80;Ferreira,2006).LínguaPortuguesaePatuá,reconhecidamenteemdesusodesdemeadosdeoitocentos,nasuacomplementaridade,configuramodesenhoculturaldeumacomunidadecujaidentidadeseconstruiuereconstruiuaolongodeumprocessohistóricoqueintegrouumadiversidadedepovosgraçasaosdiferentesmovimentosmigratóriosqueconcorreramparaMacauequedesteterritórioirradiaramatravésdadiásporamacaense.Aestasduaslínguaspodemosnósjuntarassuascompetên-ciaslinguísticasnousodoChinêsedoInglês,nãoapresentadasdeformadesen-volvidaporestesdoismacaenses,masqueoutros,comoJackBragaqueiremoscitarmaisadiante,nãoseesquecemdereferircomoessenciaisemtodooprocessomigratório.Parafinalizarestabreveanáliseaodiscursodestesdoismacaensesquereflectemsobreassuasorigenseidentidades,resta-nosfazerreferênciaàformacomoapre-sentamaregraquedefineapertençadeummacaenseàsuacomunidade.Nesteparticular,essencialquandonospropomosdeterminaraauto-imagemqueumacomunidadetemdoseuprópriopadrãocultural,ambososmacaensesestãodeacor-do,reconhecendoquesepodesermacaensepornascimentoouporadopção(Silva,2001),ouquandoafirmam,deformatransparente,quesepertence«àcomunidadeporquesequer,eporsuavezacomunidadeaceita-onoseuseioimpondo-lhecomo
200condiçãoúnicaasuavontadeemlhepertencer»(Silva,1979/1996,pp.118-119).Destaformaseanulamasquestõesraciais,nacionaiseculturais,emergentesdasori-gensdiversificadasdosseusmembros,eseafirmadeformacategóricaaidentidadeculturalcomoumaconstruçãosocialalicerçadanumterritórioesedimentadanotempoaolongodemuitasgerações,numquadrodetolerância.Emsíntese,considerandoaetnicidadecomoumconceitoquenosajudaade-signarumaidentidadeculturalcolectiva,ocupandoumdeterminadoespaçosocial,elapressupõeumanegociaçãoconstantedasfronteirasentreosdiferentesgruposétnicos,masreactivandoalgunsdosseusvaloresecrençassemprequesentene-cessidadedefortalecerogrupofaceaumcontextosocialqueconsidereadverso(Spencer,2006).Então,seemMacau,osmacaensesalimentaramasuaidentidadenumprocessodinâmicodeconstantediálogocomascomunidadesvizinhas,commecanismosdeidentificaçãoerejeição,quaisforamasrelaçõesqueestabeleceramcomasoutrascomunidadesnassociedadesdeacolhimento,comoHongKongeXangai?Ocontactocomasoutrascomunidadespresentesnessassociedadeseane-cessidadededesenvolverestratégiasfacilitadorasdasuaintegraçãosocialobrigaramascomunidadesmigrantesmacaensesaprocuraremrespostasque,oufortalecessemasuaidentidadeou,pelocontrário,facilitassemasuaassimilação.Entreestesdoispossíveisextremos,propomo-nosanalisarnoúltimocapítulooscomportamentossocioculturaisdosmigrantesmacaensesnumadassociedadesdeacolhimentodasuadiáspora(Xangai)eidentificarosresultadosdasopçõesqueescolheram,tendoemvistaasuaintegração.Noentanto,antesdeofazer,etendoemcontaoenquadramentojurídicoesocioculturalquetentámosapresentarnaspáginasanteriores,importadefiniroqueentendemospormacaensenoâmbitodestatesesobreasuadiáspora.Adiversida-dedassuasorigensque,numcontínuotemporal,foramalimentandoasfamíliasmacaenses,nelasseintegrandoporviadocasamento,afastadenósaveleidadedereduziromacaenseàsuafórmulamaissimplesqueseriaodealguémqueénaturaldeMacau,atéporque«contrariatantoosignificadohistóricodotermocomoaspráticasdenomeaçãoidentitáriadosprópriosmacaenses»(Cabral&Lourenço,1993,p.21).Umprocessoquesefoitornandocadavezmaiscomplexoàmedidaqueseforamdiversificandoosseusdestinosmigratórios.Poroutrolado,importaintegrarnadefiniçãodomacaensenãosóasuadimensãomulticultural,comotam-bémoseuestatutojurídico,nomeadamenteodasuanacionalidade,quebalizouosdiferentesmovimentosmigratóriosquefazempartedadiásporamacaense.Emterceirolugar,pensamosqueoconceitodemacaensenãodeveserdissociadodonú-cleosocial(família)ondeseintegraramedesenvolveramasprincipaiscaracterísticasculturaisquelheconferemasuaidentidade,particularmenteasdeorigemeuropeia(obviamente,comparticulardestaqueparaasportuguesas)easiática(sendodedes-tacaraschinesas).
201Assim,noâmbitodesteestudo,entendemospormacaensetodasaspessoasdenacionalidadeportuguesaque,sendonaturaisdeMacauouseusdescendentes,as-sumiramaherançaculturaldapresençaportuguesanoterritório,nomeadamenteadoptandoaLínguaPortuguesaeareligiãocatólica,contribuindoassimparaapre-servaçãodeumacomunidademiscigenadaentreeuropeuseasiáticoscujasorigensremontamaoséculoxvi;aestegrupodepessoasjuntamostambémtodosaquelesque,nãosendonaturaisdeMacau,porviadocasamento,deramorigemaumanovafamíliamacaenseouintegraramumajáexistente,contribuindo,nestepercurso,paraapreservaçãodeumacomunidadeétnica,culturalmentehíbrida,comvaloresepráticasculturaisquelheconferemumaidentidadesingular.2–PartidaseChegadas:ItineráriosnoEspaçoenoTempoAhistóriadacomunidademacaense,entendidanasuadiversidadeétnica,cul-turalesocial,resulta,emgrandemedida,dahistóriadasmigraçõesquecontribuí-ram,querparaasuaformaçãoemMacau,querparaasuadispersãopelomundo.DepoisdesumariamentecaracterizadaaidentidadeétnicadosmacaenseseaindaantesdeavançarmosparaoestudodofluxomigratórioparaXangaiedosprocessosdeintegraçãosocialnasconcessõesestrangeirasdestacidadechinesa,propomo-nospercorrerocaminhoquenoslevaráàcaracterizaçãodadiáspora,nasuadimensãotemporal,aolongodosséculosxixexx,enasuadimensãoespacial,comadispersãodacomunidadepelomundoapartirdeMacau,oseuprincipalterritóriodeorigem.Énestasduasdimensõesquetentaremosanalisaromodocomoseconstruiuaredemigratóriaquedeusuporteàemigraçãocontínuadosmacaenses,naqualseinscreveaemigraçãoparaXangai.Retomandoumaideiaquasesemprepresentequandoseestudamosfenómenosmigratóriosassociadosaoconceitodediáspora,importaidentificarosterritóriosdeorigemecaracterizarasredessociaisqueseconstituíramentreeleseentreosdiferentesterritóriosdeacolhimento.Territóriosdeorigem,noplural,porque,paraalémdeMacau,outrospoderãoseridentificadosaolongodahistóriadeumamigra-çãoquedurahámaisdedoisséculos,constituindo-secomoumadasespecificidadesdadiásporamacaense.ParaconcretizarmosestaanáliserecorremosàobradeForjaz(1996)ondesefazumadescriçãopormenorizadadasgenealogiasdasfamíliasmacaenses.Trata-sedeumaobramuitocompleta,querpelasuadimensão,querpelaqualidadedainfor-maçãoquedisponibiliza.Aolongodostrêsvolumes,numtotalde3332páginas,FamíliasMacaensesapresenta-nosasgenealogiasde280famíliasmacaenses,apartirdemeadosdoséculoxviii.Paraalémdosnomesegrausdeparentescoquesãoidentificados,sãofornecidasinformações,deumaformaexaustiva,sobreoslocaise
202datasdenascimento,decasamento,denascimentodefilhosedefalecimento,bemcomoprofissões,brevesnotasbiográficas,destinosdeemigraçãoemoradasactuais,até1995.Éumafontedeinformaçãoinesgotável,queseencontradisponívelparatodososinvestigadoresquesededicamaoestudodeMacau,principalmentedasuahistóriasocial.Foicombasenestaobraqueprocedemosàidentificaçãodetodososmembrosdasfamíliasmacaensesqueparticiparamnosmovimentosmigratóriosquefazempartedahistóriadestacomunidade,quernosentidodaimigraçãoparaMacau,contribuindoassimparaasuaformaçãoecrescimento,quernosentidodaemi-gração,istoé,colaborandonasuadispersãopelomundo.Paralevarmosacaboestetrabalhodecidiu-seprocederaoinventáriodositineráriosdevidadetodososmacaensesidentificadosnaquelaobra,istoé,osquemudaramdeterritório,par-tindodoprincípiodequeumindivíduoque,porexemplo,nasceuemMacauecasouemXangaiexperimentouummovimentomigratório;omesmoacontecendoaumoutroquetenhanascidoecasadoemHongKong,masfalecidonaAustrália.Apartirdaconsultasistemáticadestaobraconstruímosumaextensabasededadosondefoipossívellistartodososnomesdosmacaensesque,atravésdoslocaisondeocorreramosfactosmaismarcantesdasuahistóriadevida(nascimento,casamento,nascimentodosfilhos,falecimento),registaramumadeslocaçãonoespaço,aquientendidacomoummovimentomigratório.Admitimosahipótesedeocorreremcasosondeaproximidadegeográficailudeestecritériopornósdefinido.Porexem-plo,pensamosemalgunsmacaensesque,vivendoemHongKong,decidiramcasaremMacau.TalnãosignificaquesetenhamdeslocadoparaMacauequeláficassemaviver.Decidiramapenascasarnasuaterranatal,regressandoaHongKong.Noentanto,pensamosqueonúmerodiminutodestescasoseadimensãodonúmerodenomesrecolhidos,9155,justificamqueseadmitaestamargemdeerroqueserátidaemcontaquandoprocedermosàanálisedosresultados.Atravésdositineráriosdevidados9155migrantesmacaensesidentificadosfoipossívelconhecerolocaldenascimentode8451eadatadenascimentode7627.Entreestes,de7559casosconhecemos,emsimultâneo,olocaleadatadenasci-mento.Partindodocruzamentodestasduasvariáveisidentificámosos76territóriosnacionais85porondeseestendeuainfluênciadasfamíliasmacaensesnomundo(QuadroIII.1eANEXO1).Nestetotalreúnem-se,nãosóosmacaensesqueaolongodoseuitineráriodevidanosindiciamumamudançadeterritório,mastam-85Parafacilitaraanáliseidentificaram-seosespaçosnacionaisdetodasaslocalidadesreferenciadasnaobraconsultada.Noentanto,abriram-sealgumasexcepções:Inglaterra,Escócia,GaleseIrlandaforamagrupadossobadesignaçãogenéricadeIlhasbritânicas;Burnéuéumailharepartidaportrêsespaçosnacionais–Brunei,IndonésiaeMalásia;sobonomedeÍndiaagrupámostodososterritóriosquefazempartedestepaís,exceptuandoGoa,DamãoeDiuquesejuntaramnadesignaçãodeGDD;aChinaencontra-serepartidaporquatroterritóriosdiferenciados–Macau,HongKong,XangaieCHoutros;manteve-seaunidadepolíticadaJugoslávia,ondeincluímososcasosdaCroácia.
203bémtodosaquelesque,casandocomfilhas(os)daterra,contribuíramparaalargaradiversidadedasorigensdasfamíliasmacaenses:uns,chegandoaMacau,contri-buindoparaaconstituiçãodenovasfamílias;outros,aumentandoadiversidadedeorigensqueexistiamemcadafamília,porviadoscasamentosqueforamrealizandoemcadageração.Estesúltimos,genericamente,foramemigrantesdeoutrospaísesqueseestabeleceram,principalmente,emMacau,HongKongeXangaiondecon-traírammatrimóniocommacaenses.Aindaqueemnúmeroreduzido,nototaldos9155casospornósidentificados,merecemestareferência.Assuasorigensnãonosrevelamdestinosdeemigraçãodemacaenses,masapenasterritóriosquepassaramaintegraradispersãogeográficadadiásporanasequênciadoscasamentosqueosmacaensescontraíramcompessoasdasmaisdiversasorigens.Masaesmagadoramaioriarevela-nosositineráriosdemacaensesemigrantes.Nãosendopossívelidentificaroanodeemigraçãodecadaumdelesé,toda-via,possívelanalisaratendênciadecadageração(década)dasfamíliasmacaensesrelativamenteàopçãoporemigrar,quantificando-osemcadaumadasvintedéca-das,identificandoosseusprincipaisdestinosereconhecendoolugarocupadopelafamílianoseuprocessomigratório.Dos9155casosfoiaindapossívelidentificar,paraalémdoslocaisdenascimento,oslocaisondecontraírammatrimónio,factorelevantequandopretendemosanalisarofenómenodedispersãoeaslógicasfami-liaresqueacompanharamoprocessomigratório.Assim,foramidentificados6847macaensescomreferênciaexpressaaoseulocaldecasamento.Estainformaçãofoicruzadacomosrespectivoslocaisdenascimento(QuadroIII.2–ANEXO2),chegando-seaumtotalde6207macaenses,dosquaisconhecemos,emsimultâneo,olocaldenascimentoeolocaldecasamento.a.Macau:aImigraçãoEuro-AsiáticaSelavisa,lugardoconcelhodeArganiledistritodeCoimbra,viunascer,noanode1785,BernardoEstêvãoCarneiro,umhomemquesetransformounumdosmaisricoscomerciantesdeMacaudasuaépoca.EntreCoimbraeMacau,BernardoCar-neiropassouporManilaondedesenvolveuasuaactividadedenegociante,masem1819jáseencontravanaCidadedoSantoNomedeDeusnaChina,instaladonumpalácioquehaviaadquiridonaPraiaManduco.Passoupordoiscasamentos,umnasFilipinas,comumasenhoradenomeGertrudesMariaPereira,dequemnadaseco-nheceparaalémdonomeedofactodeterdadoàluzoitofilhos,todosnascidosemManila.EmMacauvoltouacasar,noanode1837,comAnaMariaPeresdaLuzeSilva,filhadaterra,nascidaefalecidaemMacaunosanosde1807e1888.Destesegundocasamentonasceramtrêsfilhos.Osseusonzefilhos,todosemMacau,deramcontinuidadeaonomedafamíliaCarneiro,depoisdamortedeBernardoCarneiro,
204QuadroIII.1*–Númerodenascimentosdosmacaensesmigrantes,pordécadas(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)DÉCADASDENASCIMENTOTotal<180018001810182018301840185018601870188018901900191019201930194019501960197019801990LOCALDENASCIMENTOTotal7559821851861282602573474114456156867668657357697033042371TxVariação183,368,648,8103,1-1,235,018,48,338,211,511,712,9-15,04,6-8,6-56,8-92,4-69,6-85,7Macau264751332661032131722002021892041501541662082882195751CH-HongKong2120184086119124188225250249225168304123721CH-Xangai901101239511111792001381421711Portugal5035925129162832253036232551384438291CH-outros3651122829497158793218105Filipinas140333353375101914171311147IlhasBritânicas12931133361612111923151012Japão10602121321161385592EUA721110122107169441211Singapura50146294257343GDD4742745417314311Rússia401715134Vietname401128516421Moçambique383315692Angola36121241583Timor2815276331
205LOCALDENASCIMENTOBrasil2611143772Alemanha2412122222235Tailândia241141117211211India21312111131421Indonésia1811125134França131223221Austrália1211112114Espanha1211111111211Malásia11111111212Perú112342Holanda101221112Equador81421México8122111Suíça811231Canadá711221Grécia61311*Cf.ANEXO1comquadrocompleto.Cálculosdoautor.Fonte:Forjaz(1996).
206QuadroIII.2*–Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantes,porlocaisdenascimento(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)LOCALDECASAMENTOTotalCH-HongKongMacauCH-XangaiEUAPortugalCanadáAustráliaBrasilIlhasBritânicasCH-outrosFilipinasJapãoSingapuraMoçambiqueAngolaFrançaVietnameAlemanhaGDDEspanhaIndiaIndonésiaÁfricadoSulNovaZelândiaSuíçaTimorTailândiaItáliaBélgicaGibraltarMalásiaCoreiaLOCALDENASCIMENTOTotal620720731735666354352183146134106975445373021191411109999776655443Macau21258316581375220335225016438711129125142444CH-HongKong1555692210137186131046214413016164151102422132CH-Xangai62817186208531415936755611222Portugal5861444633694392116912223112CH-outros33311911164542147622111IlhasBritânicas139741645265171231Filipinas112423446171831221Japão862173010222111251EUA802042811222115111GDD545421231Singapura431652145172Rússia40132916Vietname3321101126Moçambique311118353*Cf.ANEXO2comquadrocompleto.Cálculosdoautor.Fonte:Forjaz(1996).
207LOCALDECASAMENTOTotalCH-HongKongMacauCH-XangaiEUAPortugalCanadáAustráliaBrasilIlhasBritânicasCH-outrosFilipinasJapãoSingapuraMoçambiqueAngolaFrançaVietnameAlemanhaGDDEspanhaIndiaIndonésiaÁfricadoSulNovaZelândiaSuíçaTimorTailândiaItáliaBélgicaGibraltarMalásiaCoreiaLOCALDENASCIMENTOTotal620720731735666354352183146134106975445373021191411109999776655443Timor27217111131Alemanha2781413411121Angola2561531Brasil241353912Tailândia2221532India21971121Indonésia18361115Austrália17101123Espanha14251131França1312222211Perú113511Malásia11212114Holanda10234México91511*Cf.ANEXO2comquadrocompleto.Fonte:Forjaz(1996).
208emMacau,em1854.UmdosoitofilhosdoprimeirocasamentodeBernardoE.Car-neiro,JosefaJulianaCarneiro,casouemMacaucomJoséGabrielFernandes,naturaldeGoa,tendovividodezanosemCoimbra.JoséFernandesfoiadvogadosíndicodaMisericórdiadeMacau,doColégiodeS.JoséedasMissõesdePequim,NanquimeSingapura;vogaldoConselhodeGoverno,fidalgodaCasaReal,membrodoConse-lhodeSuaMajestadeeCavaleirodaOrdemdeNªSªdaConceiçãodeVilaViçosa.EmMacautambémseestabeleceuoirmãodeBernardo,InáciodeEstêvãoCarneiro.Tantoquantosesabe,InáciosaiudirectamentedeSelavisaparaMacau,fixandoaíresidência,casandoem1824eaífalecendo(Forjaz,1996,pp.I-661-663;p.III-628).MuitosreinóisquepartiramemdemandadoOrientefizeram-nodirigindo-sedirectamenteaMacau.FoiaopçãodeManuelVicenteRosa,naturaldeVilaNovadaBarquinha,distritodeSantarém,ondenasceuem1680.ChegouaMacauem1704e,àsemelhançadeBernardoEstêvãoCarneiro,foiumdosmaiorescomer-ciantesdeMacau,desempenhandotambémimportantesfunçõesnaadministraçãodacidade,nomeadamentecomovereadordoLealSenado,JuizdosÓrfãoseOuvi-dor.DoseucasamentocomIsabeldaCruz,filhadeumoutroricocomerciantedeMacau,nãonasceramfilhos.Chamouoseusobrinho,SimãoVicenteRosa,tam-bémelenaturaldeVilaNovadaBarquinha(1718)aquemdeixouosseusbenseumanoivaprometida.SimãoRosa,chegouaMacaunodia3deOutubrode1738e,honrandoocompromissodeseutiocasou,dezasseisdiasdepois,comMariadeAraújoBarros,filhadeFranciscoAraújoeBarros,vereadordoLealSenadoem1717.DestecasamentonasceramsetefilhosquederamcontinuidadeaoapelidoRosa,entreasfamíliasmacaenses(Forjaz,1996,p.I-267;pp.III-295-297).AsFilipinas,pelasuaproximidadegeográficaepelasrelaçõescomerciaisquedes-desempreuniramesteterritórioaMacau,desempenharamumimportantepapelnaconstituiçãodealgumasdasmaioresfamíliasmacaenses.ParaalémdafamíliaCar-neiro,umaoutranasceudirectamenteligadaàcidadedeManila.SalvadorVicentedeS.Domingosviveunestacidadenoúltimoquarteldoséculoxviii.Desconhece--seasuanacionalidadeeadesuaesposa:muitoprovavelmenteespanhóis,talvezfranceses.AssimcomosedesconheceaorigemdoapelidoCarion(jáconhecidoemMacauemmeadosdoséculoxviii)quefoiadoptadopelosseusfilhos.CertoétercasadocomAnadaConceição,dequempoucosesabe.Atésobreonomepairammuitasdúvidas:AnadaConceição,AnadePoliano,AnaBebiana…Destarelaçãonasceramdoisfilhos,aindanacidadedeManila,masambosseestabeleceramemMacau.DeJosefaRosaCarionsabemosapenasquecasouemMacaucomJoãoGre-góriodeSáequeteveumafilhaquenasceuem1814.Oseuirmão,JoãoGregórioCarioncasouduasvezes:comairmãdoseucunhado,JosefaRosadeSá,86ecom86AssumimoscomocorrectaainformaçãodisponívelnaobradeJorgeForjaz.Nãodeixadeserestranhaacoincidênciadosnomes:osirmãosdafamíliaCarion,JosefaRosaeJoãoGregório,casamcomdoisirmãosdafamíliaSá,quetêmexactamenteosmesmosnomespróprios.
209MariaAntóniaCordeiro,criouladescendentedechinesesgentios.Nasceramcincofilhos,umfilhodoprimeirocasamentoequatrofilhosdosegundo(Forjaz,1996,pp.I-639-641;pp.III-461-462).Asorigenseuropeias,nãoportuguesas,dealgumasfamíliasmacaensespodemserilustradascomafamíliaRobarts.JamesThomasRobarts,empregadodaCom-panhiadasÍndiasOrientais,nasceuemInglaterraem1784,tendocasadoemSt.James,Paddington,em1814comCharlotteLloyd.EmMacauteveumarelaçãocomumafilhadaterra,AntóniaJosefaBorgesdosRemédiosdequemtevedoisfilhosnaturais:ThomasTurnerRobarts(Macau,1815-Macau,1872)eJoãoMariaRobarts(Macau,1825-?).EstesegundofilhocasouemHongKong.Vamosen-contrardescendentesdestafamíliamacaensenaquelacolóniabritânicaeemXangai(Forjaz,1996,pp.III-197-200).Achegadademigrantesdeoutrasorigensvaiserumaconstanteaolongodestesduzentosanos,nãosecircunscrevendoapenasaoséculoxviiexviii.Nascidoem1841,nodistritodaGuarda,JoséGonçalvesRoliz,embarcoucomomilitarparaMacau,ondecasoucomMariadaEsperança,naturaldaterraefilhadepaischine-sesgentiosdequemtevequatrofilhos.AcabouporregressaraPortugalondefale-ceu,nasuaterranatal,deixandodescendênciaemMacau(Forjaz,1996,p.III-281).Adiversidadedasorigensdasfamíliasmacaensesaproxima-nosdacomplexidadedaformacomosefoireconstruindoemMacau,permanentemente,umacomuni-dadecomumaidentidadepartilhadaentreosmundosasiáticoeeuropeu.Carneiro,Carion,Rosa,RobartseRolizsãocincofamíliasque,comomuitasoutras,têmváriosdenominadorescomuns:assuasorigenseuropeias,arefundaçãodenovasfamíliasmacaensesàsombradeapelidosimportadosdaEuropa,opapelsocialqueocuparamenquantoimportantesmembrosdaelitesocial,económicaeadministrativadeMa-caue,comoveremosmaisadiante,todaselasvãoterdescendentesqueparticiparamnadiáspora,nomeadamentepelasuapresençanacidadedeXangai.Nasuamaioria,eramhomens,militaresecomerciantes,quesedeslocaramparaoOriente,muitosindodirectamenteparaMacau,outrospassandopordiferentesterritórioscomo,porexemplo,FilipinasouGoa,equeemMacaucasaramcommulhereseuro-asiáticas,fundandonovasfamíliasoualimentandoasjáexistentes.Outrosainda,tinhamori-genseuro-asiáticascomo,porexemplo,osquepartiramdeManila.Analisandoosprincipaisterritóriosdeorigemdosmigrantesquederamnomeanovasfamíliasmacaenses(Fig.III.1),ouqueasalimentaramporviadocasamento,podemosconstatarqueMacaufoiumpontodeconvergênciadediferentesrealidadesmigratórias:uns,vindosdosterritóriosnacionaisdaspotênciaseuropeiascolonizado-ras,comoPortugal,Inglaterra,FrançaeHolanda;outros,vindosdeoutrosespaçosdomundocolonialportuguês,comooEstadodaÍndia(Goa,DamãoeDiu)eoBrasil;outros,ainda,deterritóriosquetradicionalmentesempreestiveramincluídosnasrotascomerciaisondeMacauseencontravainserida–Tailândia(Sião)eFilipinas.
210Fig.III.1–PrincipaisterritóriosdeorigemdeimigrantesemMacau(antesdoséculoXIX)Fonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.1.MapadoAutor.
211Assim,foiapartirdoitineráriomigratórioquelevouesteshomensaMacauquesefoiformando,continuamente,acomunidademacaense,ummundoquefoiaoencontrodasfamíliasmacaenses,emMacauounosterritóriosporondesedis-persaramaolongodosúltimosduzentosanos.Numacidadeportuáriaquesempreviveudiariamenteachegadaeapartidadegentesdediferentesorigens,asfamíliasmacaensesforamacumulandosaberesepráticas,sociaiseculturais,quepuderaminvestirquandoseabriram,deparempar,asportasdaemigraçãoqueoshaviamdelevarparaosmaisdiferentescantosdomundo.Reinóisemanilas,chinesesebritânicos,emuitosoutros,homensemulheres,todosporviadasmigraçõesmundiais,passaramafazerpartedahistóriadadiásporadasfamíliasmacaenses,porquemuitosdosdestinosencontradosrepetemasorigensqueestiveramnabasedoseunascimento.Dandocorpoaestarealidadeintercul-turaldacomunidade,propomo-nosanalisaradiásporamacaense,nãoapenasnosentidodadispersãogeográficaapartirdeumterritóriodeorigem,mastambém,paraalémdeste,osmovimentosmigratóriosdetodososque,porviadocasamento,emdiferentesépocasecomasmaisvariadasorigens,convergiramparaMacauecontribuíramparaalargaradimensãointerculturaldacomunidademacaense.Apartirdestesdoisgrandesmovimentosmigratóriosqueconviveramaolongodosúltimosduzentosanos,umdeconvergênciaparaosterritóriosdeorigemdadiáspora,outrodedivergênciaparaomundoporforçadaemigraçãomacaense,po-deráanalisar-se,emtodaasuaextensãogeográfica,adiáspora.Assumindooestudodetodosestesmovimentosmigratórioscomoparteintegrantedadiásporamacaensepoderemosmelhorcompreenderoseuprocessomigratório,asredesinterterritoriaisquecriaram,oslaçosquemantiveramcomassociedadesdeorigemeasestratégiasdeintegraçãoquedesenvolveramnassociedadesdeacolhimento.DoReinoNosfinaisdoséculoxviii,entreosmigrantesdasfamíliasmacaenseséevidenteodomíniodosportugueses(QuadroIII.1),particularmentenoperíodoanterioraoséculoxix(59)ondesejuntaramtodosaquelesque,àsemelhançadeBernardoEstêvãoCarneiroeManuelVicenteRosa,aportavamaMacaufundandonovasfamíliasaocelebraremcasamentoscomasfilhasdaterra.Estarealidadeexplicaque446(76,1%)doscasamentosdosnaturaisdePortugalserealizememMacau(QuadroIII.2).ÉtambémconhecidaaimportânciadosportuguesesquechegaramaMacauaolongodosséculosxixexx,ondedominamosmilitares,naconsolidaçãodavertenteeuropeiadacomunidademacaense.Éocaso,járeferidodeJoséGonçal-vesRoliz,edemuitosoutrosquepoderiamaquisercitados.Podemosobservarqueosmigrantes,membrosdefamíliasmacaensesnaturaisdePortugal,sãoumapresen-çaconstanteatéàdécadade1960.Apartirde1970,como25deAbril,adescolo-
212nizaçãoe,em1987,oiníciodatransiçãodasoberaniadeMacauparaaRepúblicaPopulardaChina,apresençaportuguesafoidiminuindo,nomeadamenteamilitarque,praticamente,desapareceu,reduzindo-seassimonúmerodeportuguesesque,porviadocasamento,seintegraramnacomunidademacaense.Pelaimportânciaqueassume,nacomposiçãodacomunidademacaense,apre-sençadapopulaçãoportuguesaquesedeslocouparaMacauaolongodetodooperíodohistóricoqueestáaserconsiderado,épertinenteaprofundaraanálisedasorigensregionaisdestapopulaçãoquefoisaindodePortugal,rumoaMacau,con-tribuindoparaoenriquecimentodavertenteportuguesanoprocessodepermanen-terecomposiçãodemográficaeculturaldosmacaenses(Fig.III.2).AanálisedasorigensgeográficasdosportuguesesquepartiramparaMacaure-velaaliderançadodistritodeLisboa,capitaldoimpérioeterritóriodeorigemdosprincipaisquadrosmilitareseadministrativoscomquemosespaçosultramarinosmantinhamasuarededenegócios.Noprimeiroperíodoconsiderado,integrandooséculoxviiiaté1839,paraalémdeLisboa,osportuguesesquedemandamparaMacautêmorigemnasBeiras(CoimbraeViseu)enosAçores,regiõesquenaépocamuitocontribuíramparaarealidademigratóriaportuguesa,prolongando-separaosdistritosdocentrointerior(Guarda,CasteloBrancoePortalegre).AestesencontramosassociadosoNorteLi-toral(PortoeBraga)eoAlgarve,anunciandoodomíniodolitoralqueseverificaránosperíodosseguintes.AMadeiraeoAlentejo(incluindoosdistritosdeSetúbal,ÉvoraeBeja)estãoausentesdesteprimeiroperíodo,podendoserrecordadoqueoAlentejonuncacontribuiusignificativamenteparaoscontingentesdaemigraçãoportuguesa,eMacaunãofoiexcepção.Nosegundoperíodo,acompanhandooaumentodaemigraçãomacaense,apósasGuerrasdoÓpio,atéaopós-Guerra(1920),observamostambémoaumentodonúmerodeportuguesesqueseintegraramnasfamíliasmacaenseseadispersãodassuasorigenspeloterritórionacional.Mantendo-seLisboacomoaprincipaláreadepartida,nascenoPortoumsegundocentrodesaídadeportuguesescomdestinoaMacauequelápermaneceram.Omovimentogeneraliza-seaosdoisarquipélagos(AçoreseMadeira)eacentua-seaprimaziaaNortedoTejonaemissãodemigrantescomdestinoaMacaudasregiõesdolitoralemdetrimentodasregiõesdointerior.Orecuodaemigraçãoparaoorientenasdécadasde1930-1990,registadoprincipalmenteapartirde1970,faz-seemclaroprejuízodosdistritosdointerior,progressivamentereduzidosnasuapopulaçãoporforçadeoutrosmovimentosmi-gratóriosquedominaramahistóriadaemigraçãoportuguesa.SetivermosporreferênciaosestudosdeOrlandoRibeirocitadosporSerrão(1979),constatamosumadistribuiçãogeográficadasorigensdosemigrantesportu-guesesmuitopróximadaquetentámosreconstruirparaocasoconcretodeMacau(Fig.III.3).
213Fig.III.2–Origensdosmigrantesportuguesesintegradosnasfamíliasmacaenses(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)Fonte:Forjaz(1996).MapadoAutor.
214CentrandoanossaatençãonosegundomapadaFig.III.2(1840-1929)que,dequalquermodo,correspondeaoperíodomigratório(1886-1950)analisadoporRibeiro/Serrão,podemosconstatarqueháumadistribuiçãosemelhantenosdoiscasos,dominandoodistritodeCoimbraeosquelheficamanorte.AcoincidênciaentreosdoismapasévisívelnosdistritosdoPortoeViseu(deondesaíramosmaio-rescontingentes),nosdistritosdeVilaRealeCoimbra(numasegundaposição)eemAveiro,apesardestedistritoterumamaiorparticipaçãonaemigraçãoglobaldosportuguesesdoqueaquelaqueseregistaparaMacau.Duasexcepçõessãoaindadesublinhar:uma,dizrespeitoaBragança,paraoqualnãotemosregis-todeemigraçãocomdestinoaMacau;outra,acidadedeLisboa,queassumealiderançadoscontingentesparaestacidadeemterritóriochinêsfacilmenteexplicadapelascaracterísticassociaisdosqueemigravamepelodestino,Ma-cau,umespaçocolonialatractivoparahomensdenegóciosedaadministraçãopúblicacolonial.Desublinharqueestamosafa-lardedeslocaçãodeportuguesesparaMacaunumnúmeromuitoreduzido(678emmaisdedoisséculos),quan-dopensamosnaemigraçãocomoutrosdestinos,comooBrasileosEUA,ouaFrançaeAlemanhaquemobilizoumilharesdeportugueses.DeacordocomRamos(2009),existemduasfasesdeevoluçãodaemigraçãoportuguesa,umacomdestinoaoBrasil,outraparaaEuropa,comaprimeiraaconheceroseumomentomaissignificativoentre1911e1920.SabemosquenocasodoBrasil(principaldestinodaemigraçãoportuguesanoséculoxix),entre1861e1872,atingiu-seonúmerode49610emigranteslegais(Serrão,1979).Noséculoxx,nadécadade1960,sóaemigraçãolegaldePortugalContinen-Fig.III.3–Emigraçãoportuguesa:contigentespordistritos(1886-1950)Fonte:Serrão(1979,p.II-369).
215talultrapassouomeiomilhãodepessoas(Fonseca,1990).87Todavia,afontedeinformaçãoearecolhadetodososdadosneladisponíveisrelativamenteàsaídadeportuguesesparaMacaulevam-nosaacreditarestarmosperanteumaamostracre-dível,constituídapormilitares,quadrosparaaadministraçãocolonialehomensdenegócioscujavidaproporcionouasuaintegraçãonasfamíliasmacaenses,acabandotambémporoferecerumdestinoparamuitosmigrantesmacaensesque,nasmaisrecentesgerações,escolheramPortugalcomoterraparaviver.DasIlhasBritânicasRetomandooQuadroIII.1,aosportuguesesjuntam-seosbritânicos(129comindicaçãodoanodenascimento)como,porexemplo,JamesThomasRobarts.DevidoàpresençadeumasignificativacomunidadedenegociantesemMacau,osbritânicostambémsevãointegrandonasfamíliasmacaensesaolongodestesdoisséculos,masnumafasemaistardia,quandoaumentouasuapresençanodeltadoRiodasPérolas,apósasuafixaçãoemHongKong,apartirde1842.AmaiorpartedoscasamentoscombritânicosocorreuemHongKongeMacau,sendopoucosignificativosemXangai.Estaideiaécomprovadaquandoidentificamosqueosprimeirosbritânicosaintegraremfamíliasmacaensesnasceramantesdadécadade1800(QuadrosIII.1eIII.2).Amaiorpartedoscasamentos(74)realizam-seemHongKong(53,2%),mastemosoregistode17casamentos(12,2%)queocor-reramnasIlhasBritânicas.Estesúltimosreferem-se,nasuamaioria,acasamentosresultantesdaemigraçãodosmacaensesparaaquelasparagens.Osdadosdequedispomospermitem-nosidentificarasdécadasemqueocorreram14destes17casamentos:em1810,1920e1930realizou-seapenasumcasamentopordéca-da;em1960ocorreramsetecasamentos;em1980apenasumcasamento;enadécadaseguinteregistam-semaistrêscasamentos.Oscasamentosnadécadade1960devemterocorridonasequênciadonovoimpulsodaemigraçãomacaenseapósasegundaGuerraMundial;ostrêscasamentosdadécadade1990poderãocorresponderàsaídademacaensesparaaGrã-Bretanha,nocontextopolíticodatransferênciadasoberaniadeHongKongeMacauparaaRepúblicaPopulardaChina(Forjaz,1996).DaAméricaedaRússiaDepoisdosbritânicosseguem-seosnorte-americanos,graçastambémàsuainfluênciapolíticaeeconómica,queremHongKongquer,principalmente,emXangai.Éaliásnestascidadesquesecelebraomaiornúmerodecasamentosen-87SegundoMalheiros(2005),osaldofisiológicodapopulaçãoportuguesanadécadade1960foide-1298760.Entre1960e1974«terãoemigradomaisde1,5milhõesdeportugueses,oqueatestaumasignificativaaceleraçãodofenómeno,queatingiuproporçõesdesangriademográfica»(Malheiros,2005,p.91).
216treamericanosemacaenses:20e28,respectivamente.UmexemploéodeEdnaRobertsRiverayZayan,quenasceuemTrentou,NewJersey,em1903,eintegrouafamíliaGuterresaocasaremXangaicomAntónioMariaGuterresJr.(Xangai,1915-Macau,1963)noanode1949(Forjaz,1996,p.II-159).Osrestantescasa-mentosencontram-sedispersospordiferenteslocaisondeéconhecidaapresençadaemigraçãomacaenseeondesabemosquetambémexistirammembrosdascomuni-dadesamericanas.Noentanto,eraemHongKongeXangaiqueexistiaumafortepresençadacomunidadeamericanae,também,macaense,justificando-seassimqueamaiorpartedoscasamentosserealizassemnestasduascidades.Finalmente,éimportanteexplicaropapeldesempenhadopelaRússia(40)nesteprocessodeintegraçãodeoutrosmigrantesnasfamíliasmacaenses.Nasuaesmagadoramaioriatrata-sedemulheres,muitasdelasnaturaisdaSibéria,quefugiramdoregimesoviéticoedaguerracivilrussa,apósarevoluçãobol-cheviquede1917.Oseuentrosamentocommacaenses(QuadroIII.2)ocor-reu,essencialmente,emXangai(72,5%),cidaderefúgioparaumaimportantecomunidaderussaejudaicaduranteosegundoquarteldoséculoxx,enoutroslocaisdaChina(15%).ÉocasodeLudmilaStephaniaAndrieff,quenasceuemTomsk,Sibéria,noanode1900,casounacidadechinesadeTianjincomÁlvaroAugustoMendesBrito,falecendoemXangainoanode1944(Forjaz,1996,p.I-601);oudeAnastáciaIvanovnaAratamanova,tambémnaturaldeTomsk,ondenasceuem1902,ecasouemXangai,noanode1933,comAlexandreHer-culanodeSousa,comquemtevetrêsfilhos,todosnascidosemXangai(Forjaz,1996,p.III-858).DaÁsiaOladoasiáticodasfamíliasmacaensesmanteveumafortecomponentechinesa,ocupandoestaasegundaposição,logodepoisdePortugal,nonúmerodenasci-mentos(365).Oscasamentoscelebraram-seemHongKong,MacaueXangai.TaléocasodeMariaAssuntaVong,CecíliaWongeLeongWaiPeng,trêsmulheresnaturaisdediversaslocalidadeschinesas,quecasaramcompessoasdafamíliaLuz,nadécadade1940(Forjaz,1996,pp.II-439-440).Seguem-seasFilipinaseoJapão,impondo-seaquiainfluênciadasprincipaispraçasdecomércioondeapresençadacomunidademacaenseerasignificativa:ocasamentocommigrantesfilipinosocorreuemMacaueHongKong,enquantoqueonúmeromaissignificativodecasamentosentremigrantesmacaensesejaponesesserealizouemHongKonge,principalmente,emXangai,cidadequeconheceuapresençadeumafortecomu-nidadecomorigemnoJapão.MaryonYoshinoWatanabenasceuemNishiare,noJapão,em1896ecasouemXangai,noanode1931,comZeferinoFranciscoXavierGonçalves(Forjaz,1996,p.II-69).
217DeGoa,DamãoeDiuUmaúltimapalavraparaGoa,otradicionalcentrodoimpérioportuguêsnoOriente,umadasorigensdapopulaçãoportuguesaeeuro-asiáticaquefundoueconsolidouoestabelecimentodeMacaunosséculosxviexvii(QuadrosIII.1eIII.2).Veja-seoexemplodeSilvestrePiedadeAlemão,umhomemnaturaldeGoaequeestánaorigemdoapelidoAlemãoentreasfamíliasmacaenses(Forjaz,1996,p.I-71).Importarelembrarqueestaanáliseincideapenassobreaformaçãodelaçosfamiliaresentremigrantes.Muitosoutroscasamentosforamcelebradosentrema-caensesepessoasdetodasestasnacionalidadesequeaquinãoforamcontabilizadosporquesemantiveramavivernosseuslocaisdenascimento,nãohavendonotíciadequetenhamrealizadoqualquerdeslocaçãoentreterritóriosaolongodasuavida.b.Mundo:aEmigraçãoMacaenseUmavezanalisadososprocessosmigratóriosque,convergindoparaMacauaolongodotempo,foramparticipandonaconstituiçãodasfamíliasmacaensespas-semosagoraaoestudodomovimentomigratórioqueconduziuàdiáspora.Aemi-graçãocomorigememMacauéanterioràdécadade1840.Contudo,oaumentodaemigraçãoapartirdestadécada,queremtermosdonúmerodemigrantesen-volvidos,querpeloprogressivoalargamentodosdestinosescolhidos,justificaquecontinuamosaconsiderá-lacomoomarcotemporalqueassinalaoarranquedadiásporamacaense.Assumindoagoraototaldonúmerodemigrantesmacaensesidentificadospelosseusitineráriosdevida(9155)épossívelconhecerastendênciaseosseusritmosdecrescimentoaolongodosséculosxixexx.Nãotendodisponívelainformaçãosobreoanodeemigraçãotentaremosiden-tificarasgrandestendênciasdamigraçãomacaenseaolongodosséculosxixexx,partindodainformaçãorelativaaosanosdenascimentoeinferindosobreaevolu-çãodeummovimentoqueseprolongounotempo,pordoisséculos.Estainfor-mação,relativaaoanodenascimentodosmigrantes,foiorganizadaemdécadas,ereporta-seatodososmacaensesqueparticiparamnascorrentesmigratórias,paraedeMacau(Fig.III.4).Umaprimeiraconstataçãoimportadeixardesdejáregistada:asdatasdenasci-mentodosmigrantesmacaensesdistribuem-seporumperíodode200anos,po-dendoseridentificadosdoisperíodosdistintosdesteespaçotemporal.Oprimeiro,entre1800e1929,compreende130anosecaracteriza-seporumaumentocons-tantedonúmerodenascimentosdosfuturosemigrantesmacaenses.Osegundoinicia-seem1930erevelaumcomportamentoinversoaoanterior:onúmerode
218Fig.III.4–Nascimentodosmigrantesmacaenses,pordécadas(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.
219nascimentodosmigrantesmacaensesreduz-sedeformacontínua–eaceleradaapartirde1950–,atéaofinaldoséculodenovecentos.Noquedizrespeitoaoprimeiroperíodo,esteinicia-secomasgeraçõesquenas-ceramantesde1840equeforamprotagonistasdasprimeirassaídasdosmacaensescomdestinoadiferentesportoschinesesvizinhosdeMacauedoJapão,mas,prin-cipalmente,paraacolóniabritânicadeHongKongeasconcessõesestrangeirasdeXangai,apósaIGuerradoÓpioeotratadodeNanquimde1842.Todavia,onúmerodemigrantesfoiaumentandodemodoquaseconstanteatéatingiroseupontomaisaltonadécadade1920.Osquenasceramnestadécadaenaseguinte,deummodogeral,representamasgeraçõesdosmacaensesqueiniciaramnovosmovimentosmigratórios,experimentandooutrosdestinosealgunsregressandoaMacauparadelevoltaremasair,comoveremosnaParteIV.Sãoasgeraçõesdoboommigratórioqueocorrenosfinaisdosanosde1940,comosefeitosprofundosqueaIIGuerraMundialfezsentiremMacau,HongKongeXangai.Osegundoperíodo(entre1930e1990)compreendeduasfasesdistintas.Naprimeirafase,entre1930e1959(Fig.III.4),adiásporaconheceomaiornúmerodenascimentodemigrantes.Estevalor(2207),querepresenta29,2%dototaldosmigrantes(7559)consideradosnesteestudo,éoresultadodetodooprocessomi-gratóriomacaensequelevavajámaisdeumséculodeexistência(QuadroIII.3).Nestafase,osmigrantesmacaensesnascemmaioritariamenteemMacau,seguindo--seHongKong(quasecomomesmonúmerodenascimentos)eXangai.Macaucontinuavaaalimentaradiásporacomosseusfilhosdaterraenquantoasoutrasduascidadesviamnascerosmacaensesque,nasdécadasde1940e1950,sãofor-çadosaemigrarnasequênciadosacontecimentosemtornodosegundoconflitomundialqueafectou,muitoparticularmente,aquelasduascidadesemterritóriochinês,devendoacrescentar-se,paraocasodeXangai,aproclamaçãodaR.P.daChinaem1949.Asegundafaseenglobaasgeraçõesquenascemapósadécadade1950equetendemaestabilizarasuapresençanosterritóriosondeseencontram,emparteporestesofereceremcondiçõessociaiseeconómicasquepermitemumamaiorfixaçãodascomunidadesmacaenses,reduzindo-seonúmerodepessoasqueoptampelaemigração.Quantoaoalargamentoprogressivodosdestinosdaemigração,elepodeserob-servadoatravésdadistribuiçãodoslocaisdecasamentodosmigrantespordécadas(QuadroIII.4).Atente-seque,atéàdécadade1900,oscasamentosidentificadoscelebravam-senosprimeirosdestinosdadiáspora,geograficamentepróximosdoterritóriodeori-gem:HongKong,MacaueXangai,seguindo-seFilipinas,JapãoeSingapura.Maisdistantes,encontramososcasamentosrealizadosnaÍndia,incluindoosterritóriossobadministraçãoportuguesa,Goa,DamãoeDiu.Nosanosde1910,registamos
220QuadroIII.3–Númerodenascimentosdosmacaensesmigrantespordécadaseprincipaislocaisdenascimento(1930-1959)TerritóriosTotalGlobalTotal(1930-1959)DÉCADASDENASCIMENTO19301940195075592207735769703LOCALDENASCIMENTOMacau2647715208288219CH-HongKong2120697225168304CH-Xangai90129713814217Portugal503120384438CH-outros36560321810Filipinas14038131114IlhasBritânicas12948231510Japão10619559EUA7217944Singapura5014734GDD47211Rússia400Vietname40255164Moçambique3821156Angola36212415Timor28633Brasil2614437Alemanha247223Tailândia24312India217142Indonésia188134França135221Austrália126114Espanha124121Malásia11321Perú1122Holanda104112Equador811México8211Suíça86231Canadá75122Fonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.1.Cálculosdoautor.
221Fig.III.5–Fasesdedispersãodadiásporamacaense(Séc.XIXaté1995)deacordocomoslocaisdecasamentosFonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.4.Cálculosdoautor.
222QuadroIII.4*–Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantespordécadas(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)DÉCADASDECASAMENTOTotal<180018001810182018301840185018601870188018901900191019201930194019501960197019801990LOCALDECASAMENTOTotal588054213121405875206203233279300338438490798647647520341140CH-HongKong211136110103126148159132153179255321245118476Macau1776502127193752639295951131099896103239161149766417CH-Xangai59013862126159213171Portugal31221122410118275340865114EUA2761172479736328Canadá1571723533934Austrália121114521433412Brasil831421212196IlhasBritânicas8312242152961210CH-outros79226182616711Filipinas401118698312Singapura342111168242123Moçambique29711011Japão2123232531Angola212289
223LOCALDECASAMENTOTotal588054213121405875206203233279300338438490798647647520341140França17124442Vietname1435222India1032212Alemanha9414Indonésia9216Espanha7241ÁfricadoSul72221Suíça7142NovaZelândia55Timor5221Itália532Tailândia5122Gibraltar44Bélgica422Malásia4112GDD321*Cf.ANEXO3comquadrocompleto.Fonte:Forjaz(1996).
224Fig.III.6–Fasesdedispersãodadiásporamacaense(Séc.XIXaté1929)deacordocomoslocaisdenascimentoFonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.4.Cálculosdoautor.
225pelaprimeiravezcasamentosnosEUA,IlhasBritânicas(comumaexcepçãonadécadade1810),FrançaeMalásia.Nadécadade1920regista-seumnovoalarga-mento:Angola,VietnameeRússia.Nasdécadasseguintesmantém-seatendênciaparaadispersãodosterritóriosqueosmacaensesmigrantesescolhiamparacontrairmatrimónio(Fig.III.5).Seretomarmosainformaçãosobreoslocaisdenascimentodosmigrantes(Qua-droIII.1),chegaremosaumavisãomaiscompletaeaproximadadarealidadequenospropomosrevelarsobreasdiferentesfasesdealargamentodadiáspora,porqueenglobaoduplomovimento,imigratório/convergenteeemigratório/divergen-te,detodososmembrosdasfamíliasmacaenses.Oprocessodedifusãodadiás-pora,emfunçãodoslocaisdenascimentodosmacaensesmigrantes(Fig.III.6),desenvolveu-seemtrêsfasesdistintas:aprimeira,até1839,revela-nososprincipaisterritóriosdeorigemdosmigrantesqueconvergiramparaMacau(Europa,BrasileÍndia)eosterritóriosdosprimeirosmigrantesquesedeslocaramparaHongKongeXangai(Macau,Sião,Singapura,Filipinas,Japão);asegunda,até1879,ofereceuoutrosterritóriosdedestinoàdiásporamacaense,amaiorpartedelessituadosnaÁsiadoSuesteenaAustrália,aosquaisseacrescentaAngola;aterceirafase,após1880,abarcaosmacaensesqueseforamdispersandopormuitosoutrosterritóriosnasAméricas,etodososqueintegraramassuasfamíliasoriundosdaEuropadeLesteedaRússia.Tendoporpanodefundoosdoisperíodosdadiásporaatrásidentificados(Fig.III.4),oprimeirorevelandoumlongoperíododecrescimentoe,osegundo,se-guindoosentidodescendente,importaanalisarosritmosdestaevoluçãoquenãoseevidenciacomoumprocessolinear(Fig.III.7).Analisandoaevoluçãodastaxasdevariaçãodonúmerodenascimentosdosmigrantesmacaenses,observa-seque,noprimeiroperíodoconsiderado(até1929),oritmodecrescimentosevaireduzindo,seguindoumatendênciaopostaàdonú-merodenascimentos(Fig.III.4).Estefactoleva-nosainferirqueaoprimeirosurtomigratórioenvolvendoosmigrantesnascidosnasprimeirasdécadasdoséculoxixseguiu-seumperíododeestabilizaçãodaemigraçãomacaense,reiniciando-secomosmigrantesnascidosnadécadade1920.Noentanto,estareduçãovaiconhecendopicosdecrescimentointermédiosapósosquaisseregistamdiminuiçõesnonúmerodenascimentos;e,duasoutrêsdécadasdepois,umanovasubida,masinferioràanterior.Estaimagemdeondassucessivas,naevoluçãotemporaldenascimentodoscontingentesdadiáspora,sugereaexistênciademomentosdeconfluênciadamigração,frutodecontextospolíticose/oueconómicosmaisfavoráveisouapelati-vos,reactivando-seofuncionamentodasredesmigratóriasque,nocasomacaense,estavamassentesnasfamílias.Estatendênciamanteve-senosegundoperíodo,apósadécadade1920,atingindovaloresnegativosquecoincidemcomumafasedeacentuadadiminuiçãodonúmerodenascimentosdemigrantesmacaenses.
226Fig.III.7–Taxadecrescimentodosnascimentosdemigrantesmacaenses(1810-1995)Fonte:Forjaz(1996).Cf.Quadro1.Cálculosdoautor.
227QuadroIII.5–Principaislocaisdecasamento/nascimentodosmigrantesmacaenses(desdefinaisdoséculoXVIIIa1929)LocaisdeNascimento(%)MacauCH-HongKongPortugalCH-outrosCH-XangaiOutrosTotalLocaisdeCasamento(%)Macau42,49,332,12,61,012,6100,0CH-HongKong58,923,00,84,72,410,2100,0Portugal71,90,015,60,00,012,5100,0CH-outros48,134,60,07,73,85,8100,0CH-Xangai38,428,70,06,714,911,3100,0Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.Finalmente,importaanalisar,deformaumpoucomaisdetalhada,arelaçãoentreoslocaisdenascimentodosmigrantesmacaenseseoslocaisondeestesoptamporcasar,demodoatentarencontrarosindicadoresquenosdêemumaaproximaçãoàslógicasfamiliaresqueestiveramnabasedadiáspora.Paraestaanálise,mobilizámosos9155casosdemigrantespornósidentificadosentreasfamíliasmacaenses,procedemosàselecçãodaquelesparaosquaistínhamosdis-poníveisoslocaisdenascimentoedecasamento,paraemseguidaosorganizar-mosnosdoisperíodosdadiásporaanteriormentedefinidos:dosfinaisdoséculoxviiiaté1929(QuadroIII.5);de1930a1995(QuadroIII.6).Paraoprimeiroperíodoquantificámosumtotalde2115migrantes,paraosquaisdispomosda-quelasduasinformações;paraosegundoperíodo,maisrecente,identificámos3247migrantes.Comestaamostra,propomo-nosconfirmarosprincipaisterritóriosdedestinoescolhidospelosmigrantesmacaensesetiraralgumasilaçõessobreasdinâmicasfamiliaresquederamsuporteàsmigraçõesdestapopulaçãoduranteestesdoisséculos.Noprimeiroperíododadiáspora,até1929(QuadroIII.5),osprincipaisterri-tóriosenvolvidos–Macau,HongKongeXangai–revelamcomportamentosdis-tintos.OscasamentosrealizadosemMacauenvolveramessencialmentemigrantesnaturaisdestacidade(42,4%)edePortugal(32,1%),istoé,osfilhosdaterraqueselançaramnadiáspora,muitosdelesdepoisdeteremjácontraídomatrimónio,e
228osreinóisqueforamchegandoeseintegraramnasfamíliasmacaenses.Noscasa-mentoscelebradosemHongKongparticiparamprincipalmentemigrantesnaturaisdeMacau(58,9%)edacolóniabritânica(23,0%).Aproximidadeentreasduascidades,HongKongeMacau,facilitavaacirculaçãodepessoaseerafrequenteaidademulheresmacaensesparaHongKongondecasavamcomosfilhosdosmigrantesdasgeraçõesanteriores.Nesteperíodo,porforçadaemigraçãoparaXangai,queseinicioucomgrandedinamismonadécadade1850,oscasamentosqueaíocorreramsãopredominantementedemigrantescomorigememMacau(38,5%)eemHongKong(28,7%),osprincipaisterritóriosdeorigemdosmigrantesmacaensesquepartiramparaXangai,registando-seumabaixapercentagemdecasamentosenvol-vendoosnaturaisdestacidadechinesa(14,9%).AbaixapercentagemdecasamentosrealizadosemHongKongeXangaienvol-vendomacaensesnaturaisdestascidades–23,0%e14,9%respectivamente–expli-ca-sepelofactodeestarmosnafasedearranqueecrescimentodadiáspora,peloqueéaindadiminutoonúmerodemigrantesmacaensesquenasceramnestasduascida-QuadroIII.6–Principaislocaisdecasamento/nascimentodosmigrantesmacaenses(1930-1995)LocaisdeNascimento(%)CH-HongKongMacauCH-XangaiCH-outrosPortugalIlhasBritânicasEUAOutrosTotalLocaldeCasamento(%)CH-HongKong40,025,013,06,90,35,41,77,7100,0Macau16,334,98,910,416,30,90,312,0100,0CH-Xangai14,59,341,013,10,30,07,314,5100,0Portugal3,757,34,901,518,30,40,013,9100,0IlhasBritânicas32,816,46,09,01,517,91,514,9100,0EUA50,916,414,91,50,71,93,710,0100,0Canadá54,319,07,81,32,63,91,39,8100,0Austrália40,317,65,00,92,53,40,929,4100,0Brasil6,237,527,53,85,00,01,318,7100,0Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.
229des.Noperíodoseguinte,de1930a1995,estasituaçãoaltera-sesignificativamente.NoquedizrespeitoaMacau,osseusnaturaissãoosquemaiscontribuemparaoscasamentosquesecelebraramnestacidade,confirmando-seassimoseupapeldeprimeiroeprincipalterritóriodeorigemdadiáspora,tendoHongKongeXangaipordestinoe,maisimportante,arevelaçãodequemuitosemigranteseramjácasa-dos,peloqueouemigravamsozinhos,realizando-seposteriormenteareunificaçãofamiliar,ouemigravamcomafamília.Poroutrolado,nosterritóriosdechegada,amaioriadoscasamentosrealizaram-seentrepessoasnaturaisdeoutrascidades,oquesetraduziupelaformaçãodenúcleosfamiliaresmacaensesnassociedadesqueacolhiammigrantesquetinhampartidosolteiros.ÉaliásestalógicaqueexplicaonúmerodecasamentosnaChinaouemPor-tugal(excluídososterritóriosdeMacau,HongKongeXangai):apenas7,7%doscasamentosrealizadosnaChinaaté1929envolveramnaturaisdesteterri-tório,sendoasuamaiorianaturaldeMacau(48,1%)eHongKong(34,6%),enquantoqueapenas15,6%doscasamentosemPortugalenvolvemmigrantesnascidosnametrópole,ficandoreservados71,9%amigrantescomorigememMacau.Nosegundoperíododadiáspora(QuadroIII.6),entre1930e1995,encon-tramosumpadrãodiferente:amaiorpartedoscasamentosenvolvemigrantesquecasamnasuacidadedeorigem(34,9%emMacau,40,0%emHongKonge41,0%emXangai).Estamudança,emcomparaçãocomoperíodoanterior(42,4%emMacau,23,0%emHongKonge14,9%emXangai),explica-sepelofactodeHongKongeXangaideixaremdeserapenasterritóriosdechegadademacaensesparapassaremasertambémdepartida,constituindo-se,simultanea-mente,comoterritóriosdeorigemedestinodadiáspora.AssegundaeterceirageraçõesdosmacaensesnaturaisdeHongKongeXangairepetemaopçãopelaemigraçãoquehaviasidoassumidapelasgeraçõesanterioresequeoslevouatéàquelascidades.Continuandoaobservaralistadosterritóriosondeseregistammaiscasamentosdemigrantesmacaenses,elaalarga-seaosEUA,Canadá,Austrália,BrasileIlhasBritânicas,osmaisimportantesdestinosdaemigraçãomacaensenestesegundope-ríododadiáspora.OscasamentosrealizadosnosEUA,Canadá,AustráliaeIlhasBritânicasenvolvemmigrantesnascidos,principalmenteemHongKongeMacau,enquantoqueoBrasilrecebemigrantesnaturaisdeMacaueXangai,confirmando--seassimasprincipaisorigensdascomunidadesmacaensesnestespaíses.QuantoaPortugal,57,3%doscasamentosquesecelebramnametrópoledistantetêmporprotagonistasmigrantesnaturaisdeMacau,seguidosde18,4%denaturaisdePor-tugal.Noquedizrespeitoaesteterritório,nãoseregistaumamudançadignadenotanamedidaemquesemanteveoseupapeldeterritóriodeacolhimentodaemigraçãomacaense.
230TerritóriosPeriféricosdaDiásporaMacaenseRepresentandoasorigensdemuitosmigrantesque,emMacau,HongKongeXangai,ou,eventualmente,noutrosdestinosdadiáspora,integraramasfamíliasmacaensesporviadocasamento,identificamos45territórios(QuadroIII.7).Por-quesetratadenúmerosmuitoreduzidos(entre1e6),podemosconsiderá-loscomoresultadodecontactosesporádicos,quasefortuitos,decorrentesdassuashistóriasdevidaedasdosmacaensescomquemserelacionaram,tiveramfilhosequepoderãoterregressado,provavelmentenão,àssuasterrasdeorigem.Trata-se,porisso,deterritóriosondesecriaramlaçosdemenorintensidadecomadiáspora,equenospropomosdesignarporTerritóriosPeriféricosdaDiásporaMacaense,tendoemconta(i)oreduzidonúmerodepessoas,(ii)oscontactosin-terterritoriaisdiminutosqueseterãomantidoe(iii)abaixainfluênciaculturalquetiveramnadefiniçãodaidentidademacaense.Umaquartarazãosepodeadicionarparafundamentarestanoçãodeterritóriosperiféricosdadiáspora:asualocalizaçãogeográficaincidegenericamentenasáreasperiféricasdoscontinentesaqueper-tencem(Fig.III.8).Reforça-seassimaideiadequeasmargensdeinfluênciadadiásporamacaensecorrespondematerritóriosmarginaisquantoàsuaparticipaçãonasmigraçõesinternacionaisquecomaquelaseenvolveram.NaÁsia,formam-sedoisanéisemtornodocentrodifusor(Macau–HongKong–Xangai)dasmigra-çõesdasfamíliasmacaenses:oprimeirocompostopelaCoreia,Birmânia,CambojaeBornéu;osegundo,quelheéexterior,compreendeailhadoSriLanka,aNovaZelândiaeoarquipélagoreunidonaRepúblicadoKiribati,esteúltimoestendendoaáreadeinfluênciadadiásporamacaensepelooceanoPacífico,comoquequeren-dochegaràAmérica.Nocentro-suldestecontinente,forma-seumextensoarco,tambémbanhadopeloPacífico,quecomeçanaGuatemala,percorrendoNicarágua,PanamáeChile,colando-seaesteaArgentina.Nonorte-atlânticodaAméricadoSulsurgeumanovalinhadeterritóriosqueajudaacircunscreverestaincompletaperiferiadocontinenteamericano:começandonoSuriname,elaestende-sepelaGuianaeVenezuela,paraacabarnaJamaica,bemnocentrodomardasCaraíbas.AtravessandooAtlânticoSul,podemobservar-seosterritóriosafricanoslocalizadosnosextremosnorteesuldestecontinente:noprimeiro,MarrocoseArgélia;nosegundo,Namíbia,ÁfricadoSuleMadagáscar.ReforçandoestavisãoperiféricadeÁfrica,juntam-seàquelesterritórios,osarquipélagosdeCaboVerde,S.ToméePríncipeeRepúblicadaMaurícia.NaEuropa,osterritóriosperiféricosdadiásporaestendem-seporduaslinhasque,começandonaEuropadoNorte,atravessamocentroeolesteeuropeus,desaguandonoMediterrâneo:Suíça,Dinamarca,Polónia,RepúblicaCheca,Áustria,HungriaeJugoslávia;maisaleste,Finlândia,Letónia,Lituânia,Ucrânia,GeórgiaeTurquia.Segue-sealinhamediterrânica,comoChi-pre,aGréciaeaMacedónia,passandoaItáliae,comosedesejassepercorrertodoosuleuropeu,chegandoaoprincipadodoMónaco.AindanaEuropa,faltavaa
231QuadroIII.7–Territóriosdeorigemdosmigrantesmacaenses(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)TerritóriosNºMigrantesTerritóriosNºMigrantesGrécia6Argélia1Itália5Chile1ÁfricadoSul4Chipre1Cabo-Verde4Finlândia1NovaZelândia4Geórgia1Argentina3Guiana1Áustria3Jamaica1Bélgica3Kiribati1Birmânia3Letónia1Coreia3Líbano1Guatemala3Lituânia1Marrocos3Macedónia1Panamá3Madagáscar1Suécia3Maurícia1Cambodja2Mónaco1Dinamarca2Namíbia1Jugoslávia2Polónia1SriLanka2RepúblicaCheca1Turquia2STPríncipe1Ucrânia2Suriname1Venezuela2Bornéu*1Hungria*1Iémen*1Nicarágua*1*Locaisdenascimentoseminformaçãodoanoemqueocorreram.Fonte:Forjaz(1996).Cf.ANEXO1.
232Fig.III.8–Níveisdeinfluência:territóriosdadiásporamacaense(Séc.XIXeXX)deacordocomoslocaisdenascimentoFonte:Forjaz,1996:QuadrosIII.1eIII.7.Mapadoautor
233presençadeumterritórionomardoNorte,afimdeconcluirocírculoemtornodoVelhoContinente:Bélgica.Finalmente,doisterritóriosqueselocalizamnoMédioOriente,tambémelesnosdoisextremosgeográficosdaPenínsulaArábica:oLíbanoeoIémen.Emsíntese,osTerritóriosPeriféricosdaDiásporaMacaenseresultamdapropostadeincluir,noconceitodediásporamacaenseosmovimentosmigratóriosquecon-vergiramparaMacauousecruzaramcomasfamíliasmacaensesnumqualquerterritóriodadiáspora.Apesardafracaintensidadedasrelaçõesque,eventualmente,mantiveramemtodaaredeinter-territorialdadiáspora,onúmeroelevadodeter-ritórioseaformacomosedistribuempelomundooferecemàdiásporamacaenseumanovadimensãogeográfica,alémdeilustraremadiversidadeculturalqueestevenaorigemenaformaçãodascomunidadesmacaenses.TerritóriosCentraisdaDiásporaMacaenseOsterritóriosdeorigemdadiásporamacaenserepresentamnãosóonúcleogeográficoapartirdoqualseprocessouadifusãoespacial,mastambémainfluênciadetodososmovimentosmigratóriosque,numadeterminadaépoca,circunscritosaumcontextohistórico,secruzaramcomaemigraçãodasfamíliasmacaenses.Assim,apartirdoseucentrodifusorrepresentadoporMacaueHongKong,masaoqualpodemosassociarXangai,podemserdesenhadososdiferentesconjuntosdeterri-tóriosquecorrespondemaáreasdistintasdeinfluênciasocioculturaldadiásporamacaense(Fig.III.8).Numprimeironível,encontramosMacaueHongKong,logoseguidosdeXan-gai.Oquantitativonestacidadeémaisreduzido,porqueaexistênciadacomuni-dademacaensedeXangaiapenasduroucemanos,enquantoqueadeHongKongperdurouatéhoje.Dequalquermodo,noseuconjunto,aologodosdoisséculosqueestamosaanalisar,estastrêscidadespodemserconsideradascomoosterritóriosdeorigemdadiáspora:Macau,obviamente,oprimeiro,eascomunidadesmacaen-sesqueseformaramemHongKongeXangai,nasgeraçõesqueseforamsuceden-do,transformaramtambémestasduascidadesemterritóriosdepartidaparanovasvagasdeemigração.Seguem-seosmigrantesnascidosnaChina(exceptuandoMacau,HongKongeXangai)eemPortugal.Nãodeixadesersignificativaapresençadestesdoisterri-tóriosdeorigemmigratórianosegundoníveldeinfluência,quecorrespondemàsduasgrandescomponentesculturaisdaidentidademacaense,frutodasmigraçõesdeportuguesesechinesesquerumaramaMacau.Noterceironível,voltamacruzar-seterritórioshistoricamentemarcantesnacomposiçãoeuroasiáticadacomunidademacaense:porumlado,encontramosasIlhasBritânicas,muitoassociadasàsfamíliasmacaensesporforçadalongapresençadepopulaçãobritânicaemMacauaté1842edapresençadosmacaensesemHong
234Kong,apósestadata;poroutrolado,asFilipinaseoJapão,doisterritóriospróximosdacomunidadeportuguesaemMacaudesdeafundaçãodestacidadenoséculoxvi.Noseuconjunto,estestrêsprimeirosníveisdeterritóriosondeseverificamosmaioresnúmerosdenascimentosdosmigrantesdasfamíliasmacaensesreafirmam(i)onúcleodeorigemdadiásporaformadoporMacau,HongKongeXangai,(ii)aconcentraçãodasorigensedosdestinosdaemigraçãomacaenseseguindoasduaslógicasmaiscomunsnosfenómenosmigratórios–uma,querespeitaaproximida-degeográfica(China,Filipinas,Japão);outra,queresultadoslaçoshistóricosdaépocacolonial(PortugaleIlhasBritânicas);(iii)adispersãoporoutroscontinentes:América(EUA,Brasil,Peru,MéxicoeCanadá)eÁfrica(MoçambiqueeAngola).Aescolhadealgunsdestesdestinosobedeceàslógicasatrásenunciadas:apresençanoBrasil,AngolaeMoçambiquejustifica-sepelaproximidadehistóricaeculturaldestesdiferentesterritóriosnomundocolonialportuguês.NoquedizrespeitoaoPerueaoMéxico,asuainclusãonestalistatemtambémumajustificaçãohistórica,namedidaemqueforamlocaisdedestinodaemigraçãodemão-de-obrachinesa(cules)paraasAméricasnoterceiroquarteldoséculoxix,muitosdelesapartirdoportodeMacau.Destarealidadehistórica,associadaaumimportantefluxomigratórioentreaChinaeaAmérica,resultouumaredemigra-tóriaqueterálevadomigrantesnascidosnaquelespaísesatéMacau.88Finalmente,osmigrantesnascidosnosEUAenoCanadáresultamdefenómenosmigratóriosdiversos.Quantoaosnorte-americanos,sãomigrantesquasesempredosexomas-culinoque,emHongKongeemXangai,secasaramcommulheresmacaenses.Al-gumasdestasfamíliaspermaneceramnaquelascidades,outrasregressaramaosEUA,senãoospróprios,osseusdescendentes.ApósaIIGuerraMundial,osEUAeoCanadá,porforçadoseudinamismoeconómico,transformam-seemdestinosmui-toapelativosparaamigraçãomundial,atraindo,também,muitosmacaenses.Mas,sendoimportantesdestinosnosegundoperíododadiáspora,apresentambaixosvaloresdemigrantesnascidosnestesterritórios,oquepodesignificarquesetratadenúcleosfamiliaresqueaíseestabeleceramdefinitivamente,nãoseconstituindo,simultaneamentecomoterritóriosdeorigemparanovasmigrações.Comojávimosanteriormente,osegundoperíododadiáspora,de1930a1995,correspondeaduasfasesque,emsíntese,conheceramumafortediminuiçãodonúmerodemacaensesqueescolheusairdoseuterritóriodeorigem.XangainoContextodaDiásporaMacaenseEstacaracterizaçãoespacio-temporaldadiásporamacaensepermite-noscontex-tualizarocasodeestudoquemotivouestetrabalho,asaber,ofluxomigratórioMa-cau-Xangai.Tivemoscomopontodepartida,duashipótesesqueesperávamosver88Sobreesteassunto,veraParteIIdestetrabalhoondeseapresentamestudossobreacomposiçãoeevoluçãodapopulaçãodeMacaunosséculosxixexx.
235confirmadasàmedidaqueainvestigaçãosefossedesenvolvendo:uma,aemigraçãomacaenseparaXangaiacompanhouoprocessoglobaldadiáspora,constituindo-secomoumprocessomigratóriodelerepresentativo;outra,ofluxomigratórioparaXangaitevecontornosespecíficos,principalmentedevidoaoscontextoshistóricosemqueseinicioueterminou,àsparticularidadessociais,económicasepolíticasdasociedadedeacolhimentoeàscaracterísticassociaisdosmigrantesqueoptaramporXangaicomodestinodeemigração.Nestemomento,estamoshabilitadosparaconfirmaraprimeirahipótese,reservandoaanálisedasegundaparaaParteIVdestetexto.Noentanto,podemosdesdejáavançarqueestacaracterizaçãodocontextoemqueocorreamigraçãoparaXangaipermiteidentificarasespecificidadesdestefluxomigratório,sendotambémdeterminanteparaaanálisedasestratégiasdein-tegraçãoque,nocasodasconcessõesestrangeirasdeXangai,tambémpoderãoterassumidoalgumasingularidade.Assim,retomandoaanálisedaprimeirahipóteseatrásenunciada,recuperemosaFig.III.4queanteriormentenosofereceuadistribuiçãodonúmerodenascimentosdosmigrantesmacaenses,pordécadas,entreosfinaisdoséculoxviiie1990,masagoracomparandoosvalorestotaiscomaquelesquedizemrespeitoaonúmerodenascimentosqueocorreramemXangai(Fig.III.9).Estacomparaçãovemconfirmarqueasprincipaistendênciasnaevoluçãodaemigração,noconjuntodetodaadiáspora,sãoseguidaspelofluxomigratórioMacau-Xangai,permitindo-nos,assim,adoptarparaocasodeXangaiamesmaperiodizaçãoqueatrásdelineámos.Destemodo,podemosconstatarqueaemi-graçãoparaXangai,aoiniciar-senosfinaisdadécadade1840,vaicontarcomaparticipaçãodemigrantesquenasceramnasdécadasquelhesãoanteriores,istoénoprimeiroterçodoséculoxixe,talcomoográficorevela,asegundage-raçãodosmigrantesmacaensesdeXangaicomeçaanascernacidadenadécadade1860.AemigraçãoparaXangai,talcomoototaldaemigraçãomacaense,conheceomesmocrescimentoatéàprimeiradécadadoséculoxx,omesmopicodenascimentosnadécadade1920,comumelevadonúmerodemigrantesacircularentreosterritóriosdadiáspora,entrando-senosegundoperíodoondeseregista,antecipadamente,atendênciadequebradaemigraçãomacaense,porforçadocontextohistóricoquelevouaofimdasconcessõesestrangeiraseaoabandonodeXangaiporpartedascomunidadesestrangeiras,nofinaldadécadade1940.AsmesmastendênciasocorremquandosecomparaatotalidadedoscasamentosrealizadospelosmigrantescomosqueforamrealizadospelosmigrantesdeXangai(Fig.III.10).ReconhecendoqueaemigraçãoparaHongKongeXangaiocorreunomesmocontextohistórico,partindodasmesmasmudançasestruturaisqueseverificaramnaChinaapartirdadécadade1840,consideramosserrelevanteapresentara
236Fig.III.9–Númerodenascimentos(TotaledeXangai)dosmigrantesmacaenses(definaisdoséculoXVIIIa1995)Fonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.1.Cálculosdoautor.
237comparaçãoentreosdoisfluxosmigratórios,Macau-HongKongeMacau-Xangai(Fig.III.11),maslimitadaaoperíododeexistênciadacomunidademacaensedeXangai(1850-1950).AemigraçãoparaHongKongprecedeaquesedestinaaXangai.Osseusquan-titativossãosuperiorese,sabemostambém,queumnúmerosignificativodema-caensesdeHongKongtrocaestacolóniabritânicapelasconcessõesxangaienses.Noentanto,sãoduascorrentesmigratóriascontemporâneasquemantêmosmesmossinaisdeevolução,exceptoquandochegamosàsdécadasde1930a1950.Onúme-rodemigrantesmacaensesnascidosnasdécadasde1930e1940emHongKongtendeadiminuir,emboracomvaloresquenosrevelamumamaiorestabilidadedestacomunidademacaense.Nãomuitodiferenteéocomportamentodacomu-nidadedeXangaique,acompanhandoatendênciaglobal,cresceligeiramente,masnumavariaçãopoucosignificativa.Regista-se,depois,emHongKong,umfortecrescimentonadécadade1950,contrariandoatendênciageraleadeXangaiqueseguenumsentidodescendente.Istoé,tratando-sedasduasmaiorescomunidadesdemigrantesmacaenses,aquelecrescimentopareceindiciarqueocomportamentodosmigrantesemXangaicondicionoufortementeocomportamentoglobaldetodaadiáspora,aqualnãofoicontrariadapeloaumentoqueseregistaemHongKong.Maisadianteveremoscomoestadiferençaseexplica,fundamentalmente,porqueHongKongfoiumterritóriodedestinoparamuitosmigrantesmacaensesqueabandonaramasconcessõesestrangeirasdeXangai,depoisde1949.Poragora,ficaapenasdemonstrado,comestaanálisecomparativa,querdosnúmerosdenascimentos,querdecasamentosentreatotalidadedosmigranteseosquesefixaramemHongKongeXangai,queesteúltimoterritórioacompanhoualinhadeevoluçãodetodaadiáspora,oqueconfirmaapertinênciadoseuestudo.OspontosseguintesdestecapítuloserãodedicadosàanálisedoscomportamentossociaisdosmacaensesqueemigraramparaHongKonge,comparticularrelevo,paraasconcessõesestrangeirasdeXangai,podendo-nossocorrerdestasedeoutrasinformaçõesquerecolhemosequenospermitirãoumestudomaispormenorizadodestaimportantetemática.Portudooquetemosvindoaanalisar,consideramosqueadiversidadedasorigensdacomunidademacaensequeseformouemMacaufoi-sealargandoaoritmodadiáspora,àmedidaqueseforamtambémdiversificandoosdestinosdosmacaensesque,numdeterminadomomentodasuavida,decidiramemigrar.AssimsefoiconstruindoereconstruindoaidentidadeculturaldosportuguesesdeMacau,acumulandonoseuseioexperiênciasmigratóriasalheias,quelhesofereceramsabe-resedestinos.Abriu-seentãoapossibilidadedeseentenderadiásporamacaensenaglobalidadedetodosestesmovimentosmigratórios,aquelesqueconvergiramparaMacau–território-destinodemuitasmigraçõesasiáticas,europeiaseamericanas–eaquelesque,partindodaquelacidadedosuldaChina,divergiram,primeiro
238Fig.III.10–Númerodecasamentos(TotaledeXangai)dosmigrantesmacaenses(definaisdoséculoXVIIIa1995)Fonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.2.Cálculosdoautor.
239Fig.III.11–Númerodenascimentos(Total,HongKongeXangai)dosmigrantesmacaenses(1850-1950)Fonte:Forjaz(1996).Cf.QuadroIII.1.Cálculosdoautor.
240paraascidadesvizinhasdeHongKongeXangai,tendoalcançadoposteriormenteterritóriosnaAmérica,África,EuropaeAustrália.Destepontodevista,adiásporamacaensesurgedocruzamentodeoutrasmigrações,concretizadanoencontrodehistóriasdevidaemMacaueemmuitosoutrosterritóriosqueosmacaensesforamescolhendoparadestinoquandooptarampelaemigração.ParaMacauconvergi-ramdiversascorrentesmigratórias,nomeadamenteeuropeiaseasiáticas,dominadasporportuguesesebritânicos,eporchineses,filipinosejaponeses.Adispersãopelomundo,quaseilimitada,dasilhasKiribatiàGuatemala,daFinlândiaàÁfricadoSul,realizou-se,noseuprimeiroperíodo,atéàdécadade1920,sobalógicainicialdeumaproximidadegeográficadosterritóriosdeacolhimento.Aatracçãoporestesespaçosurbanosdecorreudasmudançasestruturaisqueseconheceramemmeadosdoséculoxix,aoníveleconómicoepolítico.Posteriormente,nosegundoperíododadiáspora,nasdécadasentreasguerrasqueabalaramomundo,aemigraçãodosmacaensesseguiuotrilhodosnovospólosdecrescimentoquepassaramalide-raraeconomiainternacional.NaAméricadoNorte,deformamaisevidenteapósaIIGuerraMundial,fixaram-seimportantescomunidadesmacaenses,quernosEUA,quernoCanadá.OutrosseguiramaslinhastraçadaspelapolíticacolonialaqueMacausemanteveligadoduranteosséculosqueduraramossucessivosimpé-riosultramarinosportugueses,emergindoumaimportantecomunidademacaensenoBrasil.Nocontextodadiásporamacaensepropomo-nosaprofundarainvestigaçãoso-breaemigraçãoparaXangai.Noentanto,reconhecendoHongKongcomooseuprimeirodestino,ensaiaremosumestudosobreaemigraçãodeMacauparaaco-lóniabritânicaquenasceuem1841sobosauspíciosdaguerrasino-britânica.Umensaioquenosajudaráacompreendermelhorascaracterísticasqueenvolveramofluxomigratórioparaasconcessõesestrangeiras,ondeseformouumaimportan-tecomunidadeconhecidapelosportuguesesdeXangai,tentandonestadesignaçãoconciliaroseuestatutojurídico-político,assuasraízeshistórico-geográficaseasuaidentidadeétnica.AemigraçãoparaedeXangai,constituindo-secomoterritóriodedestinoedepartida,acompanhouaintensidadeeoritmodetodaadiáspora,enquantosemanteveviva(1850-1952),podendoconsiderar-se,porisso,umcasodeestudoquemereceparticularatenção.MastambémestamosconvictosqueaemigraçãoparaXangaiteráespecificidadesquedecorremdasorigenssocioeconómicasdosmigrantesedascaracterísticasmuitopeculiaresdasestruturassociais,económicasepolíticasdestacidade,ondeomundodosmacaenses,emtodaasuadiversida-de,seencontroucomomundodeXangai,acidademaispopulosadaChinaedestinodasmaisvariadasmigraçõesinternacionais,comelasconvivendodurantecemanos.
2413–HongKong:oPrimeiroDestinoUmmovimentodepessoascomadimensãoqueassumiuadiásporamacaensenãocomeçasemquesetenhacriadoumcontextopolítico-institucionaleeconó-micofavorávelàmigraçãonosterritóriosemissoresereceptores,nemocorrenoseiodeumarealidadesocialsemtradiçõesmigratórias.Porumlado,a«decisãodeemigrarnãoocorrenovazio;os‘custos’eos‘benefícios’contabilizadosnestescál-culosindividuaissão,elespróprios,condicionadosporumaestruturainstitucional,quereflecteahegemoniaexterna.Astransformaçõesconsequentesnaeconomia,nasociedadeenaculturadasregiõesperiféricasconstituemoscontextosemqueaemigraçãosetorna,paraassuaspopulações,umaopçãoplausível,senãomes-monecessária»(Portes,1999,p.26).Poroutrolado,assumindoumaperspectivasistémicaentreospaísesdeorigemededestino,verifica-seumarelaçãodinâmicanaformacomoosfluxosmigratóriosestãoligadoscomoutrastrocaseinteracçõesqueexistementreessespaíses,regiõesoucidades(Kritzetal.,1992).Finalmente,éreconhecidaainfluênciaqueastradiçõesmigratóriasexercemnasociedade,contri-buindoparaqueaemigraçãosemantenhapresentecomoumaopçãoindividualefamiliarpossívele,talvezsepossadizê-lo,natural.DesdeoséculoxviqueMacauseconstituiucomoterritóriodechegadaedepartidadepopulaçõesdiversas,mas1842podeserconsideradoummomentodeviragemnahistóriadestasmigrações,anoemqueseiniciouummovimentomi-gratóriodirigidoàscidadesdeHongKongeXangai,dispersando-seportodososcontinentesapósaIIGuerraMundial.Comafixaçãodosportugueses,ocontactopermanentecomoutrospovos,asiáticos,europeuseamericanos,proporcionouàsociedademacaense,dentrodoseuespaçofísicoexíguo,conhecimentoseexperiên-ciasqueaajudaramaultrapassarosseuslimitesterrestresemarítimos.Noreversodestamedalha,encontramosadisponibilidadedosmacaensesparapartir,procuran-doemcidadesportuáriasvizinhasalternativasdevida,quercomoopçãoparaes-tendernegóciosfamiliares,querpelanecessidadedeacompanharasestratégiasdeexpansãodecasascomerciaispertencentesaterceiros,normalmentebritânicosouamericanos,queraindacomorespostaaperíodosdecriseeconómica.EstadispersãoporterritóriosvizinhosdeMacauestendeu-seaoSuesteAsiáticoeaoJapão,aindaantesde1842,intensificando-seapartirdesteano.DetalmodoquenosfluxosmigratóriosparaHongKongeXangaisurgirammuitosmacaensesnaturaisdeYo-kohama,Manila,Xiamen,entreoutrasorigensquetambémnuncadeixaramdeserdestinoparanovosemigrantes.Todavia,HongKongeXangai,pelascondiçõespolíticas,económicasesociaisquereuniram,passaramaexercerumaforteatracçãoadiferentesmigrações,masmuitoparticularmenteàpopulaçãomacaense,umarea-lidadesocialquenospropomosanalisarnoscapítulosseguintes.
242a.OsMacaenseseoNascimentodeHongKongAocupaçãodailhadeHongKongpelasforçasbritânicasinfluencioudecisiva-menteorumodaHistóriadeMacau.ÉhojereconhecidoqueasGuerrasdoÓpio,entre1839e1860,limitamumperíododegrandesmudançaspolíticaseeconómi-casnoEstabelecimentodeMacau(Dias,1998).NumofíciodeJaneirode1846,ojuizdedireitodeMacau,MoraisCarneiro,sintetizavacomclarezaasmudançasqueseoperaramnaChina,nodeltadoriodasPérolas,equetiveramfortesrepercussõesemMacau:OsacontecimentosdaChinatêmsidoumterramotoPoliticoeComercial,queagitounãosóaChina,masatodasasNações,quecomelacomerciavam.Umabalo,quefezáChinamudarasuaantigaPoliticaparacomosEstrangei-ros;abaloqueproduziuumailhaparaosIngleses(Hong-Kong);abaloqueabriucincoportosaocomercioestrangeiro;abaloquedestruiuasantigasrestriçõesdassuasAlfandegas,diminuiuconsideravelmenteaTarifadosdireitosImpe-riais,eigualoutudo;abaloenfimquemoveuasprincipaisNaçõesdaEuropa,emesmodaAméricaamandaráChinaRepresentantes,revestidosdealtocarác-terenãopoucailustração,paratratarcomoDelegadoImperialoquejulgavamabemdoseuComercio,nãoreparandoestasNaçõesemdespesascomvazosdeGuerra,porqueosseusinteressesassimoreclamavam.89ConfirmadanotratadodeNanquimpelopoderimperial,aocupaçãoefectivadeHongKongcomeçouemJaneirode1841.NaconvençãodeChuenpi,assinadaporrepresentantesbritânicosechinesesnodia20,ficouestabelecidaaconcessãodaquelailhae,nodia26,foiocupadaformalmentepelasforçasbritânicas.Nodia29,osuperintendentedocomérciobritâniconaChina,CharlesElliot,publicouumaproclamação,anunciandoosdireitosdacoroabritânicasobreHongKong.ComoexemplodoempenhoquefoicolocadopelasautoridadesbritânicasnaChinanaocupaçãoedesenvolvimentodanovacolóniaencontramosofactode,doismesesdepois,nodia1deMaiode1841,tersaídooprimeironúmerodoprimeirojornalpublicadonaquelailha,oHongKongGazette.Opoderimperialnãoaceitouacedênciadailhafeitapelosseusrepresentanteslocais,oquesóaconteceudefinitivamentecomaassinaturadotratadodeNanquimem1842,mastalrecusanãoimpediuqueapresençadacomunidadebritânicanaquelailhaseconsolidasse.ParatalconcorreuatransformaçãodeHongKong89Ofíciode26deJaneirode1846doJuizdeDireitodeMacau,JoaquimAntóniodeMoraisCarneiro,paraoConselheiroJoaquimJoséFalcãoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0014).
243emportofranco.Aliberdadedecomércionãoconstituíaumaameaçaàpresençabritânica,pelocontrário,constituiuumavantagemquelhegarantiuasupremacianasredescomerciaisefinanceirasdaChina,duranteasegundametadedoséculoxix(Tsang,2004).AfranquiadoportodeHongKongteveimportantesrepercussõesnaactividadedoportodeMacau,provocandoumdebatequedurouváriosanosso-breaadopção(ounão)deumestatutosemelhantenoTerritório,umaresoluçãoqueacabouporsertomadacomapublicaçãododecretode20deNovembrode1845eexecutadaduranteagovernaçãodeFerreiradoAmaral.Mas,apesardoesforçoeinvestimentodasautoridadespolíticasbritânicas,ésabidoqueosprimeirosanosdeHongKongnãoforamfáceisemuitospensaramqueacolóniabritânicanaChinanãovingaria.Em10deMaiode1845,HongKongeradescritocomoumlugarhorrível,propícioatodoogénerodetrapaçase,em1857,comoumrefúgioparaforasdalei,pirataseconspiradores(Jones,s.d.).Talvezporisso,aelitesociopolíticadeMacautenhatidoalgumadificuldadeemperceberatéquepontoafixaçãodacomunidadebritânicaemHongKongiriainfluenciarodestinodacidade.Apesardasdificuldadesiniciais,HongKongcontinuouacrescereCharlesElliottentoucriarascondiçõesnecessáriasparaqueailhasetransformassenabasequeacomunidadedecomerciantesbritânicosprecisavaparapodermanter,emsegurança,assuasactividadesnosmaresdaChina.Nodia1deMaiode1841,paraalémdapublicaçãodoprimeirojornal,iniciou-seoprocessodevendadeterrase,em10deJunho,foipublicadaumacircular,aconselhandotodosossúbditosdeSuaMajes-tadeBritânicaafixarem-seemHongKongpormotivosdesegurança.Tentava-se,assim,consolidaraconquistadeHongKong.Mas,asreacçõescontraestenovoprojectocolonialtambémexistiramnoseiodacomunidadebritânicacujoscomer-ciantes,inicialmente,ofereceramalgumaresistênciaemdeixarCantãoefixarem-senumailhaondeeraprecisocriartudoapartirdonada.Estaoposiçãoassumiaumparticularsignificado,poisCharlesElliotsabiaqueasautoridadeschinesastinhamporobjectivo,depoisdeacabarcomotráficodoópio,manteracidadeeoportodeCantãocomoocentrodocomércioexternolícitonaChina.EstarivalidadeentreCantãoeHongKongtornouurgenteautilizaçãodetodososmeios,inclusiveosmilitares,paraobrigarosprincipaismercadoresadeslocarem-separaHongKong.SurgiramasameaçasparapressionaroscomerciantesaabandonarCantãodeumavezportodaseafixarem-senonovoestabelecimento.Esteesforçodasautoridadesbritânicasacabouporserbem-sucedido:asprincipaiscasascomerciaisbritânicasechinesastransferiram-sedeCantãoedeMacauparaanovacolónia,umailhaondenasciaumanovacidade.Comacomunidadebritânicapartiramtambémosprimeirosmacaenses.Aemi-graçãodosmacaenseséumdossintomasquedemonstraomodocomoHongKongfuncionoucomoímandosinteressescomerciaisqueaindaestavamradicadosemMacau.Funcionários,empresasedinheirotransferiram-sedacidadedeMacaupara
244ailha,agorabritânica.«ComaaberturadecincoPortosdoNortedaChina,ecomoEstabelecimentovizinhodeHong-Kong,seretiraramquasetodososEstrangeirosdestaCidade,ecomelesquasetodoocomercio…»90Nãosóascasascomerciaisocidentais,mastambémaschinesas:«OsChinasaquihabitantescontinuamtran-quilos,masoComercio,estaprincipalsenãoúnicafontedaaindapossívelprospe-ridadedesteEstabelecimento,aindasenãotempodidorestabelecerdoabaloquesofreucomaretiradadosHãos…»91Macauiniciouentãoumperíododegrandesmudançasnassuasestruturaspolíticaseeconómicas.ParaalémdacomunidadebritânicaquefezdeslocarassuascasascomerciaisdeMacaueCantãoparaHongKong,instalaram-setambémoshongchineses,osquaisnãopodiamdeixarfugirosnegóciosquehámuitovinhammantendocombritânicos,franceses,holandeseseamericanos,emCantãoeMacau.MasnãoforamapenasosgrandesnegocianteschinesesquesefixaramemHongKong:apopula-çãomarítimadostancares,pilotos,artesãosepequenoscomerciantesqueabaste-ciamonovonúcleourbano,foramchegandoàilhavizinhadeMacau,constituindoasegundacomunidadee,também,amaisnumerosa.Aestasduascomunidadesjuntou-seumaterceira,formadapelosportuguesesdeMacau.Ospioneirosdaco-munidademacaensedeHongKongsãoosirmãosLeonardoeJoséMariad’AlmadaeCastro,funcionáriosdaSuperintendênciadoComércioBritânicoquehámuitotinhaassentadoarraiaisemMacau(Fig.III.12eIII.13).Tantoquantonosépossívelrecuar,estafamíliadescendedeLeonardod’AlmadaeCastro,dequemsesabeapenasqueteveumdescendente,JoaquimTelesd’AlmadaeCastro(Lisboa,1782–Malaca,1842)cujosdoisfilhos,Leonardod’AlmadaeCastro(Goa,1815–HongKong,1875)eJoséMariad’AlmadaeCastro(Macau,1823–HongKong,1881)sãoconsideradosospioneirosdadiásporamacaense.Em1836,Leonardod’AlmadaeCastrocomeçouatrabalharcomoescriturárionaSuperintendênciadoComércioBritânicoemMacau,acompanhandoamudan-çadaSuperintendênciaparaHongKong,emFevereirode1842,pordecisãodeHenryPottinger.Comeleseguiuoseuirmão,Joséd’AlmadaeCastroquetambémtrabalhavanaSuperintendênciaBritânicadesde1841(Forjaz,1996;Sá,1999).9290OfícioNº122de28deAgostode1845doGovernadorJoséGregórioPegadoparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0013).91OfícioNº11de20deAgostode1850doConselhodeGovernodeMacauparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0018).92OsirmãosCastroocuparamcargosdealto-relevonaadministraçãocolonialdeHongKongeviramasuadedicaçãoreconhecidapelasautoridadesbritânicas.Assuasfamíliasmantiveram-sepresentesnoaparelhoadministrativodacolónia.Apesardeextensa,mereceficaraquiregistadaasíntesequeJackBraganoslegousobreoenvolvimentodosdescendentesdeJoséMariad’AlmadaeCastronaadministraçãoenotecidosocialdeHongKong,oferecendo-nosuminteressanteretratodoespaçosocialocupadopelacomunidademacaensenacolóniabritânica.“HemarriedinHongkong,andhadalargefamilyofboysandgirls.Theeldestson(Luiz)enteredtheGovernmentserviceandremainedaGovernmentemployeetillhisdeath,anddyingearly
245Quatroanosmaistarde,em1846,aadministraçãocolonialdeHongKongtinhaaoseuserviçooutrosportuguesesdeMacau(Sá,1999;Dias,2007),nomeadamenteJoãodeJesus(intérpretenoChiefMagistratesOffice),F.deNoronha(PoliceRateAssessmentOffice),eJ.B.dosRemédioseD.J.Barradas(PostOffice).Fromtheverybeginning,youngermembersofthePortuguesecommu-nityatMacaointheserviceofBritishfirms,accompaniedthelattertotheirnewestablishmentsinHongkong.TheloyaltyofthePortuguesewasthusdisplayeddidnothavetheopportunityofrisingashighashisuncleandfatherbeforehim.Thesecondson,JoaquimTeles,namedafterhisgrandfather,wasemployedintheHongkongofficeoftheInternationalBankingCorporation,andheldthepositionofChiefClerkatthetimeofhisretirement.Theothersons,namedrespectivelyFranciscoXavierd’AlmadaeCastroandLeonardod’AlmadaeCastro,Senior,werebothsolicitorsinHongkonganddidwellintheirprofession.ThesonofMr.F.X.d’AlmadaeCastro,namedafterhisfather,hasalsoembracedtheprofessionofhisfather.TheeldersonofMr.Leod’AlmadaeCastro,Sr.–theHon.Mr.Leo.d’AlmadaeCastro,Jr.–isabarrister-at-law,andwasappointedamemberoftheLegislativeCounciloftheHongkongGovernmentin1937,andtheyoungerson–Mr.C.d’AlmadaeCastro–wasappointedAssistantCrownSolicitorinHongkong,inNovember,1941.OfthedaughtersofMr.J.M.d’AlmadaeCastro,theeldest,MariaTheresa,marriedMr.AlexandrinodosRemédios,andamongtheirchildrenareMr.J.M.d’AlmadaeRemédios,aHongkongsolicitor,MrF.E.d’AlmadaeRemédios,apartneroftheUnionTradingCompany,Ltd.,awellknownHongkongfirm,andMr.F.X.d’AlmadaeRemédios,employedbytheGeneralElectricCompany,ofChina.Anotherdaughter,CamillaMaria,marriedMr.JoséGutierrez,oftheHongkongColonialSecretariatstaff.IgnezMariamarriedMr.FernandoCarvalho,oftheHongkongofficeoftheHongkong&ShanghaiBankingCorporation,andAnitamarriedMr.J.MowbryJones,whowasengagedininsurancebusinessatCanton»(Braga,1944/1998,pp.145-146).Fig.III.12–Leonardod’AlmadaeCastroFonte:Silva(2010,p.68).Fig.III.13–JoséMariad’AlmadaeCastroFonte:Silva(2010,p.69).
246attheearlieststageofHongkongexistenceandithasremainedasoneoftheoutstandingtraitsofthePortugueseinHongkongduringthatpastonehundredyears(Braga,1944/1998,p.141).Britânicos,chinesesemacaensesfixaram-senacidadedeVitória,onúcleourba-nodafuturacidadedeHongKong,numaáreaqueincluíaoprimeiroeixourbanodesenhadopelaadministraçãobritânicaem1842(Queen´sRoad)e,ainda,Pottin-gerStreet,GoughStreet,JervoisStreet,SpringGardens,HappyValleyeWellingtonRoad(Fig.III.14).Fig.III.14—OssítiosdeHongKongFonte:Dias(2007,p.18).Estastrêscomunidadesque,nosséculosanteriores,criaramfortesrelaçõespo-líticas,económicasesociaisemMacaueCantão,transportaramparaestenovoespaçourbano,geograficamentepróximo,aactividademercantileasredessociaisquepermitiramoarranquedeHongKong.Nestecaso,aproximidadeespacialdascomunidadesbritânica,chinesaema-caensetraduzaconcentraçãodocapitalsocialqueestastrêscomunidadestranspor-taramequeinvestiramnaconstruçãodacidade.Anívellocaleregional,criaram-seemantiveram-seoslaçossociais,culturaiseétnicosintereintracomunitáriosemHongKongecomasoutrascidadesdodelta:MacaueCantão.Aníveltransna-cional,odesenvolvimentodeHongKongedetodaaregiãoondeseinseresófoipossíveldevidoàspontesqueselançaramcomosespaçosimperiaisqueneleseenvolveram,asaber,oImpériodaChinaeoImpérioBritânico(Dias,2007,p.20).
247SegundoSmith(1995),emMaiode1841,apopulaçãochinesadoBazarre-partia-sepor500pessoasqueviviamnosbarcose300trabalhadoresvindosdeKowloon.Em15deMaiode1841,oprimeirocensorealizadonailhacontabilizouumtotalde5650chineses,mas,umanodepois,estenúmeroascendiaa12361e,em1844,atingiuoscercade19mil(Eitel,1895/1983).Noanode1860existiam92441chinesespara2476britânicos(Braga,1944/1998).Seguindoosgruposdapopulaçãoeaordenaçãoqueestecensoapresenta,observa-sequeoaumentodonú-merodehabitanteschinesesrapidamentetornouesmagadoropesodestapopulaçãonailha(QuadroIII.8),ascendendoamaisde96%.QuadroIII.8–PopulaçãodeHongKong(1870-1876)População1870/7118721876Europeuseamericanos273625202767Goa,Manila,Indianoseoutrosmestiços,residentes1388635812Residentestemporários57159154Chinesesempregadosdeeuropeus,residentes761774605879ChinesesresidentesemVitória729847558484425Chinesesresidentesnasvilas105071167215230Chineses,populaçãomarítima,noportodeVitória123091350012404Chineses,populaçãomarítima,foradoportodeVitória11400669910341Prisioneiros479441512Total119477118670132524AdaptadodeHongkongCensusof1881,inofícioNº132de28deJunhode1881,doGovernadordeMacau,JoaquimJosédaGraça,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0002).Norecenseamentode1881,onúmerototaldechineseschegouaos150690,convivendocom7990europeuseamericanose1722indianos(QuadroIII.9).Noconjuntodapopulaçãoeuropeiaeamericanaincluía-seacomunidadema-caensecujaimportâncianoprocessodeconstruçãodaquelenovoespaçourbanopodeserconfirmada,nãosópelaexpressãoquantitativaqueelaassumiunaspri-meirasdécadasdahistóriadeHongKong,mastambémpelasfunçõessociaisquedesempenhounasestruturaseconómicasepolíticasdacolóniabritânica.Apartici-paçãonaadministraçãocolonial,apesardelimitadaacargosnãosuperiorespelale-gislaçãobritânica,jáfoiidentificadacomosnomesanteriormentecitados,osrostosqueiniciaramoenvolvimentodacomunidademacaensenagovernaçãodeHongKong.
248QuadroIII.9–PopulaçãodeHongKong,incluindoasforçasmilitaresenavais(3deAbrilde1881)OrigensHomensMulheresRapazesRaparigasTotalEuropeuseamericanos,populaçãoresidente9357686996383040Britânicos,militares11078462661319Britânicos,estabelecimentonaval234577872437Europeus,polícias10312109134Europeuseamericanos,tripulaçãodenaviosmercantes6061443627Militaresestrangeiros197197Residentestemporários15814412188Prisioneiros4848Totaldapopulaçãoeuropeiaeamericana54998998577357990Goa,Manila,Indianoseoutrosmestiços,residentes426174185183968Goa,Manila,Indianosetc.tripulantesdenaviosmercantes441121445Indianos,militares98542109Indianos,polícias19413198Prisioneiros22Totaldeindianos11611811911891722Chinesesempregadosdeeuropeus,residentes41847501954005529Chinesesempregadosnosnaviosmercantes782442792Chinesesempregadosdosmilitaresestrangeiros236236Chineses,polícias35112354Chinesesempregadosdasforçasmilitarenaval560328816696ChinesesresidentesemVitória62744172538579828096856ChinesesresidentesnasvilaseKooloon932335732050166016606Chineses,populaçãomarítima,noportodeVitória763534403061255116687Chineses,populaçãomarítima,foradoportodeVitória503929612226207612302Chineses,prisioneiros5982761632Totaldechineses91452280411620914988150690TOTAL98112291211725715912160402AdaptadodeHongkongCensusof1881inOf.132de28deJunhode1881,doGovernadordeMacau,Joa-quimJosédaGraça,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0002).
249Osectorcomercialfoiaqueleondeapresençamacaensefoimaisexpressiva,in-tegrando-senasredesempresariaisqueoperavamnodeltadoriodasPérolaseque,progressivamente,seinstalaramnestacidade.«Eversincethisbeliefintheperma-nencyoftheBritishoccupationofHongkonggainedground,someoftheleadingBritishmerchants,insteadofmerelyopeningbranchofficesatHongkong,begantobreakuptheirestablismentsatMacaoandCantonandtoremovetheirofficestothenewsettlement»(Eitel,1895/1983,pp.182-183).Umaredeempresarialquecontarácomacolaboraçãodemuitosmacaensesquepassaramaestaraoserviçodestasfirmascomerciais,aquemofereciamumamão-de-obracomcompetênciasadquiridasnestesector,masàsquaisjuntavamassuasaptidõeslinguísticas:EduardoPereiraeJoaquimCaldas(Dent&Co.);I.P.PereiraeJ.A.deJesus(Rawle,Duus&Co.);Q.daSilva,S.Rangel,P.J.Loureiro,D.EliadoSassoneA.deMiranda(Russel&Co.);JoãoBraga,MigueldoRozárioeJoséLeão(VictoriaDispensary).93«IncludedinthestaffoftheSuperintendencytransferredtoHongkongaswellasinmostoftheBritishfirmswerePortugueseyoungmenfillingclericalandotheressentialpositions,someofthemqualifiedinterpretersinthreeormorelanguages»(Braga,1944/1998,p.142).OpapelsocialdesempenhadopelacomunidademacaensedeHongKong,paraalémdassuascompetênciasprofissionaisedograudeenvolvimentonaadministra-çãocolonial,étambémexpressopelosquantitativosdasuapopulação.Regressandoaorecenseamentode1881(QuadroIII.10),podemosobservarqueacomunidadeportuguesa/macaense,comosseus1869indivíduos,representavamaisde60%dapopulaçãoeuropeiaeamericanadeHongKong,enquantoacomunidadebritânicaatingiaapenas25,8%.NorecenseamentodeMacaude1896(Relatório,1897),noquadrodedistri-buiçãodapopulaçãoportuguesapelosportosasiáticos,HongKongaparececom1309portugueses,umadiminuiçãoque,contudo,importarelativizar:osrecen-seamentosrealizadosemMacausocorriam-sedasinformaçõesconsularesquenemsempretinhamacessoatodososcidadãospresentesnasuaáreadejurisdição;algunselementosdacomunidademacaensedeHongKongforamoptandoporoutrasna-cionalidades.Em1910,orecenseamentodeMacau(Recenseamento,1910)dá-noscontadaexistênciade1865portuguesesemHongKong,dosquais192fixadosemKowloon,ficandoaideiadequeestabilizouonúmerodemacaensesqueintegravaacomunidadedeHongKong.93TheHongKongAlmanackandDirectoryfor1846withnaappendix,ed.ChinaMail,HongKong,1846,pp.994-997,1027inSá(1999,pp.28-29).SobreaparticipaçãodacomunidademacaensenafundaçãodeHongKongrecomenda-sealeituradeBraga(1998).ThePortugueseinHongkongandChina.Macau:FundaçãoMacau.(Trabalhooriginalpublicadoem1944).
250b.OsMacaensesemHongKongConsiderandoqueoarranquedadiásporamacaenseteveHongKongcomoterritóriodedestino,aoqualseseguiu,poucosanosdepois,acidadedeXangai,érelevanteconhecercommaispormenorapopulaçãomigrantequesefixounanascentecolóniabritânica,naquelequeconsideramosseroprimeiroperíododadiásporaqueseestendeatéàIGuerraMundial.ParaoestudodascomunidadesmigrantesmacaensesdeHongKongedeXan-gai,recorremosaumaimportantefontedeinformação:osLivrosdeMatrículadosCidadãosPortuguesescriadospeloRegulamentoConsularPortuguêsMandadoExe-cutarporDecretode26deNovembrode1903,oqualentrouemvigornodia1deJulhode1904,revogandooregulamentoanteriordatadode1851.NoArtº72ºdoregulamentoconsularde1920confirmava-seaobrigatoriedadedospostosconsu-laresmanteremlivrosdematrículadecidadãosportugueses(RegulamentoConsularPortuguês,1921,p.19).QuadroIII.10–Populaçãoestrangeiradeorigemeuropeiaeamericana,comresidênciafixaemHongKong(1881)NacionalidadesTotal%Portugueses186961,5Britânicos78525,8Alemães1886,2Americanos702,3Franceses421,4Italianos401,3Dinamarqueses100,3Holandeses80,3Russos70,2Suíços60,2Espanhóis50,2Suecos40,1Austríacos30,1Turcos20,1Belgas10,0Total3040100,0AdaptadodeHongkongCensusof1881,inOf.Nº132de28deJunhode1881,doGovernadordeMacau,JoaquimJosédaGraça,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUl-tramar(AHU-ACL-SEMU-1R-002-Cx.0002).
251Umainformaçãofundamentalparaestudarqualquerfluxomigratórioéoanodeemigração.Nãotendoacessoaestedado,noqueserefereaosmacaensesquepar-tiramparaHongKongouparaXangai,aquelesregistosconsularessãoumafontedeinformaçãoquenosajudam,emparte,asuperarestalacuna.UmavezqueasMatrículascomeçaramaserrealizadasapartirde1879,trintaeseteanosdepoisdeseteriniciadoofluxomigratórioMacau-HongKong,etendoemcontaque,nosfinaisdeoitocentos,apopulaçãoportuguesaemHongKongrondariaos1800indivíduos,esteslivrosoferecem-nosumretratoaproximadodapopulaçãomacaensequesefixounacolóniabritânicadeHongKongapartirde1842.Peloanteriormenteditosecompreendeofactodenosprimeiroscincoanos,de1879a1883(QuadroIII.11),terhavidoumnúmeroelevadoderegistos(153),diminuindonosanosseguintes,comumamédiade57registosquinquenaisentre1884e1913,correspondendoaumamédiaanualde11,5registos.QuadroIII.11–NúmeroderegistosdosportuguesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)AnoMatrículaNºdeMatriculados1879/18831531884/1888621889/1893741894/1898681899/1903621904/1908471909/1913311914/1919766Total1263Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).NoquedizrespeitoàcomunidadadedeHongKong,nosarquivosdoCon-suladodePortugalemMacau,foipossívelconsultarosLivrosdeMatrículadosPortuguesesnoConsuladodeHongKong,94cujosregistoscomeçaramem1879equeanalisámosaté1919.Desteslivrosrecolhemos1263nomes,osdosprimeirossignatáriosdosregistos(namaiorpartedoscasos,dosexomasculino)eonomedomarido/esposa,casofossecasado(a)ouviúvo(a)eidentificasseorespectivocônjuge.Oregistodecadaportuguêsincluioseunome,nomedocônjuge,idade,94LivrosdeMatrículadosPortuguesesdoConsuladodePortugalemHongKong,LivrosA,B,C,D,E,FeG(1897-1919).ArquivosdoConsuladodePortugalemMacau.
252estadocivil,númerodefilhos,localedatadenascimentodosfilhos,profissão,elocaledatadefalecimento(Fig.III.15).Fig.III.15—LivroderegistodoConsuladodePortugalemHongKong24-L(1949)Fonte:LivrosdeMatrículaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Fotodoautor.Desublinharquenemtodososregistosseencontramcompletamentepreen-chidos,peloquealgunsdestescamposnãoofereceminformaçõessuficientesparaserealizarumaanáliseconsistente.Taléocaso,porexemplo,dolocaledatadefalecimento.Outrasvariáveis,apesardeincompletas,oferecem-nosumaamostraquenosgaranteumacaracterizaçãodestacomunidade:noquedizrespeitoàsidadesreunimosumtotalde777casos;quantoaoestadocivil,estenúmeroascendea1213migrantes,comoteremosocasiãodevermaisadiante.Tambémháumadisparidadegrandeentreainformaçãodetalhadaqueépossívelobtersobreohomemesobreamulher,quemuitasvezesédeficitária.Istoexplica-se,fundamentalmente,porqueosdadosdosindivíduostitularesdoregistoerammaiscompletoseasuaesmagado-ramaioriaeradosexomasculino.Apartirde1913,nosúltimosseisanosanalisados,amédiaanualderegistossofreumaumentoabruptodecercade11registosanuaispara128(Fig.III.16).Estesaltoquantitativoocorreessencialmentenosanosde1916e1917,certamen-tedevidoaoprimeiroconflitomundialquecontoucomaparticipaçãodaspotên-ciascommaisinfluênciapolítica,económicaesocialnacolónia–Grã-Bretanha,PortugaleChina–tornandomaisprementeanecessidadedegarantirumapro-tecçãoconsular.SelembrarmosquePortugaliniciouasuaparticipaçãonaguerra
253em1916eaChinaem1917(Dias,2002;Haw,2002)temos,talvez,encontra-daaexplicaçãoparaasubidaacentuadadonúmeroderegistosnestesdoisanos(Fig.III.16).Fig.III.16—NúmeroderegistosnosLivrosdeMatrículadosPortuguesesdoConsuladodePortugalemHongKong(1914-1919)Fonte:LivrosdeMatrículaAaGdoConsuladodePorgualemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.Aanálisedainformaçãorecolhidaapartirdosregistosconsularespermitirárea-lizarumacaracterizaçãodemográficadacomunidademacaensequeseinstalouemHongKong,nomeadamenteasuaestruturaetáriaporsexo,estadocivil,composi-çãofamiliar(númerodefilhos)eactividadesprofissionaisaquesededicavam.Dos1266indivíduosidentificadosnoslivrosderegistodoConsuladodePor-tugalemHongKongentre1879e1919,834dãonotíciadasuanaturalidade(QuadroIII.12).Destes,quase60%declararamsernaturaisdeMacaue28,5%deHongKong.AelevadapercentagemdosmatriculadosnaturaisdeMacauidentificaoseuprincipalterritóriodeorigem.Mas,setivermosemcontaquejáexistiamquase30%demacaensesnaturaisdeHongKong,podemosinferirqueofluxomigratóriodeMacauparaHongKongestavajáadiminuirdeintensidade.Porqueosregistosconsularescomeçaramaserrealizadosem1879,oelevadonúmerodemacaensesnaturaisdeHongKongrevela-nosaopçãodosmigrantesmacaensesporseman-teremnasociedadedeacolhimentoondecriaramnovasraízesfamiliares,oquesetraduzpelaexistênciadeemigrantesdesegundageraçãonacolóniabritânica.Uma
254realidadequeseconfirmatambémpelolocaldenascimentodoprimeirofilhodocasal:71%nasceramemHongKonge29%tiveramoutrasorigens,principalmenteMacaucom20%.Quantoaosrestanteslocaisdeorigemdosmigrantes,asuaimportânciaéresi-dual,representandopoucomaisde10%dototal.Mesmoassim,nãodeixadeserimportantereferirquedestes,quasemetadesãoreinóisenaturaisdasprovínciasultramarinasportuguesas,comespecialdestaqueparaGoa(18)eTimor(5).Noquedizrespeitoaestesúltimos,pesavamoslaçoshistóricosentreMacau,oEstadodaÍndiaeTimor,geradoresdeumfortevínculopolítico-institucionaletambémsocioeconómico.Os37indivíduosdispersospeloSuesteAsiático,portosdaChinaeJapãoilustramosrestantesdestinosdosmigrantesmacaenses,acompanhandooalargamentodasáreasdeinfluênciadascasascomerciaisestrangeirasaosterritó-riosvizinhosdeMacau.Finalmente,umaúltimapalavrasobreos15macaensesnaturaisdeXangai,revelandoapequenadimensãodofluxomigratóriodeXangaiparaHongKong.Comoteremosocasiãodever,nosentidoinverso,onúmerodemigrantesmacaenses,até1919,émuitomaisrelevante.Deummodogeral,podemosavançarque,noconjuntodoperíodode1879--1919,estefluxomigratórioreproduz,grossomodo,omodelotradicionaldasmi-graçõesqueocorreramnestaépoca,enquantofenómenodetransferênciademão--de-obraparaespaçoseconómicosemergentes.NãoobstanteasespecificidadesdaÁsiaOrientale,concretamentedeHongKong,estacomunidadeeraconstituídaessencialmenteporumapopulaçãomacaenseemidadeactiva(QuadroIII.13).QuadroIII.12–NaturalidadedosportuguesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)NaturalidadeNº%Macau49559,4HongKong23828,5Pos.Ultramarinas242,9Portugal222,6PortosChineses202,4Xangai151,8SuesteAsiático121,4Japão50,6Outros30,4Total834100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.
255QuadroIII.13–EstruturaetáriadosmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)IdadeNº%-1530,415a19587,520a2418423,725a2912215,730a349812,635a399612,440a44628,045a49546,950a54364,655a59334,2+59314,0Total777100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.Foipossívelcontabilizar777indivíduosqueindicamaidadenomomentoemqueefectuaramoseuregisto.Estainformaçãoéfrequenteentreoshomens(90%),principalmentedevidoaofactodelesserem,tendencialmente,ostitularesdoregisto;paraasmulheres,quasesemprenaqualidadedecônjuges,asrefe-rênciasàidadesãomuitoraras(10%).Osmigrantesmacaensesconcentram-se,maioritariamente,nasfaixasetáriasemidadeactiva:64,4%(500migrantes)têmentre20e39anos.ParaensaiarumacomparaçãoentreaestruturaetáriadapopulaçãomacaensedeHongKongeadasuacomunidadedeorigem,considerámosapenastrêsfaixasetárias:aprimeira,dos0aos14anos;asegunda,dos15aos49anos;aterceira,apopulaçãocom50oumaisanosdeidade.Aostrêsindivíduoscommenosde15anosregistadosemHongKongsomámosototaldefilhoscommenosde15anos(369)indicadospeloscasais,chegandoa372menoresde15anosemHongKong.ParaapopulaçãodeMacau,considerá-mosorecenseamentode1910,porseraquelequeseaproximadoperíododemaiornúmeroderegistosnoConsuladodeHongKong.DistribuindoapopulaçãomacaensedeHongKongmatriculadanoConsuladodePortugaleadoshabitantesnaturaisdeMacauaresidirnestacidade,poraquelastrêsfaixasetárias(Fig.III.17)concluímosque(i)nafaixaetáriados0aos14anos,onúmerodemacaensesemHongKongéquaseodobrodoqueseencontraemMa-
256cau,oqueseexplicaporumaprovávelreduçãodastaxasdenatalidadenasociedadedeorigem,95pelalógicafamiliardofluxomigratórioepelatendênciadacomuni-dademacaensesefixarnasociedadedeacolhimento,existindonoiníciodoséculoxxemigrantesmacaensesdesegundageraçãoemHongKong;(ii)nafaixaetáriados15-49anos,observa-seumaligeiravantagemdapopulaçãomacaensedeHongKongemidadeactiva,relativamenteàdeMacau;nãoobstanteaexpectativaserdequeestadiferençafossemaisacentuada,reconhecemosqueofluxodemigrantesparaHongKongsecentrounestafaixaetária,mastambémque,nasociedadedeorigem,acomunidademacaenserevelavacapacidadedeserenovaratravésdainte-graçãodenovosmembrosoriundosdeoutrascomunidadespresentesnasociedadedeMacau,nomeadamentechinesesenaturaisdoreino;96(iii)opesodapopulaçãomacaensecommaisde49anosquepermaneceuemMacau(maisde30%)émuitosuperioràqueseregistaemHongKong(inferiora10%).Osresultadosdestacomparação,tendoemcontaasinformaçõesdisponíveis,permitem-nosentenderqueasestruturasetáriasdassociedadesdepartidaedeacolhimentoseenquadramnospadrõesreconhecidos,paraosfinaisdoséculoxix95SetivermoscomoreferênciaosestudosdeAnaMariaAmaro,«ocoeficientedefecundidade,queémuitobaixoentreosmacaenses,talvezdevidoaoreduzidonúmerodecasamentos,veioadiminuir,aolongodoséculoxix,estabilizando-seapenasnosprincípiosdoséculoxx»(Amaro,1998,p.172).Limitemo-nosaacrescentarahipótesedestareduçãodocoeficientedefecundidadeedonúmerodecasamentosestarrelacionada,essencialmente,comasaídademigrantesparaHongKongeXangai.96Cf.ParteII,Cap.3.Fig.III.17—Distribuiçãoporgrandesgruposetáriosesexodapopulaçãomacaense,aresidiremHongKongeMacau,noiníciodoséculoXXFonte:LivrosdeMatrículaAaGdoConsuladodePorgualemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.
257eprincípiosdoséculoxx,dosmovimentosmigratóriosinternacionais,registan-do-seumaemigraçãodecercade75%depessoascomidadescompreendidasen-treos15eos40anos(Rayna,2008;Masseyetal.,1998;Hatton&Williamson,1994).Quantoàdistribuiçãoporsexo(QuadroIII.14),estaindica-nosumnúmerodehomenssuperioraodasmulheres.Deummodogeral,ostitularesdosregistoseramoshomens.Dos533nomesfemininos,apenas75sãotitulares.Destasmu-lheres,21sãoviúvasqueseinscreveramnoconsuladoportuguêsnasequênciadofalecimentodomarido.Asrestantessãocasadas(13)esolteiras(35),nãosendopossívelidentificarosmotivosquepoderãoestarnaorigemdasuatitularidade(seisnãoindicamoseuEstadoCivil).QuadroIII.14–MatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong,porsexo(1879-1919)SexoNºMatriculados%Masculino73357,9Feminino53342,1Total1266100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.Umahipóteseseriaodesempenhodeumaactividadeprofissional,masdas75mulherestitularesqueindicamasuaprofissão,26são«domésticas»eapenasseteindicamumaactividade:trêsempregadasdecomércio,umaproprietária,umata-quigrafista,umareligiosaeumaestudante.Assuasorigensseguemadiversidadegeraldoregisto:das46mulheresqueindicamasuanaturalidade,20sãodeMacau,12deHongKong,trêsdeportosdaChina,trêsdePortugal(Lisboa,PenafieleViladasAves),duasdeXangai,duasdeManila,duasdeSingapura,umadeBangueco-queeoutradeGoa.Apesardonúmerosuperiordemigrantesmasculinos,adiferençaemrelaçãoaosfemininos,decercade16%,nãoésuficienteparaquesepossaafirmarqueaemigraçãoparaHongKongassumiu,exclusivamente,característicasdeumaemi-graçãomasculina.Pelocontrário,pensamosqueatendênciafoiadeumaemigraçãomasculinaqueconviveucomumaoutradecaracterísticasfamiliares,eventualmentecomasaídainicialdohomemquedepoissecasouemHongKongouemMacau,normalmentecommulheresdoseuterritóriodeorigem:«omovimentodeêxodo,eumacertaamarguradosqueficavamemMacau,nãoimpediuqueossolteirosdeHongKongviessemcasaraMacaucomraparigasdaterra,comosucedeuem
258grandeescalanosanosdopósguerra»(Sá,1999,p.13).Estatendênciacomprova--sedesdeoiníciodadiáspora,setivermosemconsideraçãoasobservaçõesdobispodeMacauem1846:(…)otristeestado,emqueseachaesteEstabelecimento,cujariquezacon-sistiaunicamentenocomercio,ecujadecadênciacresceemproporçãodopro-gressivoaumento,queseobservaemseurival,onovoEstabelecimentoInglesemHong-Kong.Acrescequeparalávãoemigrandoquotidianamente,eatéal-gunscomaspropriasfamiliasmuitosmancebosdeMacau,queachamempregoaliemcasasdecomércio,enoutrosofíciosemesteres,porquenãoencontrando,nemtendoaquimeiosdevida,vãoprocuraropãoempaisestrangeiro,aindaquesejaatrocotalvez,dahonraedaboamoral.Onumerodestesemigradossobehojejá,acimadeduzentaspessoaslimpas,quenumacidadepequenafazemsensiveldiminuiçãonumerica(…).97Poroutrolado,osmacaenses,sendoherdeirosdeumpatrimónioculturalondeainstituiçãofamiliar,de«inspiraçãovitoriana»(Amaro,1998,p.199),assumiuumpapelcentralnaconsolidaçãodasuacomunidadeenapreservaçãodassuasespeci-ficidadesculturais,revelamporissoumatendênciaparaocasamentodentrodaco-munidade:«Umacomunidadefechada,adosportuguesesdeHongKong,sedimen-tadaporcasamentosentresi.Asfamíliasqueseformaramreflectemessamistura,criandonovosclãsapartirdesucessivasjunçõesdefamíliastradicionais.Somostodosprimos»(Sá,1999,p.12).Noentanto,nãopodemosaceitarestatendênciacomoseelaconduzisseaoisolamentodacomunidademacaense.Aquestãoquesecolocaéadesaberseestecomportamentoécomumatodososdestinosmigratórios.ComoveremosnaParteIV,quandonosdebruçarmossobreacomunidadedosportuguesesdeXangai,sobreaqualexistemdadosdisponíveisquenospermitemumaanáli-semaisdetalhada,podemosconstataradisponibilidadedosmacaenses,homensemulheres,acasarforadacomunidade.Ocapitalculturalacumuladonoterritóriodeorigem(Macau)desenvolveuacapacidadedeestabelecerlaços,nãosódentrodacomunidade,mastambémcomasoutrascomunidadesmigrantesque,comoosmacaenses,sefixaramnacidadededestino,dependendotambémdascaracterís-ticasdasociedadedeacolhimentoocomportamentoadoptadopelacomunidademigrantemacaense.Dos1266nomesrecolhidos,1213informaramdoseuEstadoCivilquandoefectuaramoseuregistonoConsulado(QuadroIII.15):predominavaapresençademacaensescasados(65,6%)sobreaquelesqueemigravamsolteiros(30,1%).Esta97Ofíciode21deJaneirode1846,deJerónimoBispoEleitodeMacauparaoMinistroeSe-cretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeUltramar(AHU-ACL-SEMU-DGU-005-Cx.0014).
259distribuiçãoentresolteirosecasadosnãonosdáagarantiadequeomigrantequeseregistounoconsuladodeHongKongsefizesseacompanharpelasuamulher.EstapodeterpermanecidoemMacau,factoqueaproximidadegeográficaentreasduascidadespodeterfavorecido.Nãoexistindoinformaçãoquenospermitaconfirmarestarealidade,épossívelmobilizarosdadosreferentesaolocaldenascimentodoprimeirofilhodoscasaismacaensesqueseregistaramemHongKonge,entreestes,sabemosque71%nasceramnasociedadedeacolhimento.Destemodo,atrevemo--nosaconcluirquecomaexistênciadeumaemigraçãosingularmasculinaconviveuumaoutradecarizfamiliar.QuadroIII.15–MatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong,segundooestadocivilesexo(1879-1919)SexoSolteirosCasadosViúvosTotalNº%Nº%Nº%Nº%Masculino33046,534949,1314,4710100,0Feminino357,044788,9214,1503100,0Total36530,179665,6524,31213100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.Nesteestudo,assumimosqueumafamílianumerosaéaquelaquetem4oumaisfilhos,tendocomoreferentequeonúmeromédiodefilhosporfamíliaentreosmigrantesnaturaisdeMacauéde3,9,comotivemosocasiãodevernaParteII,Cap.2.Encontramosnestasituaçãocercade48%doscasais(QuadroIII.16)e,setivermosemconsideraçãoque71%destascriançasjánasceramemHongKong,encontramosaquiumaclaratendênciaparaamanutençãodospadrõessocioculturaisimportadosdasociedadedeorigem,tendênciaestaqueresultavadosforteslaçosexistentespelaproximidadesocioespacialentreosdoisterritórios.Veremosmaisadiante,apropósitodacaracterizaçãodacomunidadedeXangai,comoestepadrãosealteraemfunçãodosterritóriosdeorigemededestinodosmigrantes.DesdeoiníciodasuainstalaçãoemHongKongqueosbritânicosdesejavamfazerdailha,nãoumsimplesestabelecimentocolonialsemelhanteamuitosoutrosquepossuíamnoseuvastoimpérioultramarino,masumentrepostoquefacilitasseepromovesseocomérciocomosportoschinesesabertosànavegaçãointernacional,tendootráficodoópionocentrodetodaasuaactividademercantil.Comestafunçãobemdefinida,onovoterritórioincluídonoimpériobritânicofezemergir
260umasociedadecapazdedarrespostaaosdesafiosquesecolocavamàcomunidadebritânicadispersapelaÁsiaOriental,nomeadamenteosqueserelacionavamcomagestãoeexpansãodosseusnegócios(Tsang,2007).Erguidanodinamismodastrêscomunidadesqueestiveramnasuaorigem–britânica,portuguesaechinesa–asdiversidadesétnicastraduziram-seemdiversi-dadessociaisdentrodecadaumadaquelascomunidadesetransversaisentresi.DeacordocomLethbridge(1983),asociedadedeHongKongencontrava-sedivididaemquatrograndesgrupos.OsoficiaiseramumgrupoqueserepartiapeloscadeteseuropeusepelosServiçosCivisdeHongKong,muitosdeles,deorigemescocesa,aprestarserviçonaquelequeeraoquartel-generaldasforçasbritânicasestacionadasemtodaaÁsiaOriental.Tinhamorigememclassesprofissionaiscomomédicos,ad-vogados,oficiaisdoexército,membrosdoclero.QuantoaosmembrosdosServiçosCivis(porexemplo,aPolícia,oDepartamentodaMarinha,osCorreios…)tinhamorigemnasclassestrabalhadorasbritânicas.«WecanconcludethattheHongKongCivilServicewassolidlymiddleclassatthetopandlowermiddleorworkingclassatthebottom»(Lethbridge,1983,p.165).Oscomerciantes,deummodogeral,tinhamamesmaorigemdoscadetes,comumaeducaçãoadquiridanoscolégiosingleseseescoceses.Asclassesprofissionaiseramformadas,emgrandeparte,porQuadroIII.16–Nºdefilhos,porcasal,dosindivíduosmatriculadosnoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919)NºFilhosNºMatriculados%%(acumulado)1210,30,31151,41,610113,04,69113,07,68195,112,77154,116,86277,324,15328,732,845414,647,434512,259,626517,677,218422,8100,0Total369100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.
261contingentesdemigrantesescoceseseirlandesesqueprocuraramnosportosdaChinaumaoportunidadeparaexercerassuasprofissões,emHongKong,CantãoouXangai.Oquartogrupo,formadopelasocupaçõesdebaixoestatuto,reuniaprofissõesmuitovariadas,muitasdelasocupadasporhomensassalariadosquesecruzaramcommulhereschinesas,vivendopróximodascomunidadesasiáticaseeuro-asiáticasoqueoscondenavaaoostracismoemrelaçãoàcomunidadebritânica(Lethbridge,1983).ParaTsang(2007)seaselitesbritânicaseramoriundasdasclassesmédiasdeorigembritânica,asclassestrabalhadoras,nosentidoemquesãoentendidasnaGrã-Bretanha,nãoexistiamemHongKongdevidoàconcorrênciadamão-de-obrachinesa.Acomunidadechinesaera,tambémela,estratificadasocialmente.EnquantoqueassuaselitessociaisreuniamoscomerciantesecompradoresdasgrandescasascomerciaischinesasquesetransferiramdeCantãoeMacauparaanovacolóniabri-tânica,osestratosmaisbaixosdasuahierarquiasocialeramcompostospormigran-teschinesesoriundosdomundoruraloudaspopulaçõesmarítimasquehabitavamolitoraleosportosnosmaresdosuldaChina.Comojávimosanteriormente,acomunidadeportuguesa,noperíododear-ranquedanovacolónia,chegouasermaisnumerosadoqueabritânica.EmboracompostaporportuguesesorigináriosdeMacau,Tsang(2007)nãotemdúvidaemintegrá-losentreosocidentaisqueviviamemHongKong,apontandoalgumasdassuascaracterísticas,entreasquaissalientaodomíniodaLínguaInglesaecantonen-se,apráticadocatolicismoeatendênciaparapreservarasuaidentidadecultural,estafortalecidapeloscasamentosdentrodacomunidadedevidoàsuareligião.Assuasprofissõesrepartiam-sepelascasascomerciais,ondedesempenhavamfunçõescomocontabilistas,cambistaseintérpretes,epelaadministraçãocolonial,nomea-damentenaáreadajustiça,integrandoaclassemédiadacolónia.Foinestaestruturamarcadapeladiversidadeculturalesocialqueosmacaensesseintegraram,sendopossívelanalisarcommaisdetalheolugarquenelaocupa-ram.Apartirdalistadasprofissõesindicadasnosregistosconsulares,foipossívelconceberumaclassificaçãodasactividadeseconómicas-profissionaisquecontaramcomoenvolvimentodosmembrosdacomunidademacaense.EsteconjuntodeactividadeseconómicaséaquelequeconsideramosmaisajustadoparaconcretizaraanálisedasfunçõesdesempenhadaspelapopulaçãoactivadacomunidadenoseiodasestruturaseconómicasdasociedadedeHongKong,tendoemcontaoenqua-dramentohistóricodacidadeeasuaestruturaeconómicaesocialquetentámossintetizar(QuadroIII.17).98Asactividadesnosectorcomercialefinanceiroocupavam74,1%dos661mi-grantesqueseencontravamintegradosnasestruturasprodutivasdeHongKonge98Cf.ParteII,Cap.5e6.
262dosquaisseconheceasuaprofissão.Entreestescontam-seosempregadosdecomér-cio(84,5%)queeraaprincipalactividadeprofissionaldacomunidademacaenseemHongKonge,comoveremos,emXangai.Segue-seoconjuntode72migrantesquedizemsernegocianteseproprietários(14,7%).Seconsiderarmosototalde661migrantes,estes72macaensesrepresentam10,9%doconjunto,deixandoanteveraexistênciadeumaelitesocioeconómicanacomunidadecomumaexpressãosig-nificativa.Finalmente,encontramosapenasquatromigrantes(0,8%)atrabalharnabancaeseguros.Onúmerodemacaensesatrabalharnasrestantesáreasdeactividadeencontra-semuitodistantedesta.Aadministraçãopúblicaocupava64macaenses,represen-tando9,7%dototal.Trata-sedefuncionáriosadministrativosquedesempenhavamfunçõesdiversificadasemdiferentesáreasnoaparelhocolonialdeHongKong,no-meadamente,nasalfândegas,nassecretariasdogoverno,enoscorreiosetelégrafos;paraalémdestesencontramosalgunsmacaensesintegradosemforçasdesegurançacivile4militares.Seguem-seasactividadesmarítimas(7,9%),contemplandoumaimensadi-versidadedefunções,todaselascentradasnanavegaçãoetransportesmarítimos:pilotos,comissáriosdebordo,assistentesdebordo,empregadosnoarsenaldamarinhabritânica,etc.Osofíciosespecializadossuperiorescontemplavamtodososmigrantes(4,1%)deformaçãoemáreascomoaengenhariaetécnicosdesaúdeondecontabilizámoscincomédicos,doisfarmacêuticosedoisenfermeiros.Naáreadosserviçossocioculturais,encontramosapenas14(2,1%)macaen-ses,osquaisindicamestaremadesempenharactividadesrelacionadascomaeduca-ção(oitoprofessores),comasartes(quatromúsicos)ecomareligião(duasreligiosas).QuadroIII.17–Sectoresdeactividadeeconómico-profissionaldacomunidademacaensedeHongKong(1879-1919)SectoresdeActividadeN%ActividadesComercial-Financeira49074,1AdministraçãoPública649,7ActividadesMarítimas527,9OfíciosEspecializadosSuperiores274,1ServiçosSocioculturais142,1ActividadesIndustriais142,1Total661100,0Fonte:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919).Cálculosdoautor.
263Finalmente,encontramostambémumtotalde14migrantesqueconsideramosligadosaactividadesindustriais.Aprincipaléadostipógrafoscomseismacaenses.Osrestantesdispersam-sepelaáreadaconstruçãocivil.Paraalémdestes661macaensesqueefectuaramoseuregistoconsularcomainformaçãodasuaprofissãoencontramosmais54cujaindicaçãoapontaparasi-tuaçõesquepodemosconsiderarforadoaparelhoprodutivo,comoéocasodas42mulheresqueindicamseremdomésticas,istoé,donasdecasasemdesempenharemqualquerprofissão.Onúmeroreduzidodeestudantes,apenasnove,explica-sepelofactode,nosregistosdeHongKongaté1919,seremmuitorarososmenoresquesãotitularesdoregisto.Finalmente,encontramosapenasquatrocasosdemacaensesqueindicamestaremdesempregados,oferecendo-nosaideiadeumacomunidadebemintegradanaestruturasocioeconómicadacidade.AdistribuiçãodosmigrantesmacaensesdeHongKongpelasactividadesprofis-sionaisrevelaumatendênciaparareunirnacomunidadeumconjuntoderecursoshumanoscapazesdedotá-ladeumacertaautonomiasocialnocontextodoterritó-riodeHongKong,factoquenãoimpediuasuaintegraçãonestasociedadeprofun-damenteinfluenciadapelapotênciacolonizadora,comoveremosmaisadiante.Paraestacomplementaridadequeencontramosnoconjuntodasactividadesprofissionaisaquesededicavaacomunidademacaensepoucocontribuiuapresençadeemigran-tesportuguesescomoutrasorigensquenãoMacaueHongKong.c.AsEstruturasLocaisdaComunidadeMacaensedeHongKongAanálisedacomunidademacaensedeHongKong,apartirdosregistosefec-tuadosnoconsuladoportuguêsentre1879e1919,ofereceu-nosumretratosocialdeumapopulaçãomigrantequesefixounumterritóriovizinho,transportandoconsigooseupatrimónioculturalacumuladoeconsolidadoduranteumlargope-ríodoquepodemosremeteràsorigensdafundaçãodacidadedeMacau,emmeadosdoséculoxvi.Aimportânciadoestudodestacomunidademigranteresidenofactodeapodermosconsiderarcomoaprimeiraquefoifundadaapartirdoprocessomigratórioquedeuorigemaofenómenodadiásporamacaensee,oqueémaisre-levante,porquetambémelacontribuiuparaaformaçãodacomunidademacaensedeXangai,atravésdoenvolvimentodemuitosdosseusfilhosnofluxomigratóriomacaensequeconvergiuparaestacidadechinesa.AproximidadegeográficaéumfactorqueinfluenciouassoluçõesencontradaspelacomunidadedeHongKongparadarcontinuidadeaofluxomigratórioqueaalimentou,garantiramanutençãodoslaçoscomasociedadedeorigemefacilitaraintegraçãonasociedadedeacolhimento.PartindodeMacau,osmacaensesquesefixaramemHongKongrecorreramadiferentesformasdeemigração,homenssol-
264teiros,homenscasadosquedeixaramasmulheresnoterritóriodeorigem,migrantessolteirosquevãocasaraMacaueretornamaHongKong,casaisqueemigrameconhecemoseuprimeirofilhojánoterritóriodedestino.ApequenadistânciaentreMacaueHongKong,mesmonoséculoxix,permitiuqueestasdiferentesformasdeemigraçãofossempossíveis.Homensemulheresquepartiram,nasuamaioria,entreos20eos44anos,aidadedemaiordisponibilidadeparatrabalhareconstruirnovosprojectosdevida,deixandoparatrásumespaçosocialquesefoiesvaziando,paraserlogopreenchidoporoutrascomunidades,nomeadamenteachinesa,nomundodosnegócios,eaportuguesaquesemanteveaalimentaraestruturagover-nativa,administrativaemilitar.Reconhecemosaimportânciaqueasredesfamiliarestiveramnaformaçãodestacomunidadeenapreservaçãodoslaçossociaiseculturaiscomoterritóriodeori-gem:paraalémdamigraçãofamiliar,reproduziu-seapráticadasfamíliasalargadasàsemelhançadasqueconheciamnasociedadedeorigeme,emHongKong,de-senvolveramestratégiasdeintegraçãoquetinhamemvistapermanecerenãopassarpelacidadedeumaformamaisoumenostemporária.Destemodo,rapidamentesefoiformandoumasegundageraçãodemigrantesdosquaismuitosoptaramporsemanternaterraondenascerame,alguns,decidiramrepetiraexperiênciamigratóriadospais,partindoparaoutrosdestinos,entreosquais,Xangai.Ascaracterísticasdasredessociaisqueseformamnabasedeumfluxomigrató-riodesempenhamumpapelderelevonasestratégiasdeintegraçãodacomunidademigrantenoterritórioreceptor.Oconceitodecapitalsocial,talcomofoidefinidonaParteI,éumvaliosoinstrumentodeanálisequenospermitecompreenderasdiferentesestruturasderelaçõescriadas,querdentrodaprópriacomunidadeaní-velindividualefamiliar(informais),quercomassubestruturascriadasnoseiodacomunidadeétnica/nacional,quer,ainda,comtodaaestruturasocialdoterritóriodedestino.OsmigrantesmacaensesdeHongKongrevelavamumafortetendênciaparaacriaçãodeumaredesociofamiliarintensaqueseconstituiucomoumaimportantebasesocialdeapoioaorecrutamentoeacolhimentodenovosmigrantesquecon-tinuavamasairdeMacau.Devidoaopapelqueassumiuaestruturafamiliar,estafoi-setransformandonumimportantefactordeconsolidaçãodacomunidadema-caensenoseiodasociedadedeHongKong,garantindoosrecursosnecessáriosparaqueseviabilizasse,querareproduçãoculturalquemantinhavivaasuaidentidade,queroscontactoscomassubestruturasquefoicriando,ecomasestruturaspolíticaseeconómicasdeHongKong.Aintensidadedasrelaçõesinter-pessoaisefamiliares,informais,noseiodacomunidademacaense,eparticularmentenasuaelite,facili-touaindaaocupaçãoemanutençãodecertosnichosétnicosnomercadodetraba-lho(nasfirmascomerciaisefinanceirasaoperarnacolóniabritânica),assimcomoaformaçãodeumnúcleoempresarialmacaense,talcomojátivemosocasiãodever
265anteriormente,queconferiuumimportanteestatutosocialaestacomunidadenasestruturassocioeconómicasdeHongKong.Destemodo,osprópriosmacaensesforamtransmitindoaimagemdequeasuacomunidadeviviafechadanosseuscírculosfamiliares,tendopoucoemcomumcomacomunidadebritânica(Castro,1949).Nestesentido,acomunidademacaense,mobilizandoocapitalsocialdequeeraportadora,foierguendonoseuseioinstituiçõesquepermitiramdisponibilizarrecursos(contactos,apoiosfinanceiros,e/oueducacionais)facilitadoresdasuain-tegraçãonasociedadecolonial.Poroutrolado,asigrejas,asescolaseasassociaçõesdecarácterétnicoe/ounacional,queseforamcriandologonosprimeirosanosdeexistênciadacomunidademacaenseemHongKong,facilitaramoscontactosinterpessoaiseinterfamiliares,assimcomocomotecidoempresarialecomaadmi-nistraçãocolonial,reforçandooslaçosdeconfiançadentrodacomunidadeecomelementosdascomunidadesvizinhas.ApesardelimitadospelaescassainformaçãodisponívelsobreaactividadedosmacaensesdeHongKong,cremosserpossívelreconhecerasprincipaislinhasqueorientaramacomunidadenosentidodealcançaresteduploobjectivodegarantirasuaintegraçãoepreservarasuaidentidade.Oslaçosreligiososacompanharam,desdesempre,acomunidadeportuguesacomorigememMacau.Lembremosquenodia26deFevereirode1842celebrou--seaprimeiramissacatólicaemHongKong(Braga,1944/1998).ApesardeteremsidoretiradasdajurisdiçãodobispadodeMacau,em22deAbrilde1841,eentre-guesà«PropagandaFide»,asestruturascatólicasqueseforamerguendonacolóniabritânicaserviram,emprimeirolugar,acomunidadeportuguesa.ComprovandoestaideiaencontramosaedificaçãodaIgrejadaNossaSenhoradaImaculadaCon-ceição,iniciadaem1842,emWellingtonRoad,nonúcleourbanoondesehaviafixadoacomunidademacaense.Maisdemetadedos7mildólaresgastosnasuaconstruçãoforamsuportadospelacomunidadeportuguesa,tendoumdeles,An-tóniodeFreitas,contribuídocom500dólares(Braga,1944/1998;Silva,2007).Em1888,esteedifíciofoisubstituídoporumanovacatedral,inauguradanodia7deDezembro,tambémcomoapoiosignificativodacomunidadeportuguesadeMacau(Castro,1949;Silva,2007).ReproduzindoomodelodeMacau,oscatólicosdeHongKongformarama«SociedadedeS.Rafael»ea«SociedadedeS.VicentedePaulo»,aprimeiracomumaactividadesemelhanteàdaSantaCasadaMiseri-córdia.Afortecomponentereligiosa,católica,dacomunidademacaense,paraalémdeseconstituircomoumelementoidentitáriodaprópriacomunidade,contribuiutambémparaalimentaroslaçosquemantinhacomasociedadedeorigem.Apro-ximidadegeográficapermitiaaidadosportuguesesdeHongKongaMacau,comoperegrinos,afimdeparticiparnasmaisimportantescerimóniasreligiosascomo,porexemplo,aProcissãodaCruz.«InHongKong,amongotherracesofvaryingtemperamentsandtraditions,thePortuguesehavefittedthemselvesintothecom-
266moncommunitylife,andif,possessingtheLatintemperamentthemselves,theyhave,nevertheless,broughtwiththemalltheferventloyaltyinheritedfromtheirforefathers»(Braga,1944/1998,p.196).Asinstituiçõesdecarácterreligioso(católicas)ofereceramaosmacaensesapos-sibilidadedepreservaremasuaidentidadecultural,facilitandooexercíciodassuascrençasepráticasreligiosasealigaçãoàsuasociedadedeorigem.Tambémnocampodaeducaçãoestasinstituiçõesdesempenharamumpapelimportante,contri-buindoparaaformaçãodasgeraçõesmaisjovensdacomunidademigrante,aocria-remestabelecimentosdeensino,comoo«St.Joseph’sCollege»,fundadoem1875,queprivilegiavamaaprendizagemdaLínguaInglesa(Silva,2007).Emboraestasofertaseducativasnãocolmatassemanecessidadedeformarestesjovensnasdisci-plinasquemaispoderiamcontribuirparaasuaidentidadecolectiva/nacional(Lín-guaPortuguesa,históriaegeografiapátrias…),facilitavamoscontactosinformaisdosjovensdasfamíliasmacaensescomjovensdeoutrascomunidades,particular-menteabritânica.Aindaquedeumaformalimitada,asinstituiçõescatólicas,tendoemcontaanumerosacomunidademacaense,contribuíramparaapreservaçãodasuaidentidadeeparaofortalecimentodasredessociaisquesuportaramaemigraçãoMacau-HongKong:preservaçãodasuaidentidadereligiosanumcontextosocialemqueocatolicismoseencontravaemminoria;manutençãodevínculoscomoterritóriodeorigem;ofertadoensinodaLínguaInglesaàsnovasgerações,alínguadaelitequeadministravaacolónia,facilitandoasuafuturainserçãonomercadodetrabalhoe,deumamaneirageral,nasociedadeacolhimento.Se,porumlado,areligiãoseconstituiucomoumaimportantecomponen-tedostraçosculturaisquecaracterizavamacomunidademacaense,poroutro,asinstituiçõescatólicasformaramosprimeiroscentroseducativosdirigidosaosseusmembros.ApesardoescassonúmerodecriançasentreosmigrantesnosprimeirosanosdafundaçãodeHongKong,aMissãoCatólicacriouaprimeiraescolaem1844,proporcionandoaaprendizagemdaLínguaInglesaaosrapazesmacaenses(Braga,1944/1998).Aeducaçãodosmacaenses,emparticularnoqueconcerneaoensinodasLín-guasPortuguesaeInglesa,podeajudaraesclareceroslaçosquesemantiveramcomasociedadedeorigemeaestruturadasrelaçõesquesecriaram,quernoseiodasuacomunidade,quercomasoutrascomunidadesinstaladasnasociedadereceptora.99Asprimeirasescolas,promovidaspelasinstituiçõesreligiosas,albergavamalunosdeváriasnacionalidades,promovendoumestreitocontactoentrejovensportugue-sesebritânicos,oriundosdasduascomunidadesnãochinesasmaisnumerosasemHongKong.Entre1848e1860foramabrindoescolascomoapoiodacomunidademacaense,àmedidaemqueestaiacrescendo,ondesegarantiaoensinodaLíngua99SobreaeducaçãodosmacaensesemMacauaconselhamosaleituradostrabalhosdeSimões(1993,1994e2002).
267Portuguesa.Aformaçãoqueproporcionavamtransformou-seemmaisumfactoratractivoparaquesemantivesseactivaaemigraçãomacaenseparaanovacolóniabritânica(Braga,1944/1998)pois,aoreforçarascompetênciaslinguísticasdaco-munidade,facilitavaoslaçoscomasoutrascomunidades,nomeadamenteabritâni-ca,econsequentemente,aentradanomercadodetrabalho,quernaadministraçãocolonial,quernascasascomerciais.Emboraapreocupaçãoemmanteroslaçoscomasociedadedeorigemeempre-servarasuaidentidadeculturalacompanhasseacomunidadeaolongodasegundametadedoséculoxix,asdificuldadesemofereceroensinodeLínguaPortuguesageneralizadoaumavastacomunidade,acrescidascomaestratégiaassimilacionistaadoptadapelagovernaçãobritânica,tornavadifícilcumpriraqueleduploobjectivo(Braga,1969).Porissosurgiramsinaisdeafastamentodacomunidadeemrelaçãoàsuaraizlusitana:ParaosprotagonistasdaideiadequeosjovensportuguesesdeHongkongdeveriampossuirumasólidabaselusíada,amarécorriafortementenadirecçãooposta,poisestaunidadeétnica,quepossuía,essencialmente,umaraizlusitana,estavaaumentando,firmemente,masandavaaapartar-sedosseusvelhoslaços.Anovageração,quecresceraemHongkongedeixaradeiràsescolasparticularesparafrequentarasqueeramregidaspormadresepadresitalianosdamissãoca-tólicaouaEscoladosIrmãosCristãos,ondepoucoouquasenadadePortuguêsseensinava,adquiriraumaatitude,amaisobviamenteinglesadoquenunca(Braga,1969,pp.90-91).Acontinuidadedofluxomigratório,asmudançasqueocorreramnaeducaçãoemMacaueasiniciativasdacomunidadeemHongKongcontribuíramparaquesetentassecontrariar,aindadeformalimitada,oassimilacionismocolonialbritânicoquepromoviaaintegraçãosocialemHongKongdasoutrascomunidades,desdequeassumissemaobrigaçãoeointeresse,odevereodireito,deadoptaremaLínguaInglesa,aprimeiraviaparaadquiriremumimportanteauxiliarparaasuaascensãosocial(Braga,1969).Assim,nofinaldoséculoxixeprincípiosdoseguinte,graçasàpersistênciadaselitesdacomunidademacaensedeHongKongeaoslaçosquesemantinhamcomoterritóriodeorigem,foipossívelreactivaroensinodeLínguaPor-tuguesa.Porumlado,asmudançasquesehaviamregistadonosistemadeensinoemMacaueaactividadeda«AssociaçãoPromotoradaInstruçãodosMacaenses»,criadaem1871,permitiramqueumanovageraçãodemigrantessaísseparaHongKong,agoracomobonsfalantesdaLínguaPortuguesa.Reanimou-seousodaLínguaPor-tuguesanacolóniabritânica,masoapeloqueaLínguaInglesacontinuavaafazereramuitodifícildecontrariar.IlustrativofoiaobrigatoriedadederealizaçãodosexamesdeOxfordeCambridgeparatodososquedesejavamconcluirosseusestudos.
268Poroutrolado,definhandonosistemadeensinoformal,aaprendizagemdoportuguêsmanteve-sevivapelasiniciativasprivadasdemacaenses.Nadécadade1910,umpequenogrupodemacaensesassumiuaurgênciadereanimaroensinodaLínguaPortuguesa.Paraalémdosprotestoscontraaextinçãodoensinodopor-tuguêsnosestabelecimentoscatólicos,foramutilizadasasassociaçõescívicasparaaquelefim:paraa«AssociaçãoPortuguesadeSocorrosMútuos»,ossócioscon-templaramobjectivosnoâmbitodaeducaçãoedoensinodaLínguaPortuguesa;o«ClubeLusitano»,apartirde1919passouaacolherliçõesdeportuguêsnassuasinstalações,contandocomoapoiodogovernodeMacauqueenviouumprofessorparaHongKong.Complementarmente,importasublinharopapelqueaimprensadelínguapor-tuguesapodeterdesempenhadoemtodoesteprocesso.Mantendo-sesempreemactividade,podeterfuncionadocomoumimportanteelodeligaçãoaMacauecomoumfactordemotivaçãoacrescidoparaaaprendizagemdalínguadeorigemnoseiodafamíliaenoscírculosinformaisderelaçõesinterpessoaisouassociativos.NoquedizrespeitoàvidaassociativadacomunidademacaensedeHongKong,tendocomoprincipaisreferênciasostestemunhosdeBraga(1944/1998e1969)eoestudodeSá(1999),podemosidentificarasseisassociaçõesmaisrepresentativasequeacompanharamahistóriadetodaacomunidadenacolóniabritânica(Qua-droIII.18).QuadroIII.18–PrincipaisassociaçõeseclubesdacomunidadeportuguesadeHongKong(1850-…)AnoNomeTipoLocalizaçãoObservaçõesAntesde1866ClubePortuguezSocioculturalDesaparececomonasci-mentodoClubeLusitano1865/66ClubeLusitanoSocioculturalShelleyStreetIceStreetInauguradocomapresençadogovernadordeMacau,CoelhodoAmaral1897Soc.BeneficentePortuguesaBeneficênciaDesaparecepoucosanosdepois.1905ClubedeRecreioDesportivoCulturalGranvilleRoadKowloon1915Assoc.PortuguesadeSocorrosMútuosBeneficênciaNascedepoisdodesapareci-mentodaSoc.BeneficênciaPortuguesa.1929LigaPortuguesadeHongKongSocioculturalNacionalistaKowloonExclusivaparaportuguesesquemantiveramanaciona-lidadeportuguesa.Fonte:Sá(1999);Silva(2007).
269Oarcotemporalquefoipossívelreconstruirconfirma-nosaideiadequeacomunidade,desdeasuaorigem,desenvolveuumapráticasocialqueconduziuàaglutinaçãodosseusmembrosnasinstituiçõesquepromoviamactividadesdeâmbitosocial,cultural,desportivoefilantrópico,tendocomograndesfinalidadesconsolidarasuaidentidadeculturalepreservaroslaçoscomMacau.O«ClubePortuguez»éoprimeirodequeháreferênciaemHongKong,tendodesaparecidoparadarlugaràquelaqueé,aindahoje,aassociaçãomaisemblemá-ticadacomunidademacaense:o«ClubeLusitano»,fundadoem1866.Ahistóriadestaassociaçãorevela-nosalgunsdosfactoresqueesclarecemaimportânciadomovimentoassociativonosprocessosdeintegraçãosocialdosmigrantes.OapoiodogovernadordeMacau,CoelhodoAmaral(1863-1866),traduzoinvestimentodasociedadedeorigemnapreservaçãodaidentidadeculturaldosmigrantesenaajudaàsuaintegraçãonasociedadedeacolhimento.Poroutrolado,esteclubeéoresultadodoinvestimentodaprópriacomunidadenoreforçodasuaorganização,mobilizandoassuaselites,asquaisconstruíramumaassociaçãoqueseencontrainstaladanaáreanobredeHongKong(Castro,1949).Nolocalondeconstruíramasuasedeem1921(Fig,III.18)nasceu,em2000/2001,ummodernoedifício,oClubLusitanoBuilding,pertodocentrofinanceiro,doConselhoLegislativo,doCityHalledaGovernmentHouse(Sá,1999).Fig.III.18–ClubLusitanoBuilding,HongKong,1921Fonte:Paiva(2005,p.6).Seo«ClubeLusitano»,desdeasuafundação,setransformounumsímbolodacomunidademacaense,contribuindoparaasuaafirmaçãonaestruturasocialdeHongKong,nãodeixatambémdesofrerainfluênciadotecidosocialondeseintegra,fortementecaracterizadopelosvaloresehábitosbritânicos.O«ClubeLusitano»,aproximou-sedasnormasdefuncionamentodosclubestradicionaisin-
270gleses,impondorestriçõessociais,querjuntodoscidadãoschinesesnaturalizadosportugueses,quervedandoàsmulheresoacessoadeterminadassalas(Sá,1999).UmasegundaassociaçãoquetambémacompanhouaexistênciadacomunidadedeHongKongatéaosdiasdehojeéoClubedeRecreioquesededicaaactividadesdecarácterdesportivoecultural,ondesedestacaaorganizaçãodascelebraçõesdoquartocentenáriodaviagemdeVascodaGama.O«ClubedeRecreio»encontra-seaindaemactividadenaregiãodeKowloon,ondetemlocalizadaasuasedeeparquedesportivo(Fig.III.19).Fig.III.19–ClubdeRecreio,HongKong,2008Fonte:FotografiasdeVicentHo,2008.Dasrestantesassociaçõesdestacamosa«SociedadeBeneficentePortugueza»(1897),quemanteveatradiçãodeumapráticadesolidariedadedentrodacomu-nidade,prestandoapoioaidosos,viúvasejovensestudantes.Mas,paraalémdesteobjectivodesolidariedadesocial,outrosaparecemenunciados.NoartigoIIIdosestatutosdestasociedade,de1897,estavamdefinidososobjectivosdestaassociação:Aassociaçãotemporfimsoccorrerossociosdoentesoutemporariamenteimpossibilitadosdetrabalhar,econcorrerparaasdespezasdefunerald’aquellesquefallecerem,ebemassimprestaraossociosumauxilioefficaznasdiversasvi-cissitudesdavida,ajudando-osnosseusemprehendimentos,emcasosdejustosprocessosdalei,segundoaspossibilidadesdaassociação,eaobterememprego;outrosimvisaestaassociaçãoessencialmenteaoincitamentodoamordapátriaesobretudoumafirmesolidariedadeentretodososseusmembrosemquaesqueresforçosouprojectosdecaracterlegalqueaassociaçãoresolvalevaracabonointeressegeraldacommunidadeportuguezad’estacolonia.(Estatutos,1897.Sublinhadosdoautor).
271Otextodesteartigomereceserdestacadocomoformadeilustraraintencio-nalidadesocial(cujapráticanosé,demomento,difícildeobservareanalisar)dasassociaçõesqueosportuguesesdeMacaufundaramemHongKong.Paraalémdoseufimprioritáriodeprestaraossóciosum«auxilioeficaznasdiversasvicissitudesdavida»,prioridadevisívelaolongodoarticuladodosestatutospoiséoseutemacentral,ressaltaoempenhamentoemgarantirqueosmembrosdasuacomunidadeobtivessememprego.Ocumprimentodestedesiderato,atravésdamobilizaçãodacomunidadeemdefesadasituaçãodaquelesqueseencontrassemdesempregados,podetercontribuídoparaaocupaçãodedeterminadoslugaresprofissionaisnascasascomerciaispormacaenseseparaaformaçãodeumnichoétniconomercadodetrabalhoemHongKong.Aterceiraobservaçãoremete,maisumavez,paraaafirmaçãodosvaloresculturais/nacionaisqueseencontramnaorigemdacomuni-dademacaense,atravésdo«incitamentodoamordapátria»,reforçandoamemóriacolectivanaligaçãoaumapátriadistanteequasemítica.Finalmente,aquartaeúltimachamadadeatençãoreporta-seaoincitamentoauma«firmesolidariedadeentretodososseusmembros»que,apardoslaçosdeconfiança,constituemosvaloresrelacionaisqueestãonabasedaconstituiçãodocapitalsocialqueexistianointeriordacomunidademacaense.A«AssociaçãoPortuguesadeSocorrosMútuos»(1915)tentoureactivaroensinodalínguaportuguesaemHongKonge,segundoosseusestatutos,tentoutambémdarseguimentoàmissãoda«SociedadeBeneficentePortugueza»,no-meadamenteprestarauxílioaosmembrosdacomunidadequeficassemdesem-pregadosouquefossemherdeirosdesóciosquetivessemconhecidoafalência.«Desdeasuacriaçãoatéaoanode1950,estaassociaçãodistribuiumaisde170mildólaresdeHongKongemdonativosesubsídios»(Sá,1999,p.91).Finalmente,em1929,foicriadaaLigaPortuguesadeHongKong.Estaúltimaassociaçãotemaparticularidadedeserexclusivaparaosmembrosdacomu-nidadequenãotivessemabdicadodanacionalidadeportuguesa.Estecarácternacionalistaexplica-sepelaslimitaçõeslegaisquesóautorizavamaocupaçãodedeterminadoscargospolítico-administrativosporpessoasdenacionalidadebri-tânica,comoporexemploodireitodeintegraroConselhoLegislativo.100Parapermitiroacessodestescargosaestrangeiros,ogovernodeHongKongaprovouaNaturalisationOrdinance,em1881,autorizandoaconcessãodanacionalidadebritânicaacidadãosdeoutrospaíses.Muitosportuguesessolicitaramanaciona-lidadebritânica,criando-seassimogrupodos«portuguesesdesnacionalizados»(Sá,1999).100FoiocasodeJoséPedroBragaquepertenceuaoConselhoLegislativojácomosúbditobritânico.Nosentidooposto,em1841,asnomeaçõesdeLeod’AlmadaeCastroparaoColonialSecretaryedeJanuárioA.deCarvalhoparaoColonialTreasureforamvetadasporambosseremdenacionalidadeportuguesa.
272AsinstituiçõesdacomunidademacaensedeHongKongdesenvolveramasuaactividadenomesmosentido.Impulsionadaspormembrosquepertenciamàelitesocialeeconómicadacomunidade,asinstituiçõescontribuíramparaoestreitardasrelaçõesinterpessoaisnoseiodogrupoefortaleceralgumasdimensõesdasuaiden-tidadecultural,massemseisolaremdasestruturaspolíticaseeconómicasdasocie-dadedeHongKong.Aexistênciademuitosmacaensesqueoptarampelanaciona-lidadebritânicarevela,maisumavez,aflexibilidadesocialdeumacomunidadequedesejavaintegrar-senasociedadecolonialdeHongKong,semdeixardesesentirligadaàssuasorigens.Ospermanentescontactoscomasfirmasestrangeiras,ondeamaioriatrabalhava,ecomaadministraçãocolonialexigiramdemuitosaquelasoluçãoparapoderascendersocialmente,nãoobstantecontinuaremaparticiparnasestruturasdacomunidademacaense,mesmosobpenadetalduplicidadenemsempreserbemaceite(Sá,1999).ParaconcluirestaanálisedasestruturaslocaisdacomunidademacaensedeHongKongresta-nosabordarasuaparticipaçãonotecidoempresarialdeHongKong,assimcomooseuenvolvimentonasestruturasgovernativasdacolónia.NapublicaçãodoChinaDirectoryparaoanode1861(Braga,1944/1998)fo-ramdivulgadasaslistasdosmacaensesqueeramproprietáriosdefirmasportugue-sasedosqueeramempregadosemfirmasestrangeiras(inglesaseamericanas)eportuguesas,eemdiferentesserviçosdaadministraçãocolonial.Os181macaensesidentificadosnestaslistassãodistribuídosemtrêsgrandesgruposdeentidadesem-presariaisegovernativas:firmasportuguesas,firmasestrangeiraseadministraçãoco-lonial(QuadroIII.19).Emúltimaanálise,esteé,talvez,oretratopossíveldaelitedacomunidademacaensedeHongKongnoperíododosseusprimeiros20anosdeexistência,marcadospelainstalaçãoecriaçãodasrelaçõessociaisquepermitiramacontinuidadedasuapresençaemHongKong.QuadroIII.19–SituaçãonaprofissãodosmacaensesemHongKong(1861)ProprietáriosFirmasPortuguesasEmp.FirmasPortuguesasEmp.FirmasEstrangeirasEmp.Adm.ColonialTotalN142211332181%7,712,262,417,7100,0Fonte:ChinaDirectory(1861)inBraga(1944/1998).Cálculosdoautor.Seriaexpectávelqueamaiorpartedosmacaensesseempregassememcasascomerciaisestrangeiras,aquelasquesaíramdeMacaueCantão,fixando-senanovacolóniabritânica.Confirma-seestatendência(62,4%)queéreferidadeum
273modogeralemtodososestudoseemtestemunhosdequemviveuemMacaueHongKongnestaépoca,masnãodeixadesersurpreendentequesetrate,apesardetudo,deumamaioriamenosexpressivadoqueaquelestestemunhosdeixamtransparecer.Porisso,ésignificativoonúmerode14macaensesproprietáriosdefirmas(casascomerciaisetipografias).Seaestesjuntarmosos22macaensesqueempregam,chegamosaumgrupodeportuguesesqueseinstalouemHongKong,comcapitaisprópriosemão-de-obramacaense,representandoquase20%dos181macaensesfundadores.Poroutrolado,consideramosqueaintegraçãode32macaensesemdiferenteslugaresdaadministraçãocolonial(17,7%),paraalémderevelaraimportânciaqueascompetênciasprofissionaiseoperfilculturalterãotidonacriaçãodeumnovoaparelhodeadministraçãocolonial,revela-nososcontactosquedesdeoprimeirodiaseestabeleceramesemantiveramentreacomunidademacaenseeacomunidadecolonialdirigente,istoé,acomunidadebritânica.Estaslistaspermitemlevarmaislongeaanálisedaredesocialquesecriounoseiodacomunidademacaense,relacionandoasuadistribuiçãopelotecidoempresa-rialeadministrativocomasestruturassociofamiliaresquesuportaramaemigraçãodeMacauparaHongKong.Umavezidentificadosos181apelidosdosmacaensesinseridosnaquelaslistas,excluindoos37queaparecemapenasaocuparumlugarnaquelessectoresempresa-riaiseadministrativos,chegamosaumgrupode144macaensescujosapelidosestãomaisrepresentados(QuadroIII.20).AsfamíliasRosário,Remédios,Silva,Sousa,RosaeXavier,seisdasfamíliascommaiornúmerodepessoasregistadasnoConsu-ladodePortugalemHongKong,sãotambémaquelasquemaislugaresocupamnotecidoempresarialeadministrativo(superiora30%),numconjuntode39apeli-dos.Assim,asfamíliasque,noseiodonúcleofundadordacomunidademacaense,registamumapresençadominantenotecidoempresarialeadministrativo,sãoemgrandeparteaquelasquedetêmumamaisfortepresençanacidade.Os32portuguesesintegradosnaAdministraçãocolonialdeHongKong,em1861,incluíam,entreoutros,osirmãosAlmadaeCastro,noColonialSecretariat;J.A.deCarvalho,noColonialTreasury;J.M.A.daSilva,Auditor-General;Ale-xandreGrand-Pré,ClaudinoMarqueseCiríacodeSousa,naPoliceandLightingRates;eLuizBarreto,noBritishW.I.EmigrationAgency.Macaensesque,devidoàsuanacionalidadeportuguesa,foramimpedidosdeassumiroficialmentecargosmaiselevados(Castro,1949).Paraalémdasfunçõesqueassumiramnaadministração,sãorelevantesasáreasondedesempenharamumainfluênciasignificativacomo,porexemplo,adasegu-rança.AlexandreGrand-Prééreferidocomoummacaensequedesempenhouim-portantesfunçõesnosserviçosdapolícia,conseguindoacolaboraçãodapolíciadeMacauparaocombateaocrimeemHongKong.Naesferapolítica,encontramos
274QuadroIII.20–Distribuiçãodosmacaensesporapelidos,segundoasituaçãonaprofissão,emHongKong(1861)APELIDOSProprietáriosFirmasPortuguesasEmpregadosFirmasPortuguesasEmpregadosFirmasEstrangeirasEmpregadosAdministraçãoColonialTotalROSÁRIO18211REMÉDIOS13610SILVA27110GUTIERREZ178PEREIRA1416SOUSA11316CARVALHO325NORONHA1225ROSA235BARRADAS1214CAMPOS44COSTA134JESUS134RIBEIRO134SIMÕES44AZEVEDO213BRAGA213ENCARNAÇÃO33FERNANDES33MARÇAL33MARQUES123AGABEG112ALMADAECASTRO22ALVES22BARRETO112BRITO112CHAGAS22DANENBERG112EÇA112FERREIRA112GOMES22LEIRIA112LUZ22MACHADO112OSÓRIO22SANTOS22SILVEIRA112VANDENBURG22XAVIER112Total12168828144ChinaDirectory(1861)inBraga,1944/1998.Cálculosdoautor.
275onomededoismacaensesqueforammembrosdoLegislationCouncil:AntónioFerreiraBatalhaSilvaNetto101eJoséPedroBraga.AthisfirstmeetingofthisCouncil,SirCecilClementiwelcomedhim[J.P.Braga]inthesewords:‘IwelcomethefirstrepresentativeofthePortuguesecom-munitytositinthisCouncil.WeallofusappreciatethevalueofthePortuguesecommunityhereresidentanditisapleasuretousthatMr.BragawhoinaveryliteralsenseisasonofHongKong,shouldinauguratetherepresentationofthatcommunityintheLegislativeCouncil(Castro,1949,pp.272-273).Emresumo,aanálisedasestruturaslocaisdacomunidadedeHongKongcen-trou-senasmaisimportantesáreasdeenvolvimentodosmacaensesnotecidosocialdacidadeeque,emgrandemedida,contribuíramparaoseuprocessodeintegraçãonasociedadedeacolhimento.QuandoseiniciouofluxomigratórioparaHongKong,Macautinhajáacumuladoumaexperiênciamigratória,quercomoterritóriodedestinoparamigraçõesasiáticaseeuropeias,quercomoterritóriodepartidaparaosmacaensesque,emperíodosanteriores,tinhamjásaído,principalmenteparaou-trascidadesportuáriasdoSuesteAsiáticoedoJapão.Noentanto,comaocupaçãobritânicadailhadeHongKongapartirde1841,nasceuumanovacidadequeatraiuasprincipaiscasascomerciaisque,atéentão,centravamasuaactividadeemCantãoeMacau.HongKong,onovoespaçourbanoquenascianodeltadoriodasPérolas,comocomércioatraiutambémaspessoasqueosustentavameapopulaçãoqueviabilizavaaconstruçãoeodesenvolvimentodeumacidade:britânicos,chi-neseseportugueses,assumindopapéissociaiscomplementares,ergueramnailhaacidadedeVitória,onúcleourbanooriginalqueseviriaatransformar,algumasdé-cadasmaistarde,numagrandecidadedeprojecçãomundial.ApresençaemHongKongdacomunidadeportuguesadeMacauassumiucaracterísticasímpares,nãosópelosquantitativosqueatingiunasegundametadedoséculoxix,mastambémpelasfunçõessociaiseeconómicasquedesempenhounaquelaépoca.ComorigememMacau,acomunidadeportuguesaqueseinstalouemHongKongagregoutambémoutrosportuguesesnaturaisdoreinooudassuaspossessõesultramarinas,principalmenteasiáticas(GoaeTimor)emacaensesnascidosnosportosdaChina,doSuesteAsiáticoedoJapão.HongKongconfirmavaassimoseupoderatractivoparaosmacaensesquedesencadearamealimentaramofluxomigratórioquedeuorigemàdiáspora.AemigraçãoparaHongKong,assentenumaredesociofamiliarquesemantevedentrodacomunidade,permitiuaestapreservarasuaidentidadeeautonomianoseiodasociedadequeconstituiunacolóniabritânica,semquetalimpedisseasuaparticipaçãonasestruturaspolíticas101Castro(1949)identificacomoA.F.C.SilvaNetto.AntónioFerreiraBatalhaSilvaNeto(1876-1962)nasceuefaleceuemHongKong,tendosidopresidentedoClubeLusitano.
276daadministraçãocolonial,aindaque,paraocuparcertoscargostivessemdesenaturalizaringleses,oquealgunsacabaramporfazer.Fortalecendoestarede,osmacaensesdeHongKongformaramdiversasassociaçõescomdiferentesfins,mastodaselastentandocontribuirparaaafirmaçãodacomunidadenoseiodasocie-dadedeHongKong,mantendooscontactoscomascomunidadesvizinhas,emparticularabritânica.Estaanálise,centradanoestudodasprimeirasdécadasdaexistênciadacomu-nidademacaenseemHongKong,esclarecealgumasdaslinhasquecaracterizaramasuaintegraçãonasociedadedeacolhimento.AlógicafamiliarqueoriginouoarranqueeacontinuidadedofluxomigratórioentreMacaueHongKongsustentouaintegraçãodosmacaensesnaformaçãoeconómicaesocialquesefoiconstituin-donacolóniabritânica.SeatravésdafamíliaedoscasamentosinterfamiliaresfoipossívelàcomunidademigrantemanterasuaidentidadenoseiodasociedadedeHongKong,atravésdasorganizaçõesétnicas/nacionais,decarácterreligiosoouas-sociativo,consolidaramlaçosdentrodacomunidade,conservaramalgunseloscomoterritóriodeorigeme,simultaneamente,mantiveramasuapresençanaestruturaeconómicaenoaparelhoadministrativodasociedadedeacolhimento.Emúltimaanálise,nesteestudoparececonfirmar-seahipótesedeque«aassimilaçãonopaísanfitriãoeaparticipaçãoemactividadestransnacionaisnãoseopõemnecessaria-menteentresi»(Portes,Escobar&Radford,2010,p.77),entendendoestesautorespormundotransnacionalaspequenasempresaseasiniciativaspopularesdesenvol-vidaspelasociedadecivilondeseincluemosimigrantes.Consideremosaindacomoválidaaideiadequeoprocessodeintegraçãodeumacomunidademigrantedependedascaracterísticasdasociedadedeacolhimen-to(Mapril&Araújo,2002;Papademetriou,2008;Pennix&Martiniello,2010).Nestecaso,faceàsupremaciasocial,económicaepolíticadapotênciacolonizadora(Grã-Bretanha)eperanteumapopulaçãochinesaquantitativamenteesmagadora,acomunidademacaensedesenvolveupráticassociais,culturaiseinstitucionaisquelhepermitiramsalvaguardaroessencialdasuaidentidade(língua,religião,mitodasorigensdistantes,pontescomasorigensgeográficaspróximas),semcomprometerapossibilidadedeascensãosocialdasuaelitesocioeconómica.Oscontactoscomascasascomerciaisecomaadministraçãobritânica,assimcomoapartilhadasmes-masinstituiçõeseducativascomoutrosgruposétnicosenacionais,constituíram--secomoosprincipaiselosdeligaçãoàsoutrascomunidadespresentesemHongKong(emespecial,abritânica),garantindoassimosrecursosque,emparte,foramcanalizadosparaacomunidade(atravésdasrelaçõesinter-familiaresdasinstituiçõesreligiosaseassociativas)elheofereceramosmeiosparaseafirmarnasociedadedeHongKong.ApartirdaobservaçãopossíveldasrelaçõesestabelecidasentreosmembrosdacomunidademacaensedeHongKong,entreacomunidadeeasoutrascomuni-
277dadesétnicas/nacionaisecomasestruturaspolíticasesociaisdacolóniabritânicaatrevemo-nosaensaiarumaanálisedoslaçossociofamiliareseculturaisquesus-tentaramoprocessoemigratóriodosmacaensesparaHongKong.Recordandoqueocapitalsocialresultadodinamismodasrelaçõesqueacomunidadefoisendocapazdeestabelecereconsolidar,asactividadespolíticasesociaisdosmacaensesdeHongKongremetemparaaexistênciadelaçosdeconfiançaesolidariedadedentrodogrupo;paraapreservação(durabilidade)dasligaçõesinterfamiliares,comosterritóriosdeorigempróximo(Macau)edistante(Portugal)ecomaselitessociopolíticasdasociedadereceptora;paraapossibilidadedeconversão,emambosossentidos,entreocapitalsocialeocapitalfinanceiro;e,ainda,paraaexistên-ciadeumafortepresençadocapitaltranscultural(White,2008),entendidoestecomoacapacidadedemobilizarparaoutroscontextosocapitalculturaldequeoemigranteéportador.4–FundaçãodaComunidadeMacaensedeXangaiNofinaldadécadade1840,comachegadadosprimeirosmacaensesaXangai,logocomeçouadesenhar-seasuadispersãoporterritóriosmaislongínquos.Ascaracterísticasdediásporaforam-seassociandoaestamigração,nalinhadotempohistóricoquepercorreuenosespaçosgeográficosporondesedistribuiu.Umaredeétnicafoi-setecendonumadimensãotransnacionalmuitosingular,namedidaemqueoterritóriodeorigem(Macau)eosdoisprimeirosterritóriosdechegada(HongKongeXangai)seintegravamnomesmoespaçonacional,emboracadaumdelessubordinadoadiferentespoderespolíticoseadministrativosestrangeiros,porforçadaexpansãocolonialnoImpériodaChina,emmeadosdoséculoxix.Enquadradanestecontextogeopolíticocomplexo,amigraçãodosmacaensesconstruiu,noses-paçosurbanosporondesedispersou,comunidadesétnicas/nacionaisquesemanti-veramligadasporumacomplexaredederelaçõesfamiliares,associativasepolíticas.Éoestudodestasredessociaisquepermiteanalisaremquemedidaestefenómenomigratóriopassoupelorecursoaformasdecapitalsocial,nomeadamenteobondingsocialcapitaleobridgingsocialcapital,conceitosquetivemosocasiãodeapresentarnaParteIdestetrabalho.Assim,acaracterizaçãodonúcleofundadordacomuni-dademacaensedeXangaipoderácontribuirparaseconhecerasolidezdaspontesqueseconstruíram,entreascomunidadesemigrantesdispersaspelosdiferentester-ritóriosdeacolhimento(HongKongeXangai),entreestaseoterritóriodeorigeme,ainda,entreasdiferentescomunidadesmigrantes,nasociedadedeacolhimento(agora,nocasoespecíficodeXangai).OestudodonúcleofundadordacomunidademacaensedeXangaialicerça-se,essencialmente,emtrêsfontesdeinformação:orecenseamentodacomunidade
278estrangeiradeXangai:ListofForeignResidentsinShanghae,1850;102orecensea-mentodacomunidadeportuguesadeXangaiem1877;103eaobradeJorgeForjaz,FamíliasMacaenses,járeferidaanteriormente.MacaensesemXangai,1850AListofForeignResidentsinShanghae,comumtotalde157nomes,incluiseisportuguesesquepodemserconsideradosogrupodepioneirosqueestevenaorigemdacomunidademacaensedeXangai:AntónioJoséHomemdeCarvalho,AntóniodosSantos,CyprianoE.doRozário,J.P.Cordeiro,J.S.BaptistaePedroJosédeAlmeidaSilvaLoureiro.Destes,quatroeramempregadosdecomércioemempre-sasestrangeirasedoistrabalhavamnatipografiadojornalNorth-ChinaHeralddeXangai,repetindo-se,emparte,omesmoperfilprofissionalquecaracterizouaemi-graçãoparaHongKong,comapreferênciapelossectoresdeactividadeligadosaocomércioeàimprensa/tipografia(QuadroIII.21).QuadroIII.21–PortuguesesemXangai(1850)NomeProfissãoFirmaAntónioJoséHomemdeCarvalhoOverseerNorth-ChinaHeraldOfficeAntóniodosSantosMercantileAssistantHolliday,WiseCo.CyprianoE.doRozárioCompositorNorth-ChinaHeraldOfficeJ.P.CordeiroMercantileAssistantWolcott,Bates&Co.J.S.BaptistaMercantileAssistantDent,Beale&Co.PedroJosédeAlmeidaSilvaLoureiroMercantileAssistantRussel&Co.Fonte:North-ChinaHeral,Xangai,23deSetembrode1850.Dos157nomesqueconstamdaListofForeignResidentsinShanghaeapenas32(20%)sãoacompanhadospelareferência«andfamily»(Fig.III.20),masnenhumdeleseraportuguês,oqueindiciaquenestafasedearranquedasconcessõesestran-geirasdeXangai,osmigrantesestrangeiros,entreosquaisseincluemosmacaenses,optarampelaemigraçãoindividual.102North-ChinaHerald,Xangai,23deSetembrode1850.103RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877inOfícioNº69,de6deMaiode1878,doCônsuldePortugalemXangai,paraoGovernadordeMacau(CCCM:MCAHM/AC/13/682/A.G12).
279Fig.III.20–Recenseamentode1850(pormenor)Fonte:North-ChinaHerald,Xangai,23deSetembrode1850.RecorrendoàsFamíliasMacaenses,épossívelconhecer,deformamaisdetalha-da,ospercursosbiográficosdedoisdosseisnomesreferidosnorecenseamentode1850,AntónioJoséHomemdeCarvalhoePedroJosédeAlmeidaSilvaLoureiro,e,destemodo,analisaraorigemeasligaçõesquesemantiveram,ounão,comasociedadedepartida.OprimeiroeranetodeManuelHomemdeCarvalho(1740-c.1800).NaturaldoReino,chegouaMacauporvoltadoanode1760,tendocasadoem1767comafilhadaterra,AnadeAraújoRosa.104Dedicou-seaocomércioeànavegação,sendoproprietáriodeumaembarcação,os«BonsAmigos».DestecasamentonasceramsetefilhosquefizeramtodaasuavidaemMacau.Umdeles,homónimodeseupai,foieleitoalmotacédaCâmaraem1833eumoutro,AntónioJoséHomemdeCarvalho(1788-1851),foieleitoIrmãodaSantaCasadaMisericórdiaem1818.EntreosdescendentesdeManuelHomemdeCarvalho(filho)algunspassaramporHongKongeoprimeirodostrêsfilhosdeAntónioJosé,AntónioJoséHomemdeCarvalhoJr.(?-1878)emigrouparaXangai,ondesefixouemdefinitivo.EmMacau,ondecasouem1839,terádeixadoaesposa,RosaMariadeNoronha,por-queháregistodeque,emXangai,manteveumarelaçãocomumachinesanaturaldestacidade,comonomedeVongCum,dequemtevetrêsfilhos,todosnascidosemXangai.Detodoseles,comnomesportugueses–Carlos,MariaeJoão–,oterceiro,JoãoHomemdeCarvalho,pareceteroptadopeloregressoàterradeseupai,poisfaleceuemMacau,em1912(Forjaz,1996,pp.II-215-217).AntónioJoséHomemdeCarvalhoJr.,éumnomejáreferidoanteriormente,poisdesempenhouasfunçõesdecônsulportuguêsemXangaiapósafalênciadacasaDent,em1862.104AnadeAraújoRosa(1750-1812)nasceu,casouefaleceuemMacau.ErafilhadeSimãoVicenteRosa,naturaldeTancos,edeMariadeAraújoeBarros,afilhamaisvelhadeFranciscodeAraújoeBarrosquefoivereadordoLealSenadoem1717(Forjaz,1996,pp.II-215-217).
280EmMacau,umadasfamíliasLoureirotemorigememPedroJosédaSilvaLou-reiro(1792-1855)quechegouàquelacidade,vindodePontaDelgada,comoguar-damarinha,tendofeitograndepartedasuacarreiramilitarnoOriente.Paraalémdasfunçõesmilitares,foieleitoalmotacédaCâmaraem1827.CasouemMacau,noanode1826,comamacaenseAnaRosaInocênciadoEspíritoSantoPereiradeAlmeida,dequemteveseisfilhos,aprimeiradasquais,GenovevaRosaJoaquinadoEspíritoSantoLoureiro,casoucomoGovernadorIsidoroFranciscoGuimarães,tambémjáamplamentereferido.Oseusegundofilho,PedroJosédeAlmeidaSilvaLoureiro,nasceuemMacauem1829efaleceuemXangai.Apesardenãohaverreferênciaàfamílianorecenseamentode1850,sabemosquecasouemXangai(desconhecemosoano)comJessieWild,umasenhorainglesa,naturaldeLondres,queresidiuemMacau.Aqui,foiprofessoradeinglêsnoColégiodeStªRosaeLimaedeuàluzosseustrêsprimeirosfilhos,nascidosem1866,1867e1868.Teráen-tãopartidoparaXangaipoisfoinestacidadequenascerammaistrêsfilhos,entre1871e1874.AprimeirafilhadePedroLoureiroeJessieWild,AnnieJosefinaWildLoureiro,naturaldeMacau,teve,porsuavez,doisfilhos,AlbertoeRodrigo,ambosnascidosemMacau,tendoesteúltimofalecidoemParanhos-Porto(Forjaz,1996,pp.II-411-412).HomemdeCarvalhoeSilvaLoureirosãodoismacaensescujasfamíliassefor-maramapartirdachegadadedoishomensdoReino.AportaramaMacau,umemmeadosdoséculoxviii,outronoiníciodoséculoxix,ededicaram-seaocomércioeàvidamilitar,asactividadesque,aolongodosséculos,maisgentesatraíramaMa-cau,vindasdoReino.Poroutrolado,asartesmercantesedaguerrasempreabriramcaminhoàsuaintegraçãonaelitesocioadministrativadeMacau,participandonoLealSenado,naSantaCasadaMisericórdiaenaadministraçãodoportodeMacau.RelembremosqueumadasirmãsdePedroJoséLoureirocasoucomogovernadorIsidoroGuimarãese,elepróprio,casoucomumasenhorainglesa.Estasduasfamílias,comorigensqueilustramamaiorpartedosmigrantesrei-nóisquechegaramaMacau,constituíram-seapartirdoscasamentosquerealizaramcomfilhasdaterra,alimentandoassimacomunidademacaense.AntónioHomemdeCarvalhoePedroJoséLoureiroderamorigemadoisnúcleosfamiliaresnume-rosos,comseisesetefilhos,seguindoumadascaracterísticasdafamíliatradicionalmacaense.Criaram-selaçoscomMacauecomoReino,utilizadospelasgeraçõesseguintesnosseusmovimentosmigratóriosderegressoaosterritóriosdeorigemdosseusantepassados,mesmoquandoosseusfilhoseramfrutodeumasegundauniãofamiliar,construídanasociedadedeacolhimentoeparalelaàfamíliaquepermanecianoterritório.HomemdeCarvalho,casadoemMacau,teveosseustrêsfilhosapartirdeumarelaçãocomumachinesadeXangai,semquehajanotíciadefilhosnascidosdoseucasamentocelebradoemMacau.Umadualidadefamiliarque,provavelmente,foiapontequeofilhoJoãoHomemdeCarvalhoatravessouao
281partirdeXangaiparaMacau,ondeacabouporfalecer.Encerrandosimbolicamenteociclodadiáspora,temostambémocasodeRodrigoWildLoureiroque,nascidoemMacau,decidiuregressaràorigemmaislongínquadacomunidademacaense,falecendonaregiãodoPorto.ComhomensdoReinodePortugalemulheresdaterradeMacau,estasduasfamíliassãoexemplosdosfenómenosmigratóriosquesecruzaramemMacauedaspontesquesemantiveramactivascomosterritóriosdeorigem,ilustrandoalgumasdascaracterísticassociofamiliaresdonúcleofundadordacomunidademacaensedeXangai.MacaensesemXangai,1877Vinteeseteanospassadossobreorecenseamentode1850,ocônsuldePortugalemXangaideuaconheceraogovernadordeMacau«umalistadossubditosportu-guezesresidentesemShanghaisegundooRecenseamentofeitoem31deDezembrode1877».105DepoisdocaminhodesbravadopelosseispioneirosqueiniciaramofluxomigratórioMacau-Xangaiidentificadosem1850,acomunidadefoiaumen-tandoe,em1877,contavajácom300pessoas,formandoaquelequepoderemosconsiderarcomoonúcleofundadordacomunidademacaensedeXangai.Em1883,numofíciodocônsuldePortugalemXangai,estacomunidadeche-gavaàs305pessoas:142homens,48mulherese115crianças.106Noquedizrespeitoàsuadistribuiçãoporsexo(QuadroIII.22)repete-seatendênciaparaummaiornúmerodemigrantesdosexomasculino(61,7%),ligei-ramentemaisacentuadadoqueemHongKongque,comovimos,erade57,9%.QuadroIII.22–MigrantesmacaensesemXangai,porsexo(1877)SexoNºdeMigrantes%Masculino18561,7Feminino11538,3Total300100,0Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.105OfícioNº69,de6deMaiode1878,doCônsuldePortugalemXangai,paraoGovernadordeMacau(CCCM:MCAHM/AC/13/682/A.G12).106Sãoconsideradascriançasaspessoascomidadesinferioresa12anos.Cf.ofícioNº11,de1deJunhode1883,doCônsuldePortugalemXangai,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,J.A.Corte-Real.(CCCM:MCAHM/AC/24/693/A.G12–P.438).
282Estatendênciaficamaisclaraseconsiderarmosapenasapopulaçãoadulta(QuadroIII.23):nestecasoapopulaçãomasculinamanteve-se,nestesanos,àvoltados75%.QuadroIII.23–MigrantesmacaensesadultosemXangai,porsexo(1877-1883)1877(a)1883(b)SexoNºdeMigrantes%NºdeMigrantes%Masculino12675,414274,7Feminino4124,64825,3Total167100190100(a)Migrantescomidadessuperioresa14anos.(b)Migrantescomidadessuperioresa11anos.Fontes:Processo172:OficioNº69,de6deMaiode1878,doConsuladodePortugalemShanghai,enviandoalistadorecenseamentodossúbditosportuguesesresidentesnessacidadeem31deDe-zembrode1877.CCCM:MCAHM/AC/13/682/A.G12.OfícioNº11,de1deJunhode1883,doCônsuldePortugalemXangai,paraoMinistroeSecre-táriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,J.A.Corte-Real.(CCCM:MCAHM/AC/24/693/A.G12–P.438).Cálculosdoautor.Poroutrolado,em1877,aspessoasdosexofemininocorrespondem,nasuamaioria(cercade60%),àsfilhasquefaziampartedosnúcleosfamiliaresquere-sidiamemXangai(QuadroIII.24).Nocasodoshomens,ascriançascomidadeinferiora15anoscorrespondiamapenasa26,7%doseutotal.107Destadistribui-çãoressaltaofactodacomunidadesercompostaporumaelevadapercentagemdemenores(38,8%)oquerevelaaimportânciadosnúcleosfamiliaresnoprocessomigratório,paraalémdedemonstrarque,paraosmacaenses,setratavadeumamigraçãomaisdecarácterdefinitivo,doquetemporária.Adistribuiçãodosmeno-res,commenosde15anos,porsexo,nãoresultavadeumaqualquercaracterísticamigratória,mascorrespondiaàevoluçãodemográficadapopulação.QuadroIII.24–CriançasmigrantesmacaensesemXangai,porsexo(1877)TotalHomensHomens-15anos%TotalMulheresMulheres-15anos%TotalTotal-15anos%18771724626,71016059,4273(*)10638,8(*)27indivíduosinscritosnorecenseamentonãoindicaramaidade.Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.107Dos300indivíduosrecenseados,273indicamasuaidade.
283Os300macaensesencontravam-sedistribuídospor138fogos,dosquais68,8%eramconstituídosporapenasumapessoa.Setivermosporreferênciaqueonúmerototaldemacaenses,comidadesuperiora15anoséde167indivíduos,os95queviviamsozinhosrepresentavam56,9%destetotal.Eseesteindicadorforanalisadojuntamentecomaquelequenosrevelaqueestapopulaçãoadultaeracercade75%masculina,podemosinferirque,nestaprimeirafase,estamosperanteumaemigra-çãoindividualmasculina(QuadroIII.25).Desublinharque,destes95indivíduosqueviviamsozinhosemXangai,apenasdoiseramdosexofeminino.QuadroIII.25–Migrantesmacaensesporfogos,emXangai(1877)Nºhab./FogoFogosNºhab/fogo(acumulado)N%%(acumulada)921,41,418810,72,126775,17,275664,311,5111564,315,9141485,821,7173364,326,0191275,131,120519568,8100300Total138100Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.Dos138fogoscommaisdeumapessoa,representando21,7%dototal,30sãoconstituídosporquatrooumaisindivíduosquealbergavam173pessoas,istoé,57,7%dototaldacomunidade.Aopçãopelaemigraçãofamiliarimplicavaapartidadetodaafamíliaeestareflectiaoscomportamentosdemográficosdafamíliatradicionalmacaense,detentoradeumelevadonúmerodefilhos,àse-melhançadoqueseobservounacomunidademacaensedeHongKong.Estefenómeno,queindiciaamanutençãodomesmocomportamentosocialnoterri-tóriodedestino,nestecaso,Xangai,éaindaconfirmadoquandoverificamosque38,8%dosindivíduosqueintegravamacomunidadetinhaidadesinferioresa15anos(QuadroIII.24).
284Dos43agregadosfamiliarescontabilizadosnorecenseamentode1877,33sãocompostosporduasgerações(representando76,7%);oitofamíliassãomonoge-racionais(casaissemfilhosefamíliascompostassóporirmãos);apenasduassãoalargadasatrêsgerações(QuadroIII.26).QuadroIII.26–ComposiçãodoagregadofamiliardosmacaensesemXangai(1877)ComposiçãodoagregadofamiliarNº%monogeracionaisNúcleodeirmãos24,7Casalsemfilhos614,0bigeracionaisCasalcomfilhos2660,5Casalcomfilhos,incluindocunhada14,7Famíliasmonoparentaismasculinas49,3femininas24,7trigeracionaistrêsgerações22,3Total43100,0Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.Nesses43núcleosfamiliaresviviam,emmédia,4,8pessoasporfogo.Quantoaonúmerodefilhos,secontabilizarmosapenasasfamíliascomfilhosobtemosumamédiade3,4,descendopara2,9seincluirmososseiscasaissemfilhos.Aaná-lisedestesdadosrevela,então,aexistênciadefamíliasnumerosas,emboranãoalargadasamaisdoqueduasgerações,istoé,casoaopçãofossepelaemigraçãodafamília,estaresume-seàsgeraçõesnucleares(paisefilhos),deixandonosterritóriosdeorigemosrestantesmembros,umarealidadeexplicadapeloprópriocontextomigratório.TendoemcontaquenoestudosobreacomunidademacaensedeHongKongapenastivemosacessoaosregistosdoconsuladoportuguês,privando-nosdainfor-maçãosobreasidadesdosfilhos,optámosportambémexcluir,paraaanálisedarelaçãosexo/idadedacomunidademacaensedeXangai,osindivíduoscommenosde15anos,oquereduzouniversoemanáliseaonúmerode167pessoas(QuadroIII.27).108108Arriscamosestacomparaçãotendoconsciênciaqueasorigensdosdadosrelativosàsduascomunidadessãomuitodiferenteseoseuuniversoéquantitativamentemuitodistinto.Oquadrocomparativonãoimpedequesefaçaasualeitura,analisandoemseparadoascomunidadesdeHongKongedeXangai.
285QuadroIII.27–MigrantesmacaensesemHongKongeXangai,porsexoeidade(1877)HongKongXangaiHongKongXangaiTotal(HongKong)Total(Xangai)Idade(anos)NºHomens%NºHomens%NºMulheres%NºMulheres%Total%Total%15a19527,497,167,9614,6587,5159,020a2416723,93023,81722,437,318423,73319,825a2911416,32217,5810,5717,112215,72917,430a348712,52721,41114,51024,49812,63722,235a399012,91612,767,9717,19612,42313,840a44598,586,333,924,9628,0106,045a49446,321,61013,224,9547,042,450a54294,286,379,224,9364,6106,055a59304,321,633,912,4334,331,8+59263,721,656,612,4314,031,8Total698100126100761004110077499,6167100Fontes:LivrosdeMatriculaAaGdoConsuladodePortugalemHongKong(1879-1919);RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.Comoseriadeesperar,asfaixasetáriasqueconcentramummaiornúmerodeindivíduossãoasquesesituamnaidadeactivadapopulaçãomigrante,formandoumarealidadedetodosemelhanteentreHongKongeXangai.Nocasodestaúltimacomunidade,entreos20eos39anosencontramos75,4%doshomense65,9%dasmulheres.ObservemosquenocasodeHongKong,estaspercentagenssãoin-feriores,situando-se,respectivamente,nos65,6%enos55,3%.Omesmocompor-tamentoéobservadoquandonoscentramosnototaldapopulação,queremHongKong,queremXangai,reconhecendoqueasfaixasetáriasqueconcentramamaiorpartedacomunidadesituam-seentreos20eos39anos:nocasodeHongKongascendendoa64,4%equantoaXangai,situando-senos73,2%.Estasdiferençaspodemserexplicadaspelasfontesdeorigemdosdadosepelascaracterísticasdofenómenomigratório.AorigemdosdadosdeHongKong(livrosderegistonoconsulado)oferece-nosinformaçõessobreumapopulaçãoquesefoimatriculandoaolongodotempo,apartirde1879,incluindoapopulaçãojánascidaemHongKong,portantomaisjovem.NocasodosdadosrelativosaXangai(1877),trata-sedeumrecenseamento,realizadocercade30anosapósoiníciodofluxomi-gratóriocomorigememMacau,reportando-seaumapopulaçãomigrantenaturaldestacidade.Poroutrolado,amaiorproximidadedeHongKongrelativamenteaMacau,muitodiferentedadeXangai,permitiaaconstituiçãoderedesfamiliares
286maisalargadasqueseforamconsolidandoaolongodotempo.NocasodeXangai,podemoscolocarahipótese,principalmentenestesprimeirosanosdeformaçãodacomunidade,deestarmosperanteumapopulaçãoemigrantecujosnúcleosfamilia-resaindaseencontravamemprocessodereunificaçãooudeconstituição.Dos300macaensesrecenseadosemXangaiem1877conhecemosaprofissãode123(QuadroIII.28),umnúmeromuitosignificativosetivermosemlinhadecontaque106têmidadesinferioresa15anossemindicaçãodequalquerprofissão.Comonotaadicionalpodemosdesdejáavançarqueapenasumamulherindicaasuaprofissão:hospedeira.QuadroIII.28–ActividadesprofissionaisdosmacaensesemXangai(1877)ActividadesProfissionaisNºMigrantes%EmpregadosdeComércio8165,9Tipógrafos2923,6Marítimos75,7Negociantes/Proprietários21,6Ofíciosdiversos21,6EmpregadosPúblicos10,8Farmacêutico10,8Total123100,0Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.ÀsemelhançadacomunidadedeHongKong,emXangai,osmacaensescon-centram-seemdoisramosdeactividade:81empregadosdecomércionascasasestrangeiras(65,9%)e29tipógrafos(23,6%).Estasprofissõesmantiveram-secomoasquemaisatraíamaemigraçãomacaense,pelosmotivosquejátivemosocasiãodeavançaranteriormente.LembremosqueemHongKongosempregadosnosectorcomercialefinanceiroocupavam74,1%doselementosdacomunidade,dosquais403(56,8%)eram,especificamenteempregadosdecomércio.AindaemHongKongidentificámos6tipógrafos,entre1879e1919.EmboraestenúmerosejadiminutorelativamenteaodeXangai,pensamosqueaimportânciadaimprensanaempregabilidadedosmacaensesfoitambémrelevante,pelasdescriçõesquetemosdacomunidade,masqueestaseterádiluídoprogressivamentenotempo.Seguem--seasactividadesligadasaostransportesmarítimos(5,7%)oque,tambémnesteparticular,poucodiferedoqueaconteceunaformaçãodacomunidadedeHongKong.Asprincipaisdiferençasverificam-senonúmerodenegociantes/proprietários
287(apenasdoisemXangai,representandoapenas1,6%dosmacaenses,contra10,1%emHongKong)enonúmerodemigrantesqueseintegraramnosserviçosdaad-ministraçãocolonial(apenasumemXangai,0,8%,contrastandocomos6,9%emHongKong).DestasduasdiferençaspodemostiraralgumasilaçõessobreascaracterísticasdacomunidademacaensedeXangai:emprimeirolugar,oseunívelsocioeconó-micoestavalongedesepoderequipararaoqueeraapresentadopelacomunida-demacaensedeHongKong,reduzindo-seesmagadoramenteaassalariados,sendopraticamentenulaaexistênciadeproprietários;emsegundolugar,aausênciademacaensesnaadministraçãomunicipaldeXangai,quernaConcessãoFrancesa,quernaConcessãoInternacional,revelatambémaposiçãosocialsubalternaeoseuafastamentodoscentrosdedecisãopolíticadasConcessõesEstrangeiras,comrepercussõesnoseuestatutosociale,consequentemente,nosníveisdeintegraçãonasociedadexangaiense,comoteremosocasiãodeanalisardeformadetalhadamaisadiante.AcomunidademacaensedeXangaitemorigem(QuadroIII.29),quaseex-clusivamente,emMacau(97,1%).NenhumnaturaldePortugalContinentalaintegra,sendoqueoúnicorepresentantereinolénaturaldosAçores.Dostrêsindivíduosreferenciadoscomosendonaturaisdaspossessõesultramarinas,doissãodeGoaeumdeÁfrica.Nestecaso,nãoexistemsurpresas.ApresençademigrantesnãonaturaisdeMacauocorreráposteriormente,apesardesemanterquantitativa-menteresidual.QuadroIII.29–NaturalidadedosmigrantesmacaensesemXangai(1877)NaturalidadeNºdeMigrantes%Macau13497,1PossessõesUltramarinas32,2Portugal10,7Total138100,0Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Cálculosdoautor.Ascaracterísticasdorecenseamentode1877facilitamanossaanálisesobreosnúcleosfamiliaresdosemigrantesparaestedestino,namedidaemqueos300no-mesquefaziampartedacomunidadeestãoagrupadosporfogos.Partindodoesta-docivildosmacaensesidentificadosnorecenseamento(QuadroIII.30)écuriosonotarqueorelativoequilíbrioentresolteiros(53,2%)ecasados(42,6)sedeveaum
288desequilíbriocompensadoentrehomensemulheres,istoé,odesequilíbrionosexomasculinocomcercadodobrodesolteirosrelativamenteaoscasadosécompensadocomodesequilíbrioentresolteiras(25%)ecasadas(76,3%)queseregistanosexofeminino.QuadroIII.30–MigrantesmacaensesemXangai,porsexoeestadocivil(1877)EstadoCivilSexoTotal(*)%Masculino%Feminino%Solteiro8764,01325,010053,2Casado4533,13567,38042,6Viúvo42,947,784,3Total13610052100188100(*)NãotemosaindicaçãodoEstadoCivilde6adultos.Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.Entreossolteiros,predominamoshomens,87contraapenas13mulheres,factoquenospermiteinferirdaexistênciadeumaemigraçãomasculina,seguindoumpa-drãocomumnofenómenomigratório,nestecontextoespacio-temporal.Poroutrolado,adistribuiçãoentrehomensemulheresrecenseadascomocasadoscorrespon-deaosnúcleosfamiliaresqueemigraram(35casais),enquantoqueaexistênciadadiferençade10homenscasadoscorrespondeaumaemigraçãoindividualmasculi-naquedeixouaesposanoterritóriodeorigem.Noestudodeumconjuntodefamíliasquesabemosteremfundadoumacomu-nidademigrante,anossacuriosidadeésempreprovocadaquandonosdeparamoscompessoasviúvas.Seestamosperanteumaemigraçãofamiliar,umviúvopodesignificarqueiremosencontrar,provavelmente,núcleosfamiliaresalargadosàter-ceirageração.TentandoclarificaroscontornosdestenichodapopulaçãomigrantemacaenseemXangaidesenhámosacomposiçãodosoitoagregadosfamiliaresdosviúvosidentificadosnorecenseamentode1877(Fig.III.21).Dosoitoviúvosidentificados,doishomens(1e4),vivemcomosseustrêsfilhoseumadasviúvas(3)integraumafamíliaalargada:paraalémdasogradocabeçadecasal,afamíliaéaindacompostapelaesposa(filhadaviúva),umacunhadaedoisfilhos.MariaInocênciadaLuz(2)residecomumnúcleofamiliardeoitopessoas(pai,mãeeseisfilhos)desempenhandoasfunçõesdecriada,nãosendoidentificadoqualquerlaçodeparentesco.
289Fig.III.21–ViúvosmacaensesemXangai:agregadofamiliar(1877)NomeAgregadoFamiliar1Albinod’EncarnaçãoPai57FMFMFM2MariaInocênciadaLuzM53HEsposaFMFMFMFFFFFF3MatildeCândidadoRozárioSogra47HEsposaC_aFFFF4EtelvinoBentoGuterresPai34FMFMFF5RozaVitoriannaMãe64HIFIFIF6JoaquimFranciscodeSennaH537RozaMãe??HIMIMIMIMIF8SimãoVicentedaRozaH51Legenda:FM-filho;FF-filha;H-homem;C_a-cunhadaIF-irmã;IM-irmão.H53Viúvo(a)/idadeTitulardoregistoderecenseamentoFonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877.
290Duassituaçõesmerecemparticularatenção:viúvasqueseintegramemduasfamíliasondedesempenhariamumaimportantefunçãofamiliar:(i)mãe(5)dequatrofilhoscomidadescompreendidasentreos27eos34anos,sendoofilhomaisvelhooúnicomasculino;(ii)mãe(7)deseisfilhoscomidadescompreendidasentreos1e17anosdeidade;nestesdoiscasos,osfilhosmasculinosmaisvelhosfiguram,norecenseamento,como«chefesdefamília».Reconhecendoqueestamosperantefamíliastradicionais,cujopesodalinhapatriarcalsereflectianoestatutojurídicoqueerareservadoaoshomensnosregistosconsularesenosrecenseamentos,nãodeixadeserrelevanteopapeldedestaquequeaquelastrêsmulheres,viúvas,desempenhariamnosseusagregadosfamiliares,duasdelascompensandoaausênciadomarido(5e7)eoutracomplementandoouniversodeumafamílianumerosa(3).Convivendocomosexemplosdefamíliascompletas,encontramostambémasituaçãodedoishomensviúvos(6e8)queviviamsozinhosemXangai:JoaquimFranciscodeSennaeSimãoVicentedaRoza.Desconhecemosopercursoindivi-dualdeSimãoRoza,masfoipossívelrecolhermaisalgumasinformaçõessobreomacaenseJ.FranciscodeSenna(Forjaz,1996,pp.III-535-536).JoaquimFran-ciscodeSenaJr.nasceuemMacaunoanode1824efaleceuemXangai.Casouduasvezes,asegundadasquaisemMacau,em1860.EmbarcouparaXangaierecenseou-secomoviúvoem1877,casandonestacidadepelaterceiravez.Duashipótesessedesenham,poisnãosabemosadatadefalecimentodasuasegundaesposa:ouembarcoucasado,enviuvandoemXangai;oupartiujáviúvo.Emqual-querdoscasosreconstituiufamíliaemXangai,aocelebraroseuterceirocasamentocomEstefâniaRosadeAlmeida,dequemtevetrêsfilhos,entre1886e1890,todosnascidosemXangai.AanálisedorecenseamentodapopulaçãoportuguesaaresidiremXangai,em1877,apresenta-nosduasrealidadesmigratóriasquecomeçaramaconviverlogonafundaçãodacomunidademacaensenaquelacidadechinesa:porumlado,umaemigraçãomasculinaesolteira,visívelnos126homenscomidadesuperioraos15anos,representandocercade75%dototalde167emigrantes(QuadroIII.27)enos64%dehomenssolteiros(QuadroIII.30);poroutro,umatendênciaqueseobserva,logonestafaseembrionáriadacomunidade,paraaexistênciadeumaemi-graçãofamiliareparaaconstituiçãodenovasfamíliasjánasociedadededestino,comofoiexemplificadonaslinhasbiográficasdeAntónioJoséHomemdeCarvalhoJr.,PedroJosédeAlmeidaSilvaLoureiroedeJoaquimFranciscodeSenaJr..Aindaaconfirmarestatendência,encontramos43fogos(31,1%)atribuídosaagregadosfamiliarescommaisdeumapessoa(QuadroIII.25),ondeviviam205pessoas(68,3%dos300macaensesemXangai),umnúmerorelevantequenosconvidaaanalisaracomposiçãoeositineráriosdasprimeirasfamíliasquesefixaramemXangai.
291ItineráriosFamiliaresReconhecendoqueogrupofundadordacomunidademacaensedeXangaiseintegranummovimentomuitomaisvasto,espacialetemporal,doqualresultouaprimeirafasedadiásporaqueseprolongouatéàsegundadécadadoséculoxx,assu-meparticularrelevoconhecerosmovimentosmigratóriosdealgumasdasfamíliascontabilizadasnorecenseamentode1877.Oitineráriodestesmovimentoshuma-nosofereceumimportantecontributoparaumamelhorcompreensãodoprocessodeconvergênciadestasfamíliasmacaensesemXangai.Fig.III.22–ItineráriomigratóriodafamíliaAquino(JoséFranciscoAquino)Fonte:Forjaz(1996,pp.I-243-244).TrêsdasfamíliaspresentesemXangainestesprimeirosanos–Aquino,Danen-bergeCarion–ilustramositineráriosdemuitasdasfamíliasmacaensescujasori-genspodiamestarnaEuropaounoSuesteAsiático.TendoemcontaqueaanálisedadiásporamacaensepressupõeomovimentomigratórioqueteveMacaucomodes-tino,doqualresultouaformaçãodacomunidademacaensecomassuasespecifici-dadesétnicas,eomovimentodedispersãogeográficanasequênciadaemigração,109escolhemostrêsfamíliasquetiveramorigememterritóriosdistintos,queilustramumapartesignificativadasfamíliasmacaenses:Portugal,HolandaeFilipinas.JoséFranciscoAquino(Macau,1844-?)eranetodeSebastiãoFranciscodeAquinoquenasceuemLisboaem1790eembarcouparaMacaunosprimeirosanosdeoitocentos(Fig.III.22).Depoisdeseupai,AtanásioAntóniodeAquino(Macau,1818-Macau,1888),terconsolidadoasraízesdafamíliaemMacau,JoséFranciscoemigrouparaXangaiem1863.DesconhecemossecasouemMacauou109Cf.ParteIII,Cap.2.
292Xangai.Sabemoscontudoqueosseustrêsfilhosnasceramnestaúltimacidade,en-tre1874e1887,factoconfirmadonorecenseamento,equeasuaesposa,AnaMariadeAquino,faleceuemXangainoanode1917(Forjaz,1996,pp.I-243-244).JoãoCarlosDanenbergédeorigemholandesa(Fig.III.23).Oseuavô,Hen-riqueCaetanoDanenberg,embarcouparaJavaefixouresidênciaemMacau,nosprimeirosanosdeoitocentos.NestacidadeviveuoseufilhoAntónioCarlosDa-nenberg.Ofilho,JoãoDanenberg(Macau,1837-Xangai,1918),nasceuemMacaueaosvinteanosdeidadeviviaemAmoy.Casoua1ªvezemHongKong(1860)ecelebrouumsegundocasamentoemMacau(1863)comIsméniaMariadaCruz.EmbarcouparaXangaiemAbrilde1867e,dezanosdepois,orecenseamentodácontadasuapermanêncianestacidadenacompanhiadasuasegundaesposa(For-jaz,1996,pp.I-995-999).Fig.III.23–ItineráriomigratóriodafamíliaDanenberg(JoãoCarlosDanenberg)Fonte:Forjaz(1996,pp.I-995-999).
293OutrasfamíliasiniciaramoseupercursomigratórionoSuesteAsiático.Éocaso(Fig.III.24)deFernandoFlorêncioCarion(Macau,1847-Xangai,1903),cujoavô,JoãoGregórioCarion,eranaturaldeManila,ondenasceucercade1790,tendofalecidoemMacau.FernandoFlorêncioCarioneraoquartofilhodosegun-docasamentodeJoséMariadaAnunciação,nascidoemMacau,em1821(Forjaz,1996,pp.I-639-640).Fig.III.24–ItineráriomigratóriodafamíliaCarion(FernandoFlorêncioCarion)Fonte:Forjaz(1996,pp.I-247,640).Estestrêsmigrantes,comomuitosoutrosquenestaépocarumaramaHongKongeXangai,pertenciamàterceirageraçãodasuafamília,desdequeosseusavóschegaramaMacau,nosanosdeviragemdoséculoxviiiparaoséculoxix.OsseusitineráriosligamaMacauhomensoriundosdaEuropa,cujosterritóriosdeorigemtinhamfortesligaçõeshistóricascomosespaçosultramarinosasiáti-cos:PortugalnaChina(Macau)enoSuesteAsiático(Timor)eaHolandacomumafortepresençatambémnaÁsiadoSueste.OutrosaindatinhamorigemnosterritóriosasiáticoscomosquaisMacautinhafortesligaçõeseconómicas,comoéocasodasFilipinas(Manila).OspercursosfamiliaresatéXangai,comorigememMacaurealizaram-sedirectamente,comoéocasodeJoséFranciscoAquino(Fig.III.22),oupassaramporoutrosdestinosmigratórios,comoporexemploHongKongeoutrosportoschineses(Amoy).ÉesteocasodeJoãoCarlosDa-nenberg(Fig.III.23).
294Nocasodosemigrantesque,em1877,sedeclararamsolteiros,aopçãoacabouporserocasamentoemXangaie,nestacidade,permanecerematéàsuadatadefalecimento.Éocaso,porexemplo,deFranciscoSimãoGonçalves(Forjaz,1996,p.II-73)quenasceuemMacau(1860)equeviunascerosseusdoisprimeirosfilhosemXangai,tendooterceiroeúltimonascidoemMacau.OnascimentodestefilhoemMacausignificaoregressoaMacaudasuaesposa,CarmenMariaBetines,fican-doadúvidaseterásidoacompanhadapelomarido.SabemosapenasqueelafaleceuemMacau,enquantoqueSimãoGonçalvesfaleceuemXangai,em1921.Segis-mundoJoséRangel(Forjaz,1996,p.III-18),naturaldeMacau(1854),casouemXangaie,nestacidade,nasceramoscincofilhos,falecendoem1904.Nocasodosmacaensesregistadoscomocasados,trêshipótesesseverificamquan-toaoseulugardecasamento.Unscasaramnoterritóriodeacolhimentocomo,porexemplo,JoséCirilodeAquino(Forjaz,1996,pp.I-247-248),naturaldeMacau,queembarcouparaXangaiem1872ondecasoueconheceuosseusoitofilhos.Estecasamento,comomuitosoutrosqueiremosconhecermaistarde,temaindaacaracte-rísticadeseterrealizadocomumapessoadeforadacomunidademacaense:aesposa,CelsaSugiYamaKahne,erajaponesa.Outroscasaramnoterritóriodeorigem:FilipeMartinsdeOliveira(Forjaz,1996,pp.II-870-871)celebroudoiscasamentosemMacauantesdepartirparaXangai;afilhadoprimeirocasamentonasceuemMacau;partiucomasuasegundaesposaparaXangaiem1876eosdoisúltimosfilhosdestesegundocasamento(teveseisfilhoscomPetronilaVitóriadeAlmeida)jánasceramemXangai.Aterceirasituaçãoremete-nosparaoscasamentoscelebradosemHongKong,confirmando-seaideiadequemuitosmacaensesqueemigraramparaXangaifizeram-nodepoisdeumaprimeiraexperiênciamigratórianacolóniabritânica.Eu-sébioFranciscoPereira(Forjaz,1996,p.II-1001),porexemplo,nasceuemMacauem1850,casouemHongKongcomdezoitoanose,em1871,emigrouparaXangaipara,comomuitosoutros,trabalharcomoempregadocomercial.Destecasamentonasceuapenasumfilho,emXangaie,nestacidade,EusébioPereiraacabouporfalecer.Verificou-setambémaemigraçãodeirmãos,comoTomásJosédeAquino(1842-?)eJoséFranciscodeAquino(1844-?),osquaisseguiramopercursoinicialdaemigraçãomacaense:oprimeirosaiudeMacaurumoaHongKongeosegundo,tantoquantosabemos,directamenteparaXangai;encontravam-seosdoisnestaúltimacidadeàdatadorecenseamentode1877(Forjaz,1996,pp.I-244-245).Umoutroexemploé-nosoferecidopelosirmãosSerafimBenjamimdosRemé-dioseSaturninoAntóniodosRemédios,ambosnascidosnadécadade1840equedeixaramgeraçãoemXangai(Forjaz,1996,p.III-117).TendoporbaseosmacaensesrecenseadosemXangai,em1877,eosdadosbio-gráficosdisponíveispropomo-nosensaiarumaanálisesobreasrelaçõesinterterrito-riais,partindodosseusitineráriosmigratóriose,destemodo,compreendermelhorofenómenodadispersãogeográficadadiásporamacaensenasuafaseinicial.
295Comovimosanteriormente,97%destesmacaenseseramnaturaisdeMacau.Estefactopoderálevar-nosaconstruirumaideiaerradasobreosseuspercursos,ideiaempartejácontrariadaquandoobservámosositineráriosdeJoséAquino,JoãoDanenbergeFernandoCarion.Mas,afimdeaprofundarestaanálise,ensaiámosoestudodosmovimentosmigratórios,apartirdosdadosbiográficosde39dos136«chefesdefamília»queconstamnorecenseamentode1877,dosquaistemosdisponívelainformaçãoreunidaemFamíliasMacaensesdeForjaz(1996).Comesteconjunto,constituímosumaamostra(QuadroIII.31)quenospoderáajudaracompreendercommaisrigoropapeldesempenhadoporcadaumdosdiferentesterritóriosporondepassaramosmigrantesmacaensesquesefixaramemXangai,até1877.Cadaumdestesfactosmarcantesdahistóriadevidadestesemigrantesrevela--nosasdeslocaçõesquerealizaram,facultando-nosapossibilidadede(i)analisaradispersãogeográficadosseusmovimentos;(ii)conhecerosterritóriosdedestinoprivilegiadose(iii)conheceraintensidadeeadirecçãodasdeslocaçõesqueefec-tuaram.Seisterritórios/cidades(Fig.III.24)foramidentificadosnositineráriosbiográ-ficosdestes39migrantesmacaenses:Xangai,HongKong,Macau,RiodeJaneiro,JiujiangeFuzhou(duascidadeschinesas)constituíram-secomopontosdepartidaedechegada,oucomonósdeumaredesocioespacialdinamizadapelosfluxosmigra-tóriosembrionáriosdadiáspora.Macau,HongKongeXangai,pelasuaproximi-dadeepelascondiçõespolíticaseeconómicasquereuniramnestaépoca,formaramumtriângulogeográficoqueconcentrouosprincipaisfluxosmigratóriosdosma-caensesnoterceiroquarteldeoitocentos.Ograudecentralidade110deXangaieMacausãomuitosemelhantes,10,8e10respectivamente.Talsignificaqueestasduascidades,nocontextodofenómenomigratório,mantêmumaforteligaçãoentreelas,maslogoseguidasporHongKongcomumgraudecentralidadenovalorde7,6.110Ograudecentralidadedeumterritórioobtém-seatravésdaseguintefórmula:emqueCiéograudecentralidadedoterritórioi;Xijéovalordasligaçõesexistentesentreietodososoutrosterritórios;géonúmerototaldeterritórios.Adivisãodosgrausdecentralidadedosterritóriospor(g–1)permiteobtervalorespadronizados(Lazega,2007).
296QuadroIII.31–MovimentosmigratóriosdemacaensesresidentesemXangai(1877)MacaensesResidentesemXangai(1877)M-XX-MM-HKHK-MHK-JJJJ-FOHK-XX-HKX-RJTotalJOÃOCARLOSDANENBERG21216EPIGMÉNIOFRANCISCODEALMEIDA11114TOMÁSJOSÉDEAQUINO2114RICARDOFILIPEBOTELHO2114FERNANDOFLORÊNCIOCARION11114JOÃOPLÁCIDOMARTINHOMARQUES1214SIMÃOVICENTEROSABRAGA2114PROCÓPIOANTÓNIOCORDEIRO1113FRANCISCOSIMÃOGONÇALVES213HONORATOJORGE1113JEREMIASPROFETARICCI1113EDMUNDOJOSÉCOUTO112EUSÉBIOFRANCISCOPEREIRA112CAPITOLINOMARIADESENA112FRANCISCOANTÓNIOMARIADEALMEIDA11FERNANDOJOSÉDEALMEIDA11ANTÓNIOJOSÉDEALMEIDA11JOSÉFRANCISCOAQUINO11JOSÉCIRILODEAQUINO11BOAVENTURAMARIABOTELHO11LUDOVINOANTÓNIODAENCARNAÇÃO11VICENTEPAULODAFONSECA11LEONELMARIAGUTERRES11ANTÓNIOJOSÉHOMEMDECARVALHO11LUÍSADOLFOLUBECK11FRANCISCOFRUTUOSOMARIAMAHER11FILIPEMARTINSOLIVEIRA11EDUARDOCARLOSOSÓRIO11SEGISMUNDOJOSÉRANGEL11SERAFIMBENJAMIMREMÉDIOS11SATURNINOANTÓNIODOSREMÉDIOS11PELÁGIOJOSÉDAROSA11EUVERGÍLIOFRANCISCODESENA11JOAQUIMFRANCISCODESENA11FILOMENODEJESUSESENA11JOAQUIMPERESDASILVA11ELVÍDIOEDUARDOSOARES11BERNARDODUARTEDESOUSA11ULÍVIOAGOSTINHOVIEIRA11Total29414311155173Legenda:M-Macau;X-Xangai;HK-HongKong;FO-Fuzhou;RJ-RiodeJaneiro;JJ-Jiujiang.Fontes:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877eForjaz,1996.Cálculosdoautor.
297Fig.III.24–IntensidadedosmovimentosmigratóriosdosmacaensesresidentesemXangaiecentralidadedosterritórios(1877)Fonte:RecenseamentodosPortuguezesemShanghaiem31deDezembrode1877eForjaz(1996).Cálculosdoautor.Paraalémdaquelastrêscidades,surgemtrêsoutrosterritórios:doisreferem-seaoutrascidadeschinesas(JiujiangeFuzhou),ondenasceramosúltimosfilhosdeEpigménioFranciscodeAlmeida,ilustrandoalgunsdosoutrosterritóriospróximosdeMacau,paraondesedirigiramedondepartirammuitosemigrantesmacaenses;outro,maisdistante,oRiodeJaneiro(ondefaleceuRicardoFilipeBotelho),umacidadedeumoutrocontinente,alertandoparaapossibilidadedadispersãodaemi-graçãomacaensetercomeçadologonasuaprimeirageraçãoe,dealgummodo,anunciandoadiásporaqueassumiunovoscontornosdepoisdaIIGuerraMundial,alargandoasuadispersãogeográfica.OsgrausdecentralidadedoRiodeJaneiro,deJiujiangeFuzhou,apresentamvaloresinferioresa0,5,reflectindooseuevidentelugarperifériconesteconjuntodeterritórios,nestaépoca.Xangaiassumiu,pois,umpapelcentralnestadinâmica,justificadopelosimplesfactodestaanáliseternasuabaseacomunidademigrantemacaensequeseinstalounestacidade.Masestacentralidadenãosealimentouapenasdeumúnicoterritóriodeorigem(Macau),resultoutambémdodinamismosocialgeradopelasfamíliasmigrantesque,desdeadécadade1840,começaramaabandonaraqueleterritó-rio,dispersando-senumalógicadeproximidadepelascidadeschinesasvizinhas,ocupadaspelaspotênciascoloniais.Assim,paraalémdosemigrantesquesedeslo-caramdeMacauparaXangai,outrosexistemquepassarampelacidadedeHongKong,ondecasaram,tiveramosseusfilhosetrabalharam,comoempregadosdas
298casascomerciaisenastipografias.Nestenúcleoinicialencontraram-seemXangaimacaensesqueconheceramasuaprimeiraexperiênciamigratóriacomoutrosquetransportaramconsigoumsabervividoeacumuladoporumquotidianodeemigra-çãoemHongKong.Umdinamismoquecomeçouaconstruirumaredesocialqueseconsolidouentreastrêscidades,visívelnosmovimentosdeida,mastambémderegressodeXangaiparaMacaueparaHongKong,edestaparaMacau.Umvaivémqueresultadaspontesquesemantiveramactivasentreascomunidadesmigrantesdosmacaensesquenelassefixaram.Destemodo,acomunidademacaensedeXangai,àsemelhançadeoutrasqueseestabeleceramnaquelacidadeportuária,acompanhouosmovimentospolítico,eco-nómicoesocialgeradospelaspotênciascoloniaisepelasgrandescasascomerciais,queconduziramnaviosdeguerraemercadorias,queinvestiramcapitaiscomerciaisefinanceiros,equeatraíramfamiliareseamigos.Forçaspolíticasemilitares,em-presascomerciaisebancárias,associações,famíliasepessoassingularesforamosagentessociaisque,nassuasdistintasescalas,entreMacau,XangaieHongKong,construíramasredesqueteceramealimentaramonúcleofundadordacomunidademacaensedeXangai.
PARTEIVMACAUEMXANGAI1–ChegaraXangai:osRegistosConsulares2–OsRecursosCulturaisDisponíveis3–AIntegraçãonoTerritório4–DepoisdeXangai:RegressarouPartir?
301Mesmodeumsimplespontodevistarealista,asterrasquedesejamosocupamemcadamomentomuitomaislugarnanossavidaverdadeiraqueaterraemqueefectivamentenosencontramos.(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2003,p.I-409)Logonoiníciodestetrabalhotentámosexplicaranossaopçãodeanalisaroflu-xomigratórioMacau-Xangaiemdoisníveisdistintosmascomplementares.Depoisdacontextualizaçãohistórica,centradanasprincipaismudançassociais,económi-casepolíticasqueocorreramnaÁsiaOrientale,emparticular,nosterritóriosdeMacau,HongKongeXangai,edaintegraçãodaemigraçãomacaensenoconjuntodosistemamigratóriointernacionalduranteoperíodoqueseiniciaemmeadosdeoitocentos,propomo-nosagoraprocederàmicro-análisequenosconduziráàcompreensãodasespecificidadesdofenómenomigratórioentreMacaueXangai.Paracumprirestaintençãosocorremo-nosdasinformaçõesqueosregistoscon-sularesnosdisponibilizam,atravésdosLivrosdeMatrículadoConsuladodePortu-galemXangai.Arecolhaetratamentodosdadosbiográficosapresentadospelosmigrantesnoactodeinscriçãonoconsuladopermitem,numaprimeiraaborda-gem,conhecerosritmosdaemigraçãomacaenseparaasconcessõesestrangeirasdeXangai.Retomandoosconceitosdediásporaemacaenseensaiaremosumacaracteriza-çãosocioculturaldacomunidadequesefoiformandoemXangai,reconhecendoaimportânciadeumaherançaculturalacumuladaduranteséculosnoterritóriodeorigemetransportadaparaosdestinosdaemigração,ondefoiutilizadacomoumrecursofacilitadordoseuprocessodeintegraçãonasdiferentessociedadesdeaco-lhimentoparaondesedirigiram.NoestudodocasoconcretodeXangai,aintegraçãonoterritórioconfinadoaoslimitesdasconcessõesestrangeiras,pressupõeodesenvolvimentodeumaaná-lisequesereparteportrêsdimensões:aprimeira,queentendemoscomonuclear,
302reporta-seaolugarsocialqueacomunidadedosportuguesesdeXangaiocupounaestruturasocioeconómicadacidade;asegunda,olugarnamalhaurbana,permitiráconhecerecompreenderotempoeomododeapropriaçãodosdiferentesespaçosdacidade;aterceiraremete-nosparaolugarinstitucional,istoé,asformasdeparti-cipaçãodacomunidademacaensenoquotidianopolítico-institucional.OfinaldaIIGuerraMundialem1945eaimplantaçãodaRepúblicaPopulardaChinaem1949ditaramofimdaConcessãoInternacionaledaConcessãoFrancesa.Omesmoédizerqueasdiferentescomunidadesestrangeirasque,durantecercadeumséculo,seformaramemXangai,porforçadopoderatractivoqueexerceusobreosmovimentosmigratóriosinternacionaisemdiferentesconjunturas,extinguiram--seempoucosanos,encerrandoumcapítulodahistóriadacidade.Entreestas,conta-setambémacomunidadedosportuguesesdeXangaicujodestinoilustraoquefoioprocessodedispersãogeográficadosmacaensesapartirdadécadade1940.Aemigraçãomacaenserompeu,então,definitivamente,comatradiçãomigra-tóriaquetinhapordestinoascidadespróximasdaChina,JapãoedoSuesteAsiáticoepartiuparanovosdestinos,noutroscontinentes,ondenasceramascomunidadesmacaensesqueaindahoje,noiníciodoséculoxxi,continuamatentarpreservarasuaidentidadeeosvínculosaoseuterritóriodeorigem:Macau.Assim,osEUA,oCanadáeoBrasil;PortugaleaGrã-Bretanha;ÁfricaLusófonaeAustráliaforamosprincipaisentreosmuitosterritóriosporondesedispersaramascomunidadesmacaenses,autorizando-nosareconhecerqueaemigraçãomacaenseassumiuumanovadimensão.1–ChegaraXangai:osRegistosConsularesDepoisdeidentificadasasprincipaiscaracterísticasdadiásporamacaense,sa-lientandoasdiferentesfasestemporaisqueatravessarameositineráriospercorridos,foramapresentadososnúcleosfundadoresdasduasmaisimportantescomunidadesqueseformaramapartirdanovaconjunturainauguradacomaIGuerradoÓpio:HongKongeXangai.DesteestudoresultouumaprimeiraaproximaçãoàanálisesocialquepretendemosaprofundarquandodefinimoscomoumadasfinalidadesdainvestigaçãodistinguirasdinâmicassocioculturaisefamiliaresquemarcaramaemigraçãodosmacaensesparaXangai,entre1850e1952.Nocapítuloanteriorforamtiradasalgumasilaçõesqueaguardamasuaconfir-maçãoatravésdoestudodosfluxosmigratóriosqueparticiparamnadiáspora.NestecasodeestudoquenospropomosdesenvolvercentradonaemigraçãoparaXangai,ensaiaremosaanálise(i)dosrecursosculturaisdisponíveisnassociedadesdeori-gem;(ii)dosfactoresquegarantiramouinibiramoreforçodasuaidentidadeétnicaecoesãosocial;e(iii)dasrelaçõesdacomunidademacaensecomoutrascomuni-
303dadesnasociedadedeacolhimentoecomosterritóriosdeorigem.Reconhecemosqueseriaimportantedesenvolveraindaoestudodoscontactosqueeventualmenteexistiramentreosdiferentesterritóriosporondesedispersaram.Noentanto,tam-bémreconhecemosanossaimpossibilidadedereunirinformaçãosuficientequenospermitaavançarumaanáliseconsistentesobreestamatéria.Apremissateóricaqueapresentámosinicialmenteequecontinuaaorientarestetrabalhodefine-sepelaaceitaçãodequeexisteumdinamismodialécticoentreosagenteseasestruturasenvolvidasnosprocessosmigratóriosenquantofactossociais.Foiesteprincípioque,emgrandemedida,fundamentouaescolhadoconceitoderedessociaisparasuportedetodooesquemaconceptualpornósadoptado.Emúltimaanálise,asredessociaisqueparticiparamnofenómenomigratóriofazemamediaçãoentreascondutasindividuaisefamiliares(ondeseinscreveaopçãodeemigraroudenãoemigrar)eoscontextosglobais(asestruturaseconómico-sociaisepolíticas)queproporcionaramascondiçõesfavoráveisàsmigrações.Destemodo,oconceitoderedessociaisconstituiu-secomoopilaressencialdaanálisequenospropomosdesenvolvernestecapítulo,retomandoosconceitos-chavedediáspora(culturaeidentidadeétnica)ecapitalsocial(capitalculturaleintegração).Aprincipalfontedeinformaçãoqueutilizámosparaoestudodofluxomi-gratóriodosmacaensesparaXangaifoioconjuntodos21LivrosdeMatrículadosCidadãosPortuguesesdoConsuladodePortugalemXangai,ondeseacumularamosregistosdoscidadãosportuguesesqueseinstalaramnacidadeaté1952equepodemserconsultadosnoAHD-MNE.EsteslivrosforamcriadosnoconsuladodeXangaiapartirdosmesmosregulamentosaquejáfizemosreferênciaapropósitodosqueutilizámosparaestudaracomunidademacaensedeHongKong.OLivro1,referenteaosanosde1880a1904,abrangetodososregistosque,deformapoucosistemática,jásetinhamrealizadonoconsuladoatéàdatadapubli-caçãodoregulamentode1903.Noslivrosseguintes,progressivamente,osregistostraduzemaexistênciadeumapráticaregular,porpartedoscidadãos,desematri-cularemnoconsulado.Verifica-sequefoisendocadavezmaisreduzidooespaçodetempoquemediavaentreodiadachegadaaXangaieomomentodainscriçãoconsular.AestesháaindaaacrescentaroregistodosfilhosnascidosemXangaiequesematricularam,aparentementedeformaregular,semprequeatingiamamaioridadeaos21anos.Comoregulamentode1903ficaramdefinidasasinformaçõesquedeviamconstarnasfichasderegistoequeestãopresentesnoslivrosdoconsuladodeXangai(Fig.IV.1):númeroedataderegisto,nomedomatriculado,datadenascimento,naturalidade,estadocivil,nomedocônjuge,profissão,nomedopai,nomedamãe,últimaresidência,datadechegadaaXangai,provadenaturalidade,assinaturadetestemunhas,assinaturadomatriculadoeresidência.Noversoeramindicadososnomes,datasdenascimento,naturalidadeefreguesiaondeforambaptizadosos
304filhosdomatriculado(RegulamentoConsularPortuguês,1921,p.32).Muitosdosregistoseramacompanhadosporumafotografia.Importadesdejáreferirquenemtodososmatriculadospreenchiamtodososcamposprevistosemcadaregisto,peloque,amaioriadaquelescamposdeinformaçãoabertosnasfichasderegisto,nãotemqualquerinformaçãodosmatriculados.Fig.IV.1–LivrodeMatrícula(n.º7)dosCidadãosPortugueses,doConsuladodePortugalemXangaiFonte:ConsuladodeXangai.LivrosdeMatrículadosCidadãosPortugueses.AHD--MNE.FotodoAutor.OprimeironomeregistadoédeJoãoDanenberg,naturaldeMacauefilhodepaiholandês.ChegouaXangaiem1867.EracasadocomEsméniaDanenberg.Oúltimoregisto(nº4223)de1952temonomedeArthurMahomedJúnior,na-turaldeXangai,solteiroeestudante.Àdatadoregistotinha12anos.111ApartirdosregistosqueindicamoanodechegadaaXangaipodemosidentifi-carosquatronomesdosmigrantesregistadosnoconsuladoqueseinstalaramnesta111Nosregistosdosúltimosanosverificou-sequemuitasfamíliasinscreveramosseusfilhosemregistosindividuais,mesmocomidadesinferioresaos21anos.Estaopçãopodeestarrelacionadacomanecessidadedeobterdocumentaçãoindividualparacadaumdoselementosdafamília,afimdegarantirumamaisfácilmobilidadenumaépocadeguerracomoaqueseviveunadécadade1940.
305cidadechinesaaindanadécadade1850.OnegocianteChiuChenSung,naturaldeMacau,chegouaXangainoanode1850,comcincoanosdeidade.Efectuouoseuregistoem1898,jácomaidadede53anos.Segue-seCaetanodeCantoeCastro,naturaldeLisboa,ondenasceuem1838.Proprietárioesolteiro,chegouaXangaiem1854eregistou-seem1896.Em1856chegouLinoAntónioTavares,umviúvonaturaldeMacau,nascidoem1875eque,emXangai,comoamaiorpar-tedosmacaenses,eraempregadodecomércio.Registou-seem1892.Finalmente,oquartoregistoéodeFeiHongSing.Filhodepaischineses,nasceuemMacauem1855echegouaXangaiquatroanosdepois.Registou-senoanode1899,casadoecomdoisfilhos.ChiuChenSung,CaetanodeCantoeCastro,LinoAntónioTavareseFeiHongSingrevelamjáalgunsdosprincipaistraçoscaracterizadoresdacomposiçãosocialdacomunidadedosportuguesesdeXangai.Os4223registospermitiramcriarumabasededadosondeseinscreveramosnomesdostitularesdosregistosedosseusrespectivoscônjuges,numtotalde6572nomes.Masmuitosdestesnomesrepetem-se,principalmentemulheresquesurgemcomocônjugesnoregistodomaridoe,depoisdofalecimentodeste,registam-secomotitulares,agoracomoestadocivildeviúvas.Porisso,foicriadaumasegundabasededadosanulandoasrepetições.Nesteprocessodeselecçãooptou-sesemprepeloprimeiroregisto,mascompletando-ocominformaçõesqueestivessemdecla-radasnosregistosseguintesequeforam,depois,excluídos.Destemodochegou-seaumconjuntode5263nomes,istoé,todososportugueses,nasuaesmagadoramaio-riamacaensesnaturaisdeMacau,deHongKongedeXangai,queconstituíramacomunidadedosportuguesesdeXangai.Reconhecemosahipótese,confirmadaportestemunhosdospróprioscônsules,dequenemtodososportuguesesaviveremXangai,oudepassagempelacidade,seregistaramnoconsulado.Tambémporissooptámosporintroduzirnasbasesdedadostodososregistosdisponíveisnoslivrosdematrícula,recusandoapossibilidadedeseconstruirumaamostra,umahipótesetentadoratendoemcontaoelevadonúmerodefolhasderegisto(4223)acumuladasnos21livrosdematrículadoconsuladoqueseprolongaramaté1952.Assumimosdestemodoqueosdadosdisponíveissãoamelhoramostraquenosépossívelobterdouniversodacomunidadeportuguesa/macaensequesefixouemXangai.Oúltimoregistodatade1952,anoemqueoconsuladodePortugalemXangaideixoudefuncionar.Asequênciados21livrosestácompletaetodasasfolhasestãopresentes,apesardealgumas(poucas)estaremligeiramentedanificadas.Noglobal,sónospodemoscongratularpeloseuexcelenteestadodeconservação.Noentanto,convémdesdejáapresentaraprincipallimitaçãodainformaçãoqueoslivrosnosdisponibilizam.Dizestarespeitoàdiferençadequantidadedeinformaçãoentreoshomenseasmulheres.SeéverdadequenemsempreoscamposdoregistoforampreenchidospelocidadãoquandoelesedirigiaaoConsuladodePortugalparasematricular,estasfalhassãoparticularmenteevidentesnoquedizrespeitoàsmulhe-
306res.Ostitularesdosregistossãomaioritariamentemasculinoseestespoucainfor-maçãoacrescentavamsobreocônjuge,paraalémdonome.Comodissemos,umapartedesteproblemafoiresolvidoquandoencontrávamosamulhercomotitulardoregisto,depoisdeenviuvar.ParaalémdoslivrosdematrículadoConsuladodeXangai(1890-1952),fo-ramtambémrecolhidasasinformaçõesdisponíveisnosProcessosdeCasamentoregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,depositadosnoAHD-MNE.Nototal,oitomaçosdedocumentos,ondesepodemencontrarosprocessosdos504casamentosrealizadosentre1916e1951.Apartirdaconsultadestadocumentaçãofoipossívelconstruirumanovabasededadoscomasseguintesinformações:nomesdoscônjuges,anodocasamento,idade,localdenascimentoeprofissão.Noqueserefereàrecolhadeinformaçãodecarácterqualitativo,foi-nosfa-cultada,nomesmoarquivo,aseguintedocumentação:CorrespondênciaRecebida1756-1933;CopiadoresdeCorrespondênciaExpedida1822-1920(SérieI–Geralediversosdepartamentos);CopiadoresdeCorrespondênciaExpedida:1822-1920(SérieII–PelaDirecçãoPolítica)e,principalmente,ascaixasdaCorrespondênciaprovenientedasrepresentaçõesdiplomáticaseconsularesdePortugal(ConsuladodePortugalemXangai1878-1929).Foiatravésdestainformação,quantitativaequalitativa,quenosfoipossívelaproximardacomunidademacaensequeseinstalounasconcessõesestrangeiras,apartirde1850.Emmeadosdoséculoxix,Xangaieraumdestinolongínquo,exóticoedesconhecido.Em1930,acidademantinha-selongínqua,continuavaaguardartodooseuexotismo,mastransformou-senumapraçacomercialreconheci-daanívelinternacional(Henriot&Roux,1998).Depoisdosprimeirosvinteanosdeinstalaçãodeumsistemaeconómicoquevisouaintegraçãodacidadeedoseuportonomercadocapitalistamundial,apartirde1865,Xangaientrounumanovafasequeseprolongouaté1894,deconso-lidaçãoedesenvolvimentodeumaeconomiademercado,beneficiandodassuasligaçõestradicionaiscomointeriordaChinaedasnovasrelaçõescomosmercadosmundiais.Segue-se,apartirde1895,operíododeascensãodaeconomiaurbanaindustrializada,comoscapitaischinesesaganharemprotagonismonavidaeconó-micaefinanceiradacidade,comoarranquedeumanovafasedeincrementodaindústriaedeexpansãoedesenvolvimentourbanos(Zhengshu,1996).Aoexotis-mo,umaimagemqueaindahojeseconservadacidademaispopulosadaChina,juntou-seumaoutra,decrescimentoeconómico,dinamismosocialeexpansãoter-ritorial.Xangaitransformou-senocentroeconómicodaÁsiaOriental,conhecendoasua«idadedeouro»entre1914e1923eodeclínioapartirde1937,nasequênciadoconflitosino-japonêsedaIIGuerraMundial(Henriot&Roux,1998;Bergère,2002).EmXangai,umadas«cidadesdosportosdostratados»que,graçasàautono-miadassuasconcessões,atraiuumagrandepartedaactividadepolítica,económica
307eculturalchinesa,instalaram-seindústriasmodernas,instituiçõesbancárias,jornaisdegrandeinfluênciaeestúdiosdecinemaqueajudaramaconstruiraimagemda«nova»cidade(Esherick,2000).ParaBergère(1986),foiapartirde1919queomodelodeXangaiatingiuoseupontomáximoaomesmotempoquerevelavaassuasfraquezas.Defacto,entreasduasguerrasmundiaisXangainãoparoudesedesenvolver,deaumentarasuapo-pulação,defortaleceroseupodereconómicoedeexpandirasuainfluênciapolíticaecultural.Adegradaçãodoseuestatutointernacional,apartirde1937,colocouemperigoasuaprosperidadeque,duranteumséculo,foiconstruídaatravésdaintegraçãonomercadomundialepelapreservaçãodeumarelativaautonomiafaceàadministra-çãoburocráticachinesa.Entre1937e1939,comaaproximaçãodaguerraecomaChinaabaladapelapresençadastropasjaponesas,Xangaipareciaquererrenascer,muitoporforçadonovosurtomigratórioquefezdispararoconsumointernoeau-mentaraliquidezdosbancos(Bergère,2002).DaEuropaiamchegandoosjudeusque,fugindodonazismo,encontraramemXangaiumlocalderefúgio,fornecendoàcidadeabundantesquadrosetécnicos.Tambémoschinesesdeslocaramparaasconcessõesestrangeirasmuitasdassuasactividadeseconómicas,nomeadamente,industriais.Umaprosperidadequeoconflitosino-japonêseaguerramundialinter-rompeuabruptamente.AspreocupaçõesinternacionaispassavamlongedeXangaieomundoqueaelaconvergiuaolongodecemanosiniciouumrápidoprocessoderetiradadacidade.«Laguerre,quientraînelachutedesempirescoloniauxeuro-péensd’Asieorientaleprécipiteledéclindesconcessionssoudainprivéesdepuis-sancestutélaires.Ellebouleverseaussilesrapportsentrelesdiversescommunautésnationalesprésentessurlesconcessionsetminelefrontunisurlequelreposaitdepuisunsièclelaforcedes‘Blancs’»(Bergère,2002,p.309).Comojátivemosocasiãodaanalisaranteriormente,esteperíododahistóriadeXangai,oséculodasconcessõesestrangeiras,deuorigemàmaisvastaevariadacomunidadeestrangeiranaÁsiaOriental,comorigemnumprocessomigratórioquetambémcontoucomapresençadosportuguesesdeMacau,apesardoseunú-meroterdiminuindodeimportânciaapartirdosprimeirosanosdoséculoxxnoconjuntodapopulaçãoestrangeiraqueresidiaemXangai.112Noprimeiroperíododadiásporamacaense(atéàdécadade1930),apresençadacomunidademacaenseemXangairevelaumaumentoconstante,atéaosanosde1910,estabilizandoaté1930,entreovalormínimode1301migrantes,em1920,eomáximode1391,em1925(Fig.IV.2).112Principalmentedevidoaocrescimentodamigraçãojaponesa.Cf.ParteII,Cap.6.
308Fig.IV.2–NúmerodemigrantesmacaensesrecenseadosemXangai(1880-1930)AdaptadodeFeetham(1931,pp.51-52).Cálculosdoautor.EstecrescimentodamigraçãomacaensefoiacompanhadopeloritmodeinscriçãodosmembrosdacomunidadenoConsuladodePortugalemXangai(QuadroIV.1).QuadroIV.1–NúmerodematrículasnoConsuladoPortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)DécadasNº%Totalacum.Txvariação1880120,20,218903937,57,7190075314,322,091,6191060311,533,5-19,91920104319,853,373,01930111221,174,46,61940121423,197,59,21950611,298,6S/informação721,4100,0Total5263100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD--MNE).Cálculosdoautor.
309Nadécadade1880apenasdozeinscriçõesforamincluídasnosLivrosdeMa-trícula.Apartirde1890,ainscriçãonoConsuladopassouafazer-sedeformasistemática.Em1910jáseencontravamrecenseados1495macaenses113enquantoqueosvaloresdeinscriçãoacumuladosentre1880e1909atingemovalorde1158,oquecorrespondeaumvalorplausívelsereconhecermosqueexistiamcidadãosmacaensesemXangainãoinscritosnoconsulado.Masoquemelhorexplicaadife-rençaentreestesdoisvaloresresidenofactodenonúmeroderegistosnãoestaremasercontabilizadososfilhos,masapenasotitulare,eventualmente,oseucônjuge.114Observe-seaindaqueaquebrade19,9%donúmeroderegistosduranteadécadade1910(QuadroIV.1)coincidecomadiminuiçãodapopulaçãorecenseadaentre1910e1920(Fig.IV.2).Destemodo,podemosconsiderarcomocredívelahipóte-sedequeoritmodeinscriçãonoConsuladodePortugalnosofereceumaimagemaproximadadoritmodeevoluçãodacomunidademacaensedeXangai,nestepri-meiroperíododaemigração.Ocrescimentoquedepoisseverificaduranteadécadade1920,paraalémdecorresponder,emparte,aoaumentodapopulaçãomacaenseentre1920e1925,deacordocomosrecenseamentos,poderátertidotambémoutrasduasorigens:uma,comamaiormotivaçãoparaainscriçãonoConsuladodevidoaoconflitomundialnoqualPortugaleChinaparticiparam;outra,devidoaoaumentoprogressivoderegistosdosfilhosdosmacaensesnaturaisdeXangai,apartirdomomentoemqueatingiamos21anosdeidade(maisadiantevoltaremosaesteassunto).Nasdécadasde1920a1940,onúmeroderegistosvaicrescendo,sempreaumritmoconstante,oquenosapontaparaaestabilidadenocrescimentodacomunidademacaenseemXangaiatéaosanosde1940.Nadécadade1950,apenasseregistaainscriçãode61macaenses,aqualocorreaté1952,anoapartirdoqualoConsuladodePortugaldeixoudefuncionar,traduzindo-senaextinçãodacomunidademacaensenaquelacidadechinesa,umdestinoquepartilhoucomasrestantescomunidadesestrangeiras.Consideradaaevolução,emtraçosgerais,dacomunidademacaenseemXangai,apartirdarelaçãoentreonúmeroderecenseadoseonúmerodeinscritosnoCon-sulado,sóumaanálisemaisdetalhadapermitiráencontrarasrazõesquejustificamaformaçãoedesaparecimentodestacomunidade,assimcomoaformacomofoicrescendoaolongodoscemanosdasuaexistência.OfluxomigratóriodeMacauparaXangai,atraídopelaformaçãodasconcessõesestrangeiras,nosanosde1840,duplicouduranteadécadade1880(Fig.IV.2),acompanhandoaprimeirafasedeindustrialização(1860-1895).Assente,funda-mentalmente,nasindústriasnaval,desedaedealgodão,odesenvolvimentoeconó-micodeXangai,protagonizadopeloesforçodeinvestimentoconcorrentedemerca-113Cf.ParteII,Cap.6.114Podemosadiantarquede1900a1909foramaverbadosnasmatrículasdoconsuladoportuguês548filhos.Cf.LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).
310doresestrangeirosechinesesfoiatraindoumnúmerocadavezmaiordemigranteschinesesedeemigrantesestrangeiros(Bergère,2002).Poroutrolado,noiníciodosanosde1870,ageneralizaçãodanavegaçãoavaporedascomunicaçõestele-gráficasalterouprofundamenteasestruturasdasempresasestrangeirasdeXangai(Bergère,2002),facilitouascomunicaçõeseconómicasefinanceiras,eincentivouadeslocaçãodosmigrantesquealimentaramdemão-de-obraascasascomerciaisefinanceiras,eosnúcleosindustriaisqueseforaminstalando.Seoelevadonúmeroderegistosqueocorreunosanosde1890e1892(Fig.IV.3)podeserexplicadopelaelevaçãodoestatutodarepresentaçãoconsularportuguesaemXangai,115proporcionandoaprofissionalizaçãodosseusserviçoseasuaadequa-çãoàsexigênciaspolíticasdefinidaspeloministériodosNegóciosEstrangeiros,talfactonãoescondearealidadedeumcrescimentodofluxomigratórioqueonúmeroderecenseadosconfirma.Constata-sequeoconsuladoportuguêsmantémumvolumeconstantederegis-tosaté1901.Em1903e1904regista-seoprimeiropicodonúmeroderegistadosnoConsulado,coincidindocomapublicaçãodoregulamentodosregistosconsula-res.Diferentesautoressãounânimesemconsideraroanode1895comoodeiníciodasegundafasedeindustrializaçãodeXangai,verificando-seumnovosaltonoseudesenvolvimentoeconómicograçasaoaumentodoinvestimentoprivadoque,emgrandeparte,substituiuodinamismodafaseanterioraindamuitodependentedasestruturaspolíticaseadministrativasdacidade(Zhengshu,1996;Bergère,2002).EstanovafasedavidaeconómicadeXangaiocorrenasequênciadoTratadodeShi-monoseki116quepõefimàguerrasino-japonesade1894-1895impondocondiçõesgravosasparaaChina,ficandoestapermeávelàentradadecapitaisedemigrantescomorigemnoJapão(Hsü,1995;Keay,2008).Trata-sedoperíododeascensãodeumaeconomiaurbanaindustrializada,instalando-senovasáreasdeproduçãoin-dustrial,agoramaisligadaabensdeconsumoedeequipamento(Zhengshu,1996;Bergère,2002),protagonizadoporumaeliteburguesarepresentadanapoderosaCâmaraGeraldoComércio,criadaem1903(Henriot&Roux,1998).Nestafase,Xangaipassouaser,nãosóumcentroeconómicochinêscomdesenvolvimentoplu-ral,principalmentenossectoresfinanceiroecomercial,comotambémumpontodeencontrodoscapitaisinternacionaisnaChinaenaÁsiaOriental,funcionandocomoumponto-chavenomercadointernacionalnaquelaregião(Wang,1996).Foiaindanaprimeiradécadadoséculoxx,inseridonumperíododeexpansãoin-115Cf.ParteII,Cap.6.116Deacordocomoarticuladodotratado,aChinareconheceu:aindependênciadaCoreia,pondofimaopagamentodotributoimperialquelheerapago;opagamentodeumaindemnizaçãode200milhõesdetáeis;acedênciadailhadeTaiwan,doarquipélagodePenghu(Pescadores)edapenínsuladeLiaodong(sudestedaManchúria);aaberturadosportosdeShashih,Chungking,SoochooweHangchowaoJapão;eodireitodosjaponesesinvestiremnaindústriachinesa(Spence,1990;Hsü,1995;Keay,2008).
311Fig.IV.3–NúmeroderegistosanuaisnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1930)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
312ternacionaldoscapitaisamericanos,queXangaiconheceuoaumentodonúmerodefirmascomerciaiseindustriaisamericanas,assimcomodonúmerodebancos(Wei,1987).Relembra-setambémqueapopulaçãoamericanaaresidiremXangaicresceude562pessoas,em1900,para940,em1910.Dezanosdepois,em1920,acomunidadeamericanadeXangaiatingeoseuauge,comumapopulaçãorecensea-dade2264migrantes(Feetham,1931).AestemovimentodecapitaisemigrantesnãoéestranhotambémonascimentodeumadasmaisimportantescomunidadesestrangeirasemXangaiduranteoséculoxx:acomunidadedemigrantesrussosque,emcincoanos,de1900a1905,cresceude47para354pessoas,dandorostoaoprimeirograndesurtodemigrantesdeorigemrussa,conhecendodepoisumnovoeimportantesaltoquantitativoapósarevoluçãobolcheviquede1917(Feetham,1931).Assim,oaumentodonúmeroderegistosdemacaensesnoConsuladodePor-tugalemXangai,nosprimeiroscincoanosde1900,acompanhandoatendênciadecrescimentodacomunidadequeseinstalouemmeadosdoséculoxix,conheceuumnovoimpulso,provocadopelaatracçãoexercidapelasmudançasqueseoperavamnasestruturaseconómicasesociaisdacidade.Foiaindanestecontextoqueseinse-riuonovoaumentoverificadoem1907,apósumabrandamentoem1905e1906(Fig.IV.3).Estegrandeaumento,paraalémdaexplicaçãoquedecorredocontextoeconómicoesocialquesevivianaquelasociedadedeacolhimentodosmigrantesmacaenses,sósepoderáexplicarsesetiveremlinhadecontaqueeleocorrenumafaseemquejáseencontravainstaladaumacomunidadeondefiguravamalgumasdasmaisrepresentativasfamíliasmacaensesqueparticiparamnadiásporae,maisconcretamente,naemigraçãoparaXangai.Famíliasqueseconstituiramcomopólosdeatracçãodenovosemigrantes,participandonaconsolidaçãodeumacomunida-dequesefoifixando,atítulodefinitivoemXangai,ondeforamcasandoeosseusfilhosforamnascendo,integrando-senotecidosocialdacidade.AentradadePortugaledaChinanoprimeiroconflitomundialtrouxecon-sigoumnovoaumento,aindaquepoucoacentuado,donúmeroderegistosnoconsulado,sendonecessárioesperarpor1921paraqueseencontreoanocomonúmeroderegistosmaiselevadodesteprimeiroperíododaemigraçãomacaen-separaXangai(Fig.IV.3).AcontinuidadenaintroduçãodenovoscapitaisemXangai,odesenvolvimentodeumaindústriaecomérciodiversificados,eaacu-mulaçãofinanceiraatingiramoseumáximolimitenosanosde1920.Avelhacidadeperdeuassuasmuralhasem1912,sobapressãodosmercadoresdesejososdeexpandiracidadeedefavoreceronegócioeascomunicaçõesparaumamelhorintegraçãodasconcessõesestrangeirascomacidadechinesa.EstamosnaidadedeourodeXangai,protagonizadapelosantigosmercadoresdaChinaimperial,osmandarinsinvestidores,oscompradoreseoutrosnovosgrupossociais(Henriot&Roux,1998).
313Umanovaondaderiquezavaicontinuaraatrairnovosimigrantes,noqueéajudadanãosópelaconjunturainternacional,mastambémpelaconjunturapolíti-cainternadaChina.NesteperíodoemqueacidadeviviaoseuapogeueconómicoentrouemXangaiasegundagrandelevadeimigrantesrussos,fugindodarevolu-çãobolcheviqueedaguerracivilqueselheseguiu.Em1915,apopulaçãorussadeXangaieraformadapor361pessoase,cincoanosdepois,ascendeua1266(Fee-tham,1931),nãodeixandodecontinuaracrescernosquinquéniosseguintes.Poroutrolado,duranteoperíododosSenhoresdaGuerra,117quegeneralizaoestadodeguerracivilnoterritóriochinês,entreosanosde1916e1926,algumasregiõesficaramforadoconflitobeneficiando,emparte,comele(Bonavia,1995;Hsü,1995;Fenby,2008).Operíododomovimentonacionalistachinês,nosanos20,criounovasoportunidadesparaaselitespolíticaseintelectuaisquesehaviamfor-madonoestrangeiro.Estaselitesprotagonizaramalgumasdasprincipaisreformasqueseverificaramnosespaçosurbanos.NocasodeXangai,ogovernomunicipalincluíagabinetesresponsáveispelahigiene,educação,obraspúblicas,etc.,ondesedestacavamtécnicosuniversitáriosformadosempaísesocidentaisounoJapão(Esherick,2000).NocasodeXangai,comumapopulaçãoquerondaria,nestaépoca,os2,5milhõesdepessoas,aburguesiaestrangeiracontinuavaaconstruirnasuaáreamaisnobre–Bund–inovadoresapartamentosemArtDeco.Aburguesiachinesaaumentavaasuainfluêncianosnegóciosenaadministraçãodacidade.ACâmaraGeraldoComércioaproveitavaosconflitosentreoslíderesmilitareschinesesparadeclararasuaindependênciadePequim,passandoanegociardi-rectamentecomosgeneraisquelheestivessemmaispróximos,deacordocomassuasconveniências.Nestecontextodecrescimentoeconómicointernoedeinsta-bilidadepolítica,militaresocialquesevivianorestodepaís,cresceuonúmerodechinesesqueseinstalamnasconcessõesestrangeirasàprocuradesegurançaebem-estar(Fenby,2008).NosegundoperíododaemigraçãomacaenseparaXangai(1930-1952)pode-mosencontrartrêsfasesmuitodistintas.Aprimeira,nosanosde1930,apresentaumnúmeroderegistosanuaissensivelmenteigual,mantendo-senafaixadas50-100matrículas(Fig.IV.4).CoincidecomoprolongamentodasegundafasededesenvolvimentoeconómicodeXangai,queseestendeuaté1936.Xangainosanos30eraumacidadecosmopolitaeinternacional,cujaeconomiasedesenvolviaaoritmodassuasmigrações.Osserviçosfinanceirosdesenvolveram-seàmedidaqueacidadesefoitransformandonumlugarplurinacional.117DepoisdamortedeYuanShikai(1859-1916),ohomememquemSunYat-sen(1866-1925)confiouapresidênciadarecémimplantadaRepúblicaChinesa,opaísdividiu-seentrechefesmilitaresquesedegladiaramentresinumconflitoqueseprolongouaté1928.Doisnomessobressaemnesteperíodo:WuPeifu(1874-1939),osenhordaguerramaisimportantenasprovínciasdeHubeieHunan,eSunChuanfang(1885-1935),senhordaguerraemNanquim(Spence,1990;Bonavia,1995;Hsü,1995).
314Fig.IV.4–NúmeroderegistosanuaisnoConsuladodePortugalemXangai(1930-1952)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
315Poroutrolado,opesodopodereconómicodaburguesiachinesa,emergentecomoadventodoregimerepublicanode1911/12,exerceumainfluênciacadavezmaiornaadministraçãodacidade.Amunicipalidadechinesa,instituídapelogover-nonacionalistade1927,tinhapelafrenteodesafiodegerirumterritórioocupadopelasduasconcessões,enquantoamaiorpartedosrecursosproduzidospelametró-poleiapararàscaixasdasadministraçõesestrangeiras.Ameiodosanos30,ostrêspoderesmunicipaistinhamchegadoaummodusvi-vendiehaviamreguladoasprincipaisquestõesdesoberaniaqueselhescolocavam.Asambiçõesjaponesas,naChinaeemXangai,tinhamfeitoosdirigenteschinesestomarconsciênciadointeressedepreservar,momentaneamente,umapresençaoci-dentalnacidade,aindaquesacrificandooobjectivodereconquistarasconcessões.Assim,aodesenvolvimentoeconómico,comercial,industrialefinanceiro,alia-seumaestabilidadepolíticaeadministrativaquegarantiuamanutençãodoestilodevidadeXangai,paramuitos,úniconomundoentre-guerras.Asegundafaseinicia-seem1938eprolonga-seaté1941.Naqueleprimeiroano,onúmeroderegistosultrapassaabarreirados100,paranostrêsanosseguintesatin-girquantitativosnuncaalcançadosanteriormenteequenãoserepetiramnofuturo.Em1941,onúmeroderegistosrealizadosnoConsuladodePortugalultrapassaas550matrículas(Fig.IV.4).Entre1937e1939,Xangaiviveoseuperíododeprosperidadeefémera(Bergère,2002),comosequisessefugirdacrisequeseanun-ciavaequecondiziriaàIIGuerraMundial.Umnovofluxodecapitais,migrantesenecessidadesdeconsumoconjugam-separaofereceraXangaioseuúltimoebreveperíododeriqueza.Aactividadenasconcessões,ondeoafluxoderefugiadospro-vocouoaumentodaprocurainterna,renasciaeosbancosficaramcommaiscapitaldisponível.Paraescaparaocontroledosjaponeses,osempresárioschinesesfixam-seasuldorioSuzhou,provocandoadeslocaçãodocentroindustrialdacidadeparaocoraçãodasconcessõesestrangeiras(Bergère,2002).Achegadadosemigrantes,russosejudeuscomorigemnaAlemanhaeÁustria,vaialimentaracomunidademacaensedeXangai,ouporviadocasamento,comofoiocasodemuitasmulheresrussasquecasaramcommacaenses,oudeumconjuntodeemigrantesaustríacosealemãesque,umavezchegadosaXangai,inscreveram-senoConsuladodePortugalreclamandoorigensfamiliaresportuguesas.Finalmente,aterceiraeúltimafasedaemigraçãomacaenseparaXangaiencon-tra-serepresentadapelomodocomoevoluíramosregistosdecidadãosportuguesesnoseuconsulado.OsúltimosanosdaIIGuerraMundialprovocamumaquebraabruptanonúmerodematrículas(Fig.IV.4).ParaalémdanãoexistênciadenovosmigrantesmacaensesachegaraXangai,sabemosqueestaquebrarepresentatambémoiníciodasaídadosmacaensesdeXangaiembuscadenovosdestinos,iniciando-seumanovafasenasuadispersãopelomundo.SeainvasãodaChinapeloJapãoem1937eodeflagrardaguerra,doisanosdepois,ofereceramaXangaioseuúltimo
316períododeriqueza,ainvasãodeXangaieageneralizaçãodaguerraatodoogloboapartirde1941,confirmaramquetalprosperidadenãopassavadeumarealidadetransitória.Nofinalde1941,asconcessõesestrangeirasdeXangaisãoocupadaspelasforçasmilitaresjaponesase,emFevereirode1943,ascomunidadesestrangeirassãoacantonadas.Nesteano,nomêsdeJaneiro,aConcessãoInternacionalpassaparaasmãosdeWangJingwei118e,emJulho,éavezdaConcessãoFrancesa:éaentregadasconcessõesàsautoridadeslocaischinesasqueseencontravamnadependênciadirectadopodermilitarjaponês.DepoisdacapitulaçãodoJapãoem14deAgostode1945,segue-seaentradaemXangaidastropasdoGuomindanglideradasporJiangJieshi(ChiangKai-shek)nodia10deSetembro,umapresençatambémelatransi-tória,sendosubstituídapelachegadadasforçascomunistasem25deMaiode1949(Bergère,2002).Nodia1deOutubrodessemesmoanoéproclamadaaRepúblicaPopulardaChinae,comela,iniciou-seumnovoperíododahistóriadacidadedeXangai,politicamenteunida,semapresençadadiversidadedepovosenaçõesque,durantecercadecemanos,atransformaramnumlugarsingular,emgrandemedidaporqueteveacapacidadedealbergaromundodentrodesi.Ummundoondevive-ram,trabalharam,nasceramemorreramosmacaensesdeMacau,deHongKongedemuitasoutrasorigensqueconstituíramacomunidadedosportuguesesdeXangai.2–OsRecursosCulturaisDisponíveisRelembrandoanossahipótesedepartidaparaestainvestigação,consideramosdesdeoinícioqueasmotivaçõeseconómicaseascaracterísticassocioculturaisdaemi-graçãomacaense,iniciadaemmeadosdoséculoXIX,emergemdasmutaçõespolíticaseeconómicasocorridasnaChinaapartirde1842,emparticularnassociedadesdeorigem(Macau)edeacolhimento(HongKongeXangai).Apertinênciadestahipóteseimplicaconsiderarque,seasmotivaçõeseconómicasresultaramdirectamentedasmudançasintroduzidasnaChinaapós1842,istoé,numcontextotemporaldepro-ximidade(tempocurto),jáascaracterísticasdacomunidade,queserevelaramnessemesmocontextosocial,económicoepolítico,sãoresultadodeumlongoprocessode(re)construçãodeumquadroculturalqueevoluiudesdemeadosdoséculoxvi(numalógicatemporaldelongaduração).Asrespostasculturaisdacomunidademacaenseàsmudançassociais,económicasepolíticasvividasnaChinaemmeadosdoséculoxix,quesetraduziramnaopçãopelasaídadosseusterritóriosdeorigem,principalmentedeMacau,passarampelacapacidadedemobilizaçãoderecursossocioculturaisqueviabilizaramapartidaeachegada/integraçãonassociedadesdeacolhimento,osquaispodemseranalisadosemtrêsdimensões.118WangJingwei(1883-1944),colaboroucomosinvasoresjaponesesapartirde1937,tendoformadoumgovernocolaboracionistaem1940(Dillon,1998;Bergère,2002).
317Aprimeiradimensãoconsideraaexistênciadeumquadroculturalmacaense,entendidocomoumtodocoerenteeestruturado,queevoluiueseconsolidouaolongodostrezentosanosqueantecederamasgrandescorrentesmigratóriasquesetransformaramnadiásporamacaense.Recursosculturaisacumuladosnoseiodafamíliaenaeducação(capitalculturalecapitalsocial),e(i)mobilizadospelosmacaensesnoactodeescolheraopçãodeemigrarenaintegraçãonoterritóriodedestino(facilitadoresdaexpulsão);(ii)reconhecidosnasociedadedeacolhimentocomosocialmenteválidosecapazesdedesempenharumpapelimportantenoteci-doeconómico-empresarial(exercendooseupoderdeatracção).Asegundadimensãodestesrecursosculturaisdecorredadinâmicadeintegraçãosocialnoterritóriodedestino(nocasoemestudo,Xangai)tendoemvistaadaptar--seaumnovocontextosocial,económicoepolítico.Poderemosestarperanteaca-pacidadedereconstruçãodasuaidentidadecultural,abrindo-seduasviaspossíveisqueacomunidademacaensetendeaconciliar:uma,dedisponibilidadeemreceber,porempréstimo,valoresepráticasculturaisdeoutrosgruposculturais-nacionais;outra,depreservaçãodasuaidentidade.Seguimosaquiumadasideiasdaescolaantropológicaamericana,herdeiradastesesdeFranzBoas,defensorasdahipótese«dequeentreempréstimoeinovaçãoculturaisnãoháumadiferençaessencial,sen-dooempréstimocontraídomuitasvezesemtransformaçãooumesmorecriaçãodoelementoadoptado,umavezqueesteúltimoterádeseadaptaraomodeloculturaldaculturaqueorecebe»(Cuche,2006,p.63).Noentanto,amaioroumenorcapacidadedeconciliarestasduasviasdepende,emprimeira-mão,nãodefactoresculturais,masdolugarocupadopelacomunidademacaensenotecidosocialdasconcessõesestrangeirasdeXangai.RogerBastide,analisandoosquadrossociaisdaaculturação,tornaclaroqueasrelaçõesculturaisdevemser«estudadasnointeriordosdiferentesquadrosderelaçõessociais,podendofavorecerasrelaçõesdeintegra-ção,decompetição,deconflito,etc.Osfactosdesincretismo,demestiçagemcultu-ral,ouatémesmodaassimilação,devemserrepostosnoseuquadrodeestruturaçãooudedesestruturaçãosociais»(Cuche,2006,p.100).Aunirestasduasdimensõesencontramosoconceitodecultura,talcomonósodefinimosnaParteIdestetrabalho.Relembremosaimportânciadeseabando-narumavisãoestática,herdeiradadefiniçãocientíficadecultura,inauguradaporEdwardTaylor,comoméritodelheoferecerumavisãoglobaldavidadohomemenquantosersocial:culturacomo«umtodocomplexoquecompreendeoconhe-cimento,ascrenças,aarte,amoral,odireito,oscostumeseasoutrascapacidadesouhábitosadquiridospelohomemenquantomembrodasociedade»(TaylorcitadoporCuche,2006,p.40).Estadefiniçãovaidarorigemaumnovocaminhonaevoluçãodopensamentocientíficoemtornodoconceitodecultura,mantendoestemarcofundamentaldeentendê-lacomoumtodocoerenteeestruturado,quernaescolaantropológicaamericana,querfrancesa.Seguindoesteparadigma,osdiscí-
318pulosdeBoas,daescolaamericana,avançamcomoconceitodemodelocultural,designandoeste«oconjuntoestruturadodemecanismosatravésdosquaisumaculturaseadaptaaoseumeioambiente»(Cuche,2006,p.62).Considerandonósqueestemeioambientedeveserentendidodeformaintegrada,noseuduplosen-tido,deambientenaturalesocial,esteconceitodemodeloculturalaproxima-nosdosfenómenosqueresultamdoconvíviodeváriasculturas,osquaisdependemdascaracterísticasdosgruposculturaisemcausa.Estaideiaabre-nosaportaparaosegundoelodeuniãoentreaquelasduasdi-mensõesemquedevemserentendidososrecursosculturaisdisponíveis.Nocasoemestudo,acomunidademacaenseoferece-nosuminteressanteexemplodecomoaculturaé,emprimeirolugar,umprodutodahistória,namedidaemqueascarac-terísticascomunsdeumpovo,quersejamfísicas,quersejamsimbólicas,sãoumaconsequênciadasuaidentidadesociopolítica(Cuche,2006).Assim,respeitandoestaperspectiva,é-nosmaisfácilcompreenderqueomodeloculturalmacaense,possíveldeseranalisadoemXangaiequesetraduziunoesforçodasuaintegraçãonestasociedade,jáexistiapreviamenteou,melhordizendo,sempreexistiunasocie-dadedeorigem(Macau).Aqui,aolongodetrêsséculos,acomunidademacaensefoi-seculturalmentereconfigurando,deacordocomasmudançassociaisqueforamocorrendo,muitasdelasintimamenteassociadasàsmigraçõesquetiveramMacaucomoterritóriodedestino.119Estemodelocultural,emúltimaanálise,transfor-mou-senumrecursoimportantenoprocessomigratóriomacaense,principalmentenomododefuncionamentodasredessociaisquepermitiramefacilitaramasaídadeMacauatodososquefizeramessaescolhae,também,asuaintegraçãoemXangai.UmavezemXangai,acomunidademacaenseinstalou-seeafirmou-senumcontextosocioeconómicoepolíticofortementemarcadopeladiversidadecultural--nacional.Emtermosglobais,demosjácontadestarealidadeemcapítulosanterio-resnaParteIIdestetexto.Noentanto,importairmaislonge,namedidaemqueestadiversidadequecaracterizaasociedadexangaiensefoi,emparte,absorvidapelaprópriacomunidademacaense.Eaquiresideaterceiradimensãodos,pornósdesig-nados,recursosculturaisdisponíveis,asaber,adisponibilidadedosmigrantesma-caensesde,porumlado,transportarparaXangaitodaadiversidadedassuasorigenseuro-asiáticase,poroutrolado,deintegrar,nosseusnúcleosfamiliares,migrantesdeoutrasorigens,constituindo-seestadupladisponibilidadecomoumrecursocul-turalquefoimobilizadocomofactorfacilitadordaintegraçãoculturaldacomuni-dade.Indoaindaumpoucomaislonge,recuperemosapretensãodeLévi-Straussdedeterminaros«invariantes»daculturae,domesmomodoqueesteantropólogoavançacomapropostadeque«édanaturezadohomemviveremsociedade,masaorganizaçãodavidaemsociedaderelevadaCulturaeimplicaaelaboraçãode119Cf.ParteIII.
319regrassociais»(Cuche,2006,p.80),tambémnósnosatrevemosapensarque,paraacomunidademacaense,dentrodoseuquadrocultural,asmúltiplasdiversidadesdassuasorigensconstituem-secomoum«invariante»analítico,quenospermitees-tudarecompreenderasopções,ostrilhosmigratórioseasestratégiasdeintegraçãonosterritóriosdeacolhimentoporondesedispersaramnomundo.Énestesentidoqueadquiretodaapertinênciaanalisarasorigensespacio-cul-turaisdosmigrantesmacaensesquesefixaramemXangaiedetodosaquelesqueseintegraramnestacomunidade,registando-senoConsuladodePortugal.Tendoporreferênciaoanodematrículaépossívelidentificaranaturalidadede4269migrantes(deumtotalde5263nomes)queseregistaramnoconsuladoportuguêsdeXangai(QuadroIV.2).Algunsdosterritóriosdeorigemforamagre-gados,adoptandodoiscritérios:aproximidadegeográficaeasorigensnacionais/coloniais.OprimeirocasodizrespeitoaoSuesteAsiático:Singapura,TailândiaeFilipinas(SingTaiFilip).Emseguida,decidimosjuntarosmigrantesnaturaisdaAle-manhaedaÁustria(Alem/Austria).ImportaesclarecerqueosmigrantesnaturaisdaManchúriaeramdeorigemrussa.Oterceirocasorefere-seàspossessõesportu-guesas(Poss.Port),africanaseasiáticas,asquaisincluemGoa,DamãoDiueTimor(onúmerodecasosétãodiminutoqueentendemosnãosejustificaradesagregaçãoentrepossessõesafricanasepossessõesasiáticas).Finalmente,decidimosjuntaram-seosmigrantesnaturaisdolesteeuropeu,daRússiaedaManchúria(LesteRusMan).QuadroIV.2–NúmerodemigrantesmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,pornaturalidade(1880-1950)OrigensTotal%Xangai195383,1Macau1122HK471China2329,0Japão109SingTaiFilip44EUA663,3GB36Alem/Áustria30França8Portugal562,3Poss.Port44LesteRusMan982,3TOTAL4269100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
320Numaprimeiraabordagemàanálisedestesdiferentesgruposdemigrantes,po-demosconstatarexistirumacertacoerênciaentreosseusterritóriosdeorigem,tendoemcontaocontributo,quantitativo,quederamparaalimentaracomunida-demacaensedeXangai:ogrupoquemaissedestacajuntaMacau,HongKongeXangai,ascidadesemsolochinêsquesãoasprotagonistasdestefluxomigratório;seguem-seosterritóriosasiáticosvizinhos,comoSingapura,TailândiaeFilipinas,aosquaissejuntamaChina(excluindoaquelastrêscidades)eoJapão;segue-seogrupoque,paraalémdosEUA,reúneospaíseseuropeusdaGrã-Bretanha,Ale-manha/ÁustriaeFrança;depois,surgemagregados,Portugaleassuaspossessõescoloniais;finalmente,oúltimogrupoéaquelequeassociaaEuropadeLeste,aRússiaeaManchúriaRussa.a.Macau,HongKongeXangai–osPrincipaisTerritóriosdeOrigemMacau,HongKongeXangaisãoosprincipaisterritóriosdeorigemdacomu-nidadeportuguesaquesefixouemXangaiaolongodoscemanosdasuaexistência,representando83%doseutotal(QuadroIV.2).AmaiorpartedosmacaensesregistadossãonaturaisdeXangai.Convémdesdejásublinharqueestegrupode1953macaenseséconstituídopormigrantesdese-gundageração,peloqueassuascaracterísticasdemográficastêmcontornosmuitodiferentesdaquelesquevamosencontrarnosmacaensesnaturaisdeMacaueHongKong.OprincipalterritóriodeorigemmigratóriaéMacau,dondesaíram1122dosmigrantesregistadosnoconsulado.Destes,conhecemosoanodematrículade1110.MacauéoúnicoquealimentaacomunidadedeXangaiemtodasasdécadas,mesmoem1950,quandojáestavaanunciadoofimdasconcessõesestrangeiras.Contudo,talpodenãosignificarachegadadenovosmigrantes,masoregistodealgunsque,jávivendonacidade,sóseregistaramnosúltimosanos,ounosúlti-mosmeses,defuncionamentodarepresentaçãoconsularportuguesaemXangai.OsmigrantesnaturaisdeMacaudãoumcontributodecisivonosanosdearranquedamigraçãoparaXangai,mantendo-seatéàsegundadécadadoséculoxxcomooprimeiroterritóriodeorigemdestefluxomigratório(Fig.IV.5),influenciandodeformadecisivaosvalorestotaisdonúmeroderegistosdosmigrantesnoConsuladodePortugal.Apartirdadécadade1900,onúmerodemigrantesdeMacauconheceuumadiminuiçãoconstante,entrandoemcontra-ciclocomototalderegistos.EstadiminuiçãoécompensadacomaregularmigraçãodeHongKongecomocrescimentoconstantedosmacaensesfilhosdesegundageraçãoquejánascememXangai.
321Fig.IV.5–MigrantesnaturaisdeMacau,XangaieHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Noquedizrespeitoàsuadistribuiçãohomem/mulher,existemtendênciasdife-rentesaolongodotempo,entreosmigrantesnaturaisdeMacauedeHongKong(QuadroIV.3).NãoseincluinestaanálisecomparativadadistribuiçãoporsexoosnaturaisdeXangaiporqueparaestapopulaçãoonúmerodehomensemulheresémaisresultadodasuaevoluçãodemográficadoqueumacaracterísticamigratória.QuadroIV.3–MigrantesnaturaisdeMacaueHongKongregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)MACAUHONGKONGSexo1880-19291930-1952Total1880-19291930-1952TotalNº%Nº%Nº%Nº%Nº%Nº%Masc.70777,210051,580772,715758,48846,324553,4Fem.20922,89448,530327,311241,610253,721446,6Total916100,0194100,01110100,0269100,0353100,0459100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Noprimeiroperíododadiáspora,até1929,podemosconstataraprevalênciademigrantesnaturaisdeMacaudosexomasculino(77,2%),umatendênciaque
322tendeaequilibrar-seapartirde1930,quandoadiferençaentresexosseficape-los3%.NocasodosmigrantesnaturaisdeHongKong,onúmerodemigrantesmasculinos,apesardetambémsermaiornoperíodode1880a1929,existeumamenordiferençaemrelaçãoaosfemininos,quandocomparadacomaqueseverificanosmigrantesnaturaisdeMacau.Após1930,asituaçãoinverte-se,comumaper-centagemdonúmerodemigrantesfemininos(53,7%)ligeiramentesuperioràdosmasculinos.Razõesdeváriaordempodemcontribuirparaexplicarestastendências.NocasodeMacau,referimo-nosamigrantesdeprimeirageração,enquantoqueosnaturaisdeHongKong,sãojáosfilhosdaprimeiravagadaemigraçãoMacau--HongKong,reconhecendo-seque,nocasodaprimeirageração,predominavaaemigraçãomasculina.Apartirde1930,comasredessociofamiliaresdaemigraçãomacaenseconsolidadas,aumentouatendênciaparaqueaemigraçãoassumisseumcaráctermaisfamiliar.Esteéocomportamentoqueseverificatambémquandoaemigraçãoéprotagonizadapelosfilhosdemigrantes,sugerindo-sequeestesencon-travamapoionasuaopçãodeemigrar,quernoterritóriodeorigem,quernodedestino.Reforçandoestaideia,importarealçarqueosprincipaisnúcleosfamiliaresmacaensesencontravam-seinstaladosnastrêscidades.Finalmente,nãopodeserdescuradaumaquestãoformalqueenvolveosregistosnoconsulado:oaumentodonúmeroderegistosdosexofemininoapós1930explica-setambémpelainscriçãodemulheresqueenviuvaramequeseregistampelaprimeiravez,noconsulado,apósamortedomarido.QuadroIV.4–MigrantesnaturaisdeXangairegistadosnoConsuladodePortugal,porsexo(1880-1952)Sexo1880-19291930-1952TotalNº%Nº%Nº%Masc.33952,561346,995248,7Fem.30747,569453,1100151,3Total646100,01307100,01953100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cál-culosdoautor.Comreferimosanteriormente,muitodiferentessãoascaracterísticasdapopu-laçãomacaensenaturaldeXangai.Éevidentequeasuadistribuiçãoporsexoapa-receequilibrada,comumaligeiravantagemdapopulaçãomasculina,noperíodode1880-1929(52,5%)e,noperíodoseguinte,dapopulaçãofeminina(53,1%),semquesejamderealçarasdiferençasentreosdoisprincipaisperíodosmigratórios(QuadroIV.4).
323AscaracterísticasdasfamíliasdosportuguesesdeXangaipodemaindasercomple-mentadascomaanálisedonúmeroedolocaldenascimentodosprimeirosfilhos.Noslivrosdematrículadoconsuladofoipossívelidentificaroregistode4106120filhos,distribuídospelos1301casais(QuadroIV.5),dosquaisapenas1292estãoreferidoscomosendoprimeirofilho(QuadroIV.7).Começandopelaanálisedonúmerodefilhosporfamília,encontramos32,7%defamíliascom4oumaisfilhos(umapercentageminferioràqueconstatámosemHongKong121querondavaos48%).Paraexplicarestadiferençaentreosdoisterritóriostemosdeentraremlinhadecontacomosuniversostemporaisdainfor-maçãorecolhida.Relembramosque,quantoaosdadosconsultadosnoConsuladodePortugaldeHongKong,foirecolhidaainformaçãorelativaàsmatrículasefec-tuadasaté1919.QuadroIV.5–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)NºfilhosNúmerodefamíliasdosmigrantesmacaenses(1880-1919)(1920-1952)TotaisNº%%Acum.TotalfilhosNº%%Acum.TotalfilhosNº%%Acum.Totalfilhos1610,21610,1161540,70,96040,30,4601450,91,77010,11460,50,8841350,92,66510,10,31360,51,3781210,22,81210,10,41220,21,5241171,24,077070,52,07710101,75,710040,61,040141,13,11409122,17,81080120,94,01088295,012,823230,41,424322,56,52567396,719,5273111,52,977503,810,33506539,228,7318212,95,8126745,716,04445478,136,8235446,111,9220917,023,045546511,248,0260628,620,52481279,832,750837412,860,822211415,836,334218814,547,256428915,476,217816623,059,333225519,666,8510113823,8100,013829440,7100,029443233,2100,0432Total579100,02364722100,017421301100,04106Médianºfilhos/família:4,1Médianºfilhos/família:2,4Médianºfilhos/família:3,2Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.120Nototalsão4172filhosqueseencontramregistados.Háumareduçãode66poisalgunsdosfilhosestãoemregistosdosquaissedesconheceoanodematrículadeseuspais.121Cf.ParteIII,Cap.3.
324SeanalisarmososdadosdoconsuladodeXangai(QuadroIV.5)nomesmointervalodetempo,até1919,oqualcorrespondeaproximadamenteaoprimeiroperíododadiáspora(até1929),podemosconstatarqueapercentagemdefamíliascomquatrooumaisfilhosigualaadeHongKong(48%).Istoé,noperíododearranqueefixaçãodacomunidademacaenseemXangai,osmigrantesrevelamatendênciaparaareproduçãodascaracterísticasdaestruturafamiliarnoterritóriodeorigem,tradicionalmentemarcadaspelaexistênciadeumnúmeroelevadodefilhos.Noentanto,noperíodoseguinte(1920-1952),quecorrespondeaproximadamenteaosegundoperíododadiáspora(1930-1952),verifica-seumaquebraacentuadade48%para20,5%,quebraestaquepoderáserexplicadapelainfluênciadascondi-çõessociais,económicasepolíticasdoterritóriodeacolhimento,particularmentegravosasnadécadade1940pelainfluênciaqueasconvulsõesmundiaistiveramnacidadedeXangai.Noentanto,sedesagregarmosestesdadosporterritóriosdeorigemvamosen-contraralgumasdiferençasdecomportamentoentreosmigrantesmacaensesnatu-raisdeMacauedeHongKong:44,7%dasfamíliasnaturaisdeMacautêm4oumaisfilhos,enquantoqueapercentagemdefamíliasdeHongKong,nasmesmascondições,nãoultrapassaos33%(QuadroIV.6).QuadroIV.6–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacauedeHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)NºfilhosNaturaisdeMacauNaturaisdeHongKongNºFamílias%%Acum.NºFamílias%%Acum.1610,21520,40,621,01430,61,221,02,11340,82,021,03,11210,22,21171,43,51081,65,121,04,2991,86,910,54,78254,911,842,16,87316,117,873,710,56377,325,1189,419,95458,833,9105,225,145510,844,7157,933,036312,457,12915,248,228216,173,13417,866,0113726,9100,06534,0100,0Total510100,0191100,0Médiadonºdefilhosporfamília:3,9.Médiadonºdefilhosporfamília:3,3.Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
325Comparandoestesvalorescomapercentagemde32,7%,relativaatodasasfamíliasdemigrantesmacaensesregistadosemXangai(QuadroIV.5),verificamosqueapercentagemdefamíliasnumerosasdemigrantesnaturaisdeMacaulheébastanteinferior,aopassoqueapercentagemdefamíliasnumerosasdemigrantesnaturaisdeHongKongémuitosemelhante.Estesresultadossugerem-nosumatendênciaparaasmudançasdecomporta-mentoàmedidaqueasfamíliasmigrantessevãoafastandodoseuprimeiroterritó-riodeorigem,Macau:enquantoqueasfamíliasdemigrantesnaturaisdestacidade,apresentamumaelevadapercentagemdefamíliasnumerosas(4oumaisfilhos),noqueserefereàsorigináriasdeHongKong,tratando-sejádemigrantesdesegundageração,tendemaalterarestecomportamento,verificando-seumareduçãonaper-centagemdefamíliasnumerosas.Estastendênciassãotambémconfirmadaspelonúmeromédiodefilhosporfa-mília.Apopulaçãototaldemigrantesapresentaumamédiade3,2filhosporfamília.Comumvalormuitopróximo,3,3filhosporfamília,encontramosasfamíliascujosprogenitoreseramnaturaisdeHongKong.NoquedizrespeitoaosnaturaisdeMa-cau,onúmeromédiodefilhosporfamíliaéde3,9filhos,umvalorbastantesuperior.Umoutroindicadorqueaquiimportaconsideraréolocaldenascimentodoprimeirofilho(QuadroIV.7).Os77,8%deprimeirosfilhosjánascidosemXangaisãoumclaroindício,porumlado,deumatendênciaparaqueestaemigraçãosefizessenumcontextofamiliare,poroutro,dequeaintegraçãosocialsefoireali-zando,garantindoafixaçãodosmigrantesapartirdafacilidadedeconstituiçãodenúcleosfamiliaresnasociedadedeacolhimento.QuadroIV.7–Localdenascimentodosprimeirosfilhosdosmigrantesmacaenses,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)LocalNascimentoNº%Xangai100577,8HK1038,0China755,8Macau655,0Japão231,8Rússia100,8Alem/Áustria40,3Filipinas20,2EUA10,1França10,1GDD10,1Tailândia10,1Ucrânia10,1Total1292100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
326PodemoslevaraindamaislongeestaanáliseseconhecermosocomportamentodosmigrantesquesefixaramemXangai,pelasuanaturalidade,MacaueHongKong(QuadroIV.8).QuadroIV.8–LocaldenascimentodosprimeirosfilhosdosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacaueHongKong,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)LocaldeNascimentoMigrantesNaturaisdeMacauMigrantesNaturaisdeHongKongNº%Nº%Xangai32766,614275,9Macau5611,410,5HK6212,73116,6China346,973,8Japão71,442,1Rússia40,8Tailândia10,2Filipinas21,1Total491100,0187100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Nesteparticular,osmigrantesmacaensesnaturaisdeMacaueosquenasceramemHongKong(segundageração)revelamcomportamentosemelhante,poisape-nas11,4%e16,6%,respectivamente,dosseusprimeirosfilhosnasceramnasuaci-dadenatal.Estefactosignificaqueumaelevadapercentagemdosfilhosjánasceramemterritóriosdeimigração,oquepoderácorresponderaumafortetendênciaparaqueasaídasefaçadeacordocomumalógicadeemigraçãofamiliar.Istoporqueseverificatambém,comoveremosaseguir,queamaioriadosmacaensesnaturaisdeMacauedeHongKongseregistamnoconsuladoindicandooestadocivilde«ca-sado»,fazendosuporacoexistênciadasduashipótesespossíveis:ouocasalembarcaparaXangai,ondeiniciaoprocessodedescendênciaouestesprimeirosfilhoscor-respondemacasaisformadosjánoterritóriodedestino.Todavia,nãotemosdadosquenospermitam,nestemomento,clarificaromodocomoestasduasrealidadesconviviamdentrodacomunidademacaensedeXangai.Assim,paracompletarestevectordeanálisedapopulaçãomigrantenaturaldeMacau,HongKongeXangai,faltaapresentarosdadosdisponíveissobreoestadocivildosmigrantesnomomentoemqueseregistaram(QuadrosIV.9eIV.10).
327Antesdeiniciarmosalgumasreflexõessobreesteindicador,importalembrarqueexistemdiferençasnosdadosdisponíveis,entreoshomenseasmulheres.Jáan-teriormentefizemosreferênciaaofactodasinformaçõesrelativasaoshomensseencontraremmaiscompletas,contrastandocomaausênciadeinformaçãorelati-vamenteàsmulheres,oqueinfluenciaosdadosquantitativossobreoestadocivildosmatriculados.Estadificuldade,queresultadaslimitaçõesdainformaçãoqueoslivrosdematrículaconsularesnosdisponibilizam,leva-nosateralgumasprecauçõesquandotentamosanalisarascaracterísticasdemográficasdestapopulação,parti-cularmenteoestadocivildosmigrantesdosexofeminino.NocasodasmulheresnaturaisdeMacau(QuadroIV.9),aelevadapercenta-gemdeviúvas(44,6%)resultadoregistoque,apósofalecimentodosseusmaridos,efectuavampelaprimeiraveznoconsulado.Indicavamoestadocivilde«viúva»,permanecendoporémadúvidase,quandochegaramaXangai,estavamjácasadasouseparaláforamsolteiras.Parcialmente,pensamosqueresidiráaquiaexplicaçãoparaqueapercentagemdemulherescasadas,naturaisdeMacau,sejade17,8%,en-quantooshomensascendema61,6%.Umaoutraexplicaçãoresidenapossibilidadedeexistirumaemigraçãomasculinaenvolvendohomenscasadosquedeixavamasesposasnoterritóriodeorigem.QuadroIV.9–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeMacau,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)Est.CivilSexoTotalTotal(%)Masc.Masc.%Fem.Fem.%Solteiro28234,811437,639635,6Casado49961,65417,855349,7Viúvo293,613544,616414,7Total810100,0303100,01113100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Todavia,comosdadosdisponíveis,pensamosquepodemosiradiantandoalgu-masreflexõeseretiraralgumasilaçõesque,articuladascomoutrosindicadores,nosajudamaaproximardarealidadesociofamiliardosmigrantesmacaenses,nomeada-mente,confirmando-seatendênciaparaacoexistênciadosdoistiposdeemigração:uma,masculina,envolvendosolteirosecasadossemacompanhiadaesposa;outra,decaracterísticasfamiliares.Tambémnãopodemosdeixardeequacionarahipótesedeexistirofenómenodereunificaçãofamiliar.Todavia,nãotemosdadosquenospermitamconfirmarestetipodemovimento.Alocalizaçãogeográficaeosmeiosdecomunicaçãoe
328transporteentreastrêscidadessugerem-nosqueestapossaserumahipóteseplau-sívelentreMacaueHongKong,masmaisdifícilderealizarentreMacaueXangai.Nãoobstanteestesimplesraciocínio,tambémpodemosadmitirapossibilidade,tendoemcontaoforteenvolvimentodasredesfamiliaresnesteprocesso,dealgu-masmulheresmacaensessejuntaremaosseusmaridosemXangai,aproveitandoacompanhiaeoapoiodeparentesquesedeslocassemparaaquelacidadeàprocuradeumanovaoportunidadedevida.Tambémapercentagemde34,8%dehomensqueseregistamcomosolteiros,nosdáaideiadequeaemigraçãodecaracterísticasfamiliaresconviveucomumaoutra,protagonizadapormigrantesmasculinossingulares,solteirosecasados.Masaimportânciadafamíliamanteve-sesemprepresentenacomunidade.Areforçarestanossaconvicção,encontramos84%destes282solteirosaalteraremposterior-menteoseuregisto,averbandoaindicaçãode«casados»,sendoestetambémumsi-naldequeasuafixaçãoemXangaieraumarealidadedecontornosmaisdefinitivosdoqueumasimplesemigraçãotemporária.UmarealidadesociofamiliardiferenteocorrecomosmacaensesnaturaisdeHongKong(QuadroIV.10).Nestegrupoéevidenteoequilíbrioentresolteirosecasados,quernoquerespeitaaoshomens,queràsmulheres,peloquesomosle-vadosapensarqueesteequilíbrioconfirmaoconvíviodaquelasduasmodalidadesdeemigração,afamiliareadepessoassolteiras.Noquedizrespeitoàsmulheres,observamosqueapercentagemdemulheressolteirasémuitosemelhanteàquenosfoipossívelobservarnasmigrantesnaturaisdeMacau.Agrandediferençaresidenonúmerodeviúvos.QuadroIV.10–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeHongKong,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)Est.CivilSexoTotalTotal(%)Masc.Masc.%Fem.Fem.%Solteiro11949,67234,819142,7Casado11447,57938,219343,2Viúvo72,95627,06314,1Total240100,0207100,0447100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Tendoemcontaaslimitaçõesdosdadosreferentesàsmulheres,quejáexpli-cámosanteriormente,podemoscentraranossaanálisenoscasosdoshomens.Seassimfizermos,podemosobservarqueMacaucontribuiuparaacomunidadema-
329caensedeXangaicomumapercentagemmaiselevadadehomenscasadosdoqueHongKong.Estadiferençareside,talvez,nofactodaemigraçãoapartirdacolóniabritânicaatingirfaixasetáriasmaisjovens,protagonizadasporfilhosdeemigrantesquejánasceramemHongKongequederamseguimentoàexperiênciamigratóriafamiliar.Resta-nosapresentarainformaçãorelativaaosmigrantesnascidosemXangai(QuadroIV.11),cujosdadossãosubstancialmentediferentesdosqueobservámosanteriormente.Defacto,nesteúltimocaso,tratando-sedefilhosdosmacaensesquejánasceramnoterritóriodeacolhimento,entreelesdominamaspercentagensrelativamenteaossolteiros:84,9%masculinose73,6%femininos.Estedomíniodeve-se,emgrandeparte,aofactodosfilhosdosmacaensesefectuaremoseuregistoautónomonoconsulado,quandoatingiamamaioridadeaos21anos.QuadroIV.11–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdeXangai,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)Est.CivilSexoTotalTotal(%)Masc.Masc.%Fem.Fem.%Solteiro69884,963673,6133479,1Casado11914,517720,529617,6Viúvo50,6515,9563,3Total822100,0864100,01686100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Noglobal,estaspercentagensaproximam-semaisdarealidadesocialdeumacomunidadequejáseencontravainstaladanasociedadedeacolhimento,diferentedaqueeratransportadapelosmigrantesrecém-chegadosaXangai,depoisdeaban-donaremosseusterritóriosdeorigem,querfosseMacau,querfosseHongKong.b.China,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas–oAnelAsiáticoJáanteriormentesefezreferênciaàideiadequeaemigraçãomacaenseconhe-ceuoutrosdestinosnaregiãodoSuesteAsiáticoedaÁsiaOriental.122EntreestesterritóriosencontramosalgumasregiõesdaChinavizinhasdeMacauedeCantãoeaindaalgunsdosportoschinesesabertosaocomérciointernacional,oJapãoquenadécadade1850reabriutambémosseusportos,easpraçascomerciaiscom122Cf.ParteII,Cap.4.
330quemMacau,desdesemprenegociou,comoasFilipinas,oSião(Tailândia)eSin-gapura.Paraestesterritóriosmuitosmacaensespartiram,seguindoamesmaopçãoqueosmigrantesqueescolheramHongKongeXangai.MasodinamismodestasduascidadesatraiuosdescendentesdasfamíliasmacaensesqueseencontravamdispersasporesteanelasiáticoemtornodeMacau.Maisdoqueumsimplescon-juntodeterritórios,constituíram-secomoumaredeeconómicaporondefluíamasprincipaisrotasdecomércioregionalemarticulaçãocomoscircuitosdocomérciointernacional.Recorrendo,novamenteaojornaldeMacauTa-Ssi-Yang-Kuo,ocomentárioaumanotíciasobreapossibilidadedeabriremMacauumaagênciadoMontepioGeraldeLisboa,oferece-nosmaisumavisãodadispersãodasfamíliasmacaensesporestesterritórios:ÉgrandeonumerodellesespalhadohojepelasproximascoloniasinglezaseportodososportosdaChina.SóemHong-kongseachampertodedoismil,etodoselescomordenadosdegrandevulto.Masnãohánemumsóqueseesqueçadesuafamilia,porquesãoboasasqualidadesqueoscaracterisam,ejustasenobresassuasaspirações.Aquiteemellespaes,maes,irmãseesposas,aquemestãofazendovaliososbeneficios,esetivessemdepertoummeiodelhesseraindamaisuteis,istoé,seo‘monte-piogeral’creasseaquiumaagenciadasecçãodesoccorrosmutuosqueadministra,associar-se-hiamempoucotempoaessabellainstituiçãoumgrandenumerodefilhosdestaterra.123Oscaminhosdaemigraçãovãosendotrilhadospelosmacaensesquenãoen-contraramemMacauascondiçõesparapoderemrealizarossonhosdasuavida.Caminhoscadavezmaisenraizadosnasociedadeequeaimprensaiatraduzindonassuaspáginas,noticiandoasuadispersãopelos«portosdaChina,JapãoeSiam,comoempregadosdecasascomerciaesinglezas,americanas,allemães,ecomelesconcordandonaopçãoquetomaram:fazemellesmuitobememprocuraremumrumodevidanoestrangeiro,vistoqueemMacauonãopodemacharemquantoosnossoshomenscompetentessenãodesenganaremdequeMacauéumacoloniaaltamenteaproveitavelparaumaexcellentepraçadecommercio».124Osmigrantesmacaensesnascidosnestesterritórios,muitosdelesacompanhadospelassuasesposasnaturais,porexemplo,doJapãoedasFilipinas,participaramtam-bémnofluxomigratórioquetemXangaicomodestino.Muitosnomespodemosencontrarentreestesmigrantes:AlfredoMariadeSousa125(n.1857,Singapura),123Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº43,28deJulhode1864,p.169.124Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,nº42,20deJulhode1865,p.171.125LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-54,Livro4,Registo691(1907).
331OtíliaMariadosRemédios126(n.1863,Banguecoque);JoséWildeLoureiro127(n.1868,Nagasaki),SilvanoGonçalvesJosédosRemédios128(n.1872,Manila),ouNunoHenriquedeCarvalho129(n.1890,Xiamen).Outros,encontrando-seemXangaidevidoaoscontactosentreasdiferentescomunidades,casaramcommu-lheresdeorigemjaponesaoufilipina.Entreestesúltimosencontramos,porexem-plo,ConradoMariaMaher(n.1878),130naturaldeMacau,chegouaXangaiem1884,tendocasadocomYokomiroTam,naturaldoJapão.OuCarlosMariaEmílioPereira,131naturaldeHongKongondenasceuem1879,casoucomumafilipina,EsperanzadelValleSaló.Naterradesuaesposanasceuoseuprimeirofilho.ChegouaXangainoanode1919.SãoosegundogrupomaisimportantedacomunidadedosportuguesesdeXangai,apesardecorresponderaapenas9%dototal,muitolon-ge,portanto,dos83%dosmacaensesnaturaisdeXangai,MacaueHongKong,queestudámosnopontoanterior.Emtermosquantitativos(Fig.IV.6),ogrupomaisimportanteéodosmi-grantesnaturaisdeoutrascidadeschinesesabertasàpresençaocidentalcomo,porexemplo,Cantão(44migrantes),Hankou(38),Fuzhou(31),Tianjin(26),Suzhou(15),Xiamen(12)ePequim(10).Nasuamaioria,eramlocalidadesdispersaspelolitoraldaChinaondemuitosmacaensesresidiamenasciam,alimentaramaco-munidademacaensedeXangai,acompanhandooritmodoseucrescimento.NomesmosentidoparticiparamosmacaensesnaturaisdoJapão,seguidosdaquelesqueseencontramaquiagrupadosequenasceramemSingapura,TailândiaeFilipinas,estesaforneceremosúltimosmigrantesduranteadécadade1940.Estegrupodemacaensesmanteveumequilíbrionasuadistribuiçãoporsexo(QuadroIV.12)comaspercentagensde47%dehomense53%demulheres.Ali-geiravantagemdemigrantesdosexofemininodeve-seaoscasamentosrealizadosemXangaientrehomensmacaenseemulheresnaturaisdaquelesterritórios.Sóentreosmigrantesde«SingTaiFilip»onúmerodehomens(63,6%)ésuperioraodemulheres(36,4%),fazendosuporaexistênciadeumamigraçãomasculinamaissignificativaentreosmigrantesdeXangaidepessoasnaturaisdestestrêsterritórios.126LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-55,Livro7,Registo1573(1924).127LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-54,Livro5,Registo1126(1918).128LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-53,Livro2,Registo207(1955).129LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-55,Livro9,Registo1957(1930).130LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-55,Livro2,Registo302(1900).131LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-54,Livro5,Registo1188(1919).
332Fig.IV.6–MigrantesnaturaisdaChina,JapãoeSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.QuadroIV.12–MigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)SexoChinaJapãoSingTaiFilipTotaisNº%Nº%Nº%Nº%Masc.10143,55247,72863,618147,0Fem.13156,55752,31636,420453,0Total232100,0109100,044100,0385100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Umavezqueamaioriadosmigrantesnaturaisdestescincoterritóriosasiáticossãosolteiros,comparticulardestaqueparaoshomensqueatingemos72,4%,pensamosque,nestecasoeaocontráriodoqueaconteciacomosmigrantesna-turaisdosoutrosterritóriosasiáticos,estaremosperanteindíciosdeestaserumaemigraçãoondeterápredominadoaidadehomenssolteirosparaXangai(Qua-droIV.13).
333QuadroIV.13–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdaChina,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas,porsexo,àdatadoregisto,noConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)Est.CivilSexoTotalTotal(%)Masc.Masc.%Fem.Fem.%Solteiro11872,47740,119554,9Casado4125,18644,812735,8Viúvo42,52915,1339,3Total163100,0192100,0355100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Tratando-sedenúcleosfamiliaresquejáseencontravammaisafastadosdoterri-tóriodeorigemdadiáspora,Macau,àsemelhançadoquejáanalisámosrelativamen-teaosnaturaisdeHongKongeXangai,estasfamíliastendemareduzirainfluênciadomodelofamiliartradicionaldosmacaenses:apenas26,9%defamíliascomquatrooumaisfilhos,correspondendoaumamédiade2,8filhosporfamília(QuadroIV.14),muitoabaixodapercentagemde32,7%edamédiade3,2filhosporfamí-lia,apresentadaspeloconjuntodosmigrantesmacaensesdeXangai(QuadroIV.5);emuitodistantedapercentagemde44,7%edonúmeromédiode3,9filhosporfamíliaqueseregistavaentreosmigrantesnaturaisdeMacau(QuadroIV.6).QuadroIV.14–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)ChinaJapãoSingTaiFilipTotaisNºfilhosNºFamílias%%Acum.NºFamílias%%Acum.NºFamílias%%Acum.NºFamílias%%Acum.1011,610,9911,63,210,91,9811,64,817,121,93,7746,511,317,114,354,68,3623,214,526,300,014,343,712,0523,217,7412,518,800,014,365,617,6469,727,439,428,117,121,4109,326,931016,143,5618,746,9321,542,91917,644,421524,267,7618,765,6321,564,32422,266,712032,3100,01134,4100,0535,7100,03633,3100,0Total62100,032100,014100,0108100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
334QuadroIV.15–Localdenascimentode1osfilhosdemigrantesnaturaisdeChina,Japão,eSingapura,TailândiaeFilipinas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)LocaldeNascimentoChinaJapãoSingTaiFilipJapão8China43Xangai541912Macau11HK311Total623114Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD--MNE).Cálculosdoautor.ApesardosdadosdisponíveisseremmuitomaisreduzidosdoqueaquelesquetemosaonossodisporparaosmacaensesnaturaisdeXangai,MacaueHongKong,pensamosquenãodevemdeixardeserapresentados(QuadroIV.15),maisnãosejaparaconfirmaratendência,jáindiciadanogrupoanterior,dosprimeirosfilhosnasceremnoterritóriodeacolhimento(Xangai).Osoutroslocaisdenunciamapos-sibilidadedeexistiremexperiênciasmigratóriasantesdeseterconcretizadoaopçãopelaemigraçãoparaXangai.c.EUA,Grã-Bretanha,FrançaeAlemanha/Áustria–osTerritóriosOcidentaisChegaaos3,3%onúmerodemigrantesregistadoscomoportuguesesnoCon-suladodePortugalemXangai,informandoseremnaturaisdequatropaíseseuropeus–Grã-Bretanha,França,AlemanhaeÁustria–aosquaisacrescentámososEUA.Noseuconjunto,Grã-Bretanha,FrançaeEUAforamosprotagonistasdapres-sãopolítica,militareeconómicaqueconduziuàaberturadaChinanadécadade1840,aoqualseacrescentaopapelpolíticoesocialdeliderançaquedesempenha-ramnacriaçãoeconsolidaçãodasconcessõesestrangeirasdeXangai.Emtermosquantitativos,acomunidadebritânicafoisempreamaioratétersidoultrapassadapelapresençajaponesa,entre1905e1910(Feetham,1931).Osbritânicosforma-vamogrupodeestrangeirosmaisinfluente,políticaeeconomicamente,durantetodaaeradasconcessões,calculando-seque,em1930,rondariamos10milresi-dentes(Henriot&Roux,1998).Até1880,onúmerodemigrantesamericanosemXangaimanteve-seacimadonúmerodemigrantesportugueses,masnestadécadaasituaçãoinverteu-se(Feetham,1931).Osamericanossempreformaramumaco-munidademenosnumerosaqueadosbritânicos,oquenãoosimpediudeadquirir
335umainfluênciafinanceiraimportante.QuandorebentouoconflitocomoJapão,erammenosde4mil(Henriot&Roux,1998).Noquedizrespeitoaosquesãonomeadosnosregistosdoconsuladoportuguês,verifica-seumpesomaiordenorte--americanosquandocomparadoscomosbritânicos.Porseulado,osnaturaisdaAlemanhaeÁustriaestãocircunscritos,nasuamaioria,àsdécadasde1930e1940,poisasuachegadaestádirectamenterelacionadacomaascensãodonazismoalemãoecomodeflagrardaIIGuerraMundial(Fig,IV.7).Fig.IV.7–MigrantesnaturaisdeEUA,Grã-Bretanha,França,AlemanhaeÁustria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.OsamericanosebritânicosquesurgemreferidosnosregistosdoConsuladodePortugalemXangaisão,maioritariamente,dosexomasculino(93,9%e91,7%,respectivamente).Trata-sefundamentalmentedehomensquesecasaramcommu-lheresmacaenses.Édiminutoonúmeroderegistados(8)queinformamseremnaturaisdeFrança,quasetodosintegramacomunidademacaensetambémporviadocasamento(QuadroIV.16):apenasumcasosurgecomotitulardoregisto,RosaWaltzFogal,casada,massemindicaçãodonomedomarido.132132LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-59,Livro16,Registo3285(1941).
336QuadroIV.16–MigrantesnaturaisdeEUA,Grã-Bretanha,Alemanha,ÁustriaeFrança,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)SexoEUAGBAlem/Áust.FrançaTotaisNº%Nº%Nº%Nº%Nº%Masc.6293,93391,7155067511682,9Fem.46,138,315502252417,1Total66100,036100,0301008100140100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Contudo,nãopodemosfalardeintegraçãonacomunidademacaense,apesardosseusnomesconstaremdosregistos,namedidaemque,deummodogeral,vãosurgindoinformaçõesdadesnaturalizaçãodemulheresmacaensesporqueestas,aocasaremcomhomensdeoutrasnacionalidades,adquiremanacionalidadedomarido.Encerrou-seesteregistoconformeodespachode11deMarçode1915norequerimentodeAntoniaJosefaCarneiro,datadode9deMarçode1915,vistoacertidãojuntaaoprocesso73/1915provarterellacasadoem24deDezembrode1913noConsuladoGerald’InglaterracomosúbditoinglezCarlosVicenteMedina.19deMarçode1915Barjona133Semuitasmulheresmacaensescasaramcomsúbditosbritânicos,algumascasa-vamcomportugueses,naturalizadosbritânicos:éocasodeCarlosVicenteMedina,cujonomeaparecenesteúltimoregistopornóscitado.Estarealidaderevela-nosaexistênciademudançasdenacionalidadeporpartedehomensqueoptarampelaci-dadaniabritânica(eraasituaçãomaiscomum)edasmulheresque,aodeclararemoseucasamentonoconsuladoviamoseuregistocancelado,poradquiriremanacio-nalidadedomarido.Noentanto,das36pessoasnaturaisdaGrã-Bretanhaquesur-gemnosregistos,apenastrêstêmnomesportugueses:umamulheredoishomens.NesteconjuntodemigrantesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,aexistênciadeindivíduosnaturaisdaAlemanhaedaÁustriatemumahistóriacom-pletamentediferente.VagassucessivasdejudeuschegaramaXangai:umadessasvagasdizrespeitoajudeusrussosfugidosdaguerracivil.Aúltimavagarefere-se133LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-54,Livro4,Registo899(1913).
337amigrantesdaEuropacentralquando,nofinaldosanosde1930,apolíticaanti--semitadeHitlercolocounoexíliodezenasdemilhardejudeus.Xangai,atravésdasconcessões,eraumdestinomuitoapetecível,namedidaemquenãoexigiaaapresentaçãodeumvisto.Entre1937e1939,20miljudeuseuropeusinstalaram-seemXangai(Henriot&Roux,1998).ParaBergère(2002),onúmerototaldejudeuspresentesnasconcessõesestrangeirasascendeua25mil.Aprocuradeprotecçãoporpartedestaspopulaçõeslevou-asabateremàportadosConsuladosqueseencontravamafuncionaremXangai,eoConsuladodePor-tugalnãofoiexcepção.Muitosdeles,comocarimbode«Provisório»foramaceites;alguns,depoisdaguerra,foram«Cancelados».AsnotasescritaspeloCônsulportuguês,noregistodeFilipeSimonson,sãoelucidativasdetodoesteprocesso.Nomomentodoregisto,em1940:Findaaguerraterádeprovarqueédescendentedirectodeportuguesesex-pulsosdoReinoporseremjudeus;faltandoseráesteregistocancelado,bemcomoodesuamulher.[assinatura]CônsulGeralUmavezpassadaaguerraegarantidaasegurança,algunsdosjudeusesclare-ciamasuasituação,confirmandonãoseremportugueses.FoiocasodeSimonsonque,esclarecendoasuasituaçãonumacartadirigidaaoconsulado,vêoseuregistocancelado:Cancelado.Esteindivíduonãoéportuguês,comoeleprópriodeclarounasuacartade6docorrente…8-10-1947.134UmasituaçãosemelhanteocorrecomoregistodeEdgarJorgeSteinhardt:Findaaguerrateráqueprovarqueodocumentoéverdadeiro,poislhefaltaoreconhecimentodoconsuladoemHamburgo.[Ribeiro]“Cancelado.Esteindivíduonãoéportuguêscomoprovamassuasdeclarações(videautodedeclaraçõesdatadode30deDezembrode1947).10-Jan.1948.135134LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-58,Livro15,Registo3118(1940).135LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-59,Livro17,Registo3369(1941).
338Oequilíbrioentrehomensemulheres(50%decadaumdossexos)comopode-mosobservarnoQuadroIV.16,justifica-sepelofactodesetrataressencialmentedenúcleosfamiliares.MasnemsempreoscasaiseramcompostosporpessoasnaturaisdaAlemanhaoudaÁustria.Umdoscasosatráscitadoéumexemplodoqueacaba-mosdedizer:FilipeSimonson(n.Altona-Alemanha,1900)eDilnaMariaRemé-diosSimonson(n.HongKong,1894)casaramemXangaiem1940,anoemqueseregistaramnoconsulado.QuantoaEdgarJorgeSteinhardt(n.Hanburgo,1897)éumdospoucos«solteiros»queseregistanoConsuladodePortugalem1941.UmoutroexemploéodeEgarAugustodaRosa(n.HongKong,1907)casadocomMargotHorwitz(n.Hamburgo,1923),comregistodatadode1941.136Nestescasosencontramosaintegraçãoderefugiadosnasfamíliasmacaenses,porviadocasamen-to,oquenãoimpediaasuaexclusãocasosecomprovassequeocônjugenaturaldaAlemanha/Áustrianãoeracidadãoportuguês,comovimosnastranscriçõesapresen-tadasanteriormente.Outraeraarealidadedoscasais,ambosnaturaisdaAlemanha/Áustriaqueprocuraramprotecçãoàsombradoconsuladoportuguês.CitemosoexemplodocasalaustríacoMaximianoWeimer/JoanVanWien,registadosem1941.137Nestecaso,arealidadeseriaadegarantiraadopçãodacidadaniaportugue-sa,semquetalsignificasseumaintegraçãonacomunidadeportuguesa/macaense.d.Portugal–MetrópoleePossessõesUltramarinasNoquedizrespeitoaosmigrantesnaturaisdePortugal,compreendendoaquiasilhasatlânticasdosAçoresedaMadeira,assimcomoaspossessõescoloniaisafri-canaseasiáticas(EstadodaÍndiaeTimor),elesrepresentamumconjuntode100pessoasquecorrespondeacercade2,3%dototaldaspessoasregistadasnoConsu-ladodePortugalemXangai.Emprimeirolugar,poderemossalientaronúmerodiminutodemigrantesna-turaisdePortugalesuaspossessõescoloniais:apenas100migrantespartiramrumoaXangai,aolongodasdiferentesdécadasquebalizamtemporalmenteesteestudo.Paraosportuguesesdeorigemeuropeia,Xangaieraumterritóriodemasiadolon-gínquoeosseusdestinosmigratóriosestavam,nestaépoca,dirigidosparaoutroscontinentes.138Poroutrolado,muitosdestesmigrantesnãochegaramaXangaivindosdirectamentedosseusterritóriosdeorigem:paramuitosdeles,estaeramaisumaexperiênciamigratória,entreoutras,queconheceramaolongodasuavida.136LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-59,Livro17,Registo3484(1941).137LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-59,Livro17,Registo3511(1941).138Cf.ParteII.
339Fig.IV.8–MigrantesnaturaisdePortugalePossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Estegrupodemigrantesmantémumaumentoquaseconstanteatéaosanosde1930,acompanhandoocrescimentodacomunidadeeodesenvolvimentodacidadedeXangai(Fig.IV.8).Nãodesagregámosaapresentaçãodesteconjunto,distinguindoogrupodemigrantesnaturaisdePortugal,dosqueseapresentaramcomonaturaisdosterritórioscoloniaisporque,comoveremosnocapítuloseguinte,asactividadeseconómicasqueestesmigrantesdesempenhavamsãomuitosimilares,peloqueasuanaturalidadenãorevelaqualquersignificadosocialnocontextodacomunidademacaenseondeseintegraramemXangai.Confirmandoestamesmasemelhançaencontramostambémasuadistribuiçãoporsexocom90%demigran-tesmasculinos,139apontando-nosparaatendênciadeumaemigraçãodehomenssolteiros,oqueseconfirmaquandoencontramosumtotalde68%demigrantessolteirosnaturaisdePortugalePossessõesPortuguesas(QuadroIV.17).Noquedizrespeitoaonúmerodefilhos,osdadosdisponíveissãoinsuficientesparasepoderemtirarconclusõesmuitoclarassobreocomportamentodestesmi-grantes.Dequalquermodo,sabemosque14destasfamíliasdeclaramumtotalde40filhos,comumamédiade2,9filhos/família.Estamédiaéinferioràmédiageral139Dos100migrantesmatriculadosnosLivrosdeMatrículadeXangai,naturaisdePortugaledasPossessõesPortuguesas,encontramos90dosexomasculinoe10dosexofeminino,peloquedispensámosaapresentaçãodeumquadro.
340queseverificouemXangai(3,2),peloquepodemosconsiderarqueosmigrantesportugueses,vindosdoreinoedaspossessõesultramarinasapresentamumatendên-ciaparaaconstituiçãodefamíliasmenosnumerosas.Assim,continuaaconfirmar--seaideiadequeamudançadoscomportamentossociaissefazemfunçãodosterritóriosondeascomunidadesmigrantessefixavam.EntreMacaueHongKong,devidoàsuaproximidadegeográfica,existiaclaramenteumatendênciaparaacons-tituiçãodefamíliasnumerosas.EmXangai,àmedidaqueseafastavamgeografica-mentedoterritóriodeorigemeentravamnumacidadevincadamenteinfluenciadapelosmodelosocidentais,osmigrantes,tendencialmente,aproximavam-sedospa-drõesdecomportamentodasociedadequeosacolhia.Finalmente,paraterminarmosestacaracterizaçãodosmigrantesmatriculadosnoConsuladodePortugalemXangai,naturaisdePortugalePossessõesPortugue-sas,falta-nosconhecer,deformamaispormenorizada,asorigensgeográficaseositineráriosmigratórios,quernoquedizrespeitoaosmigrantesoriundosdePortugaleIlhas(pordistritoearquipélago),quernoqueserefereaosquesaíamdascolóniasafricanaseasiáticas.AmaioriadosmigrantesnaturaisdePortugal,matriculadanoconsuladodeXangai,nasceuemLisboaePorto,juntando-seaestesdistritosoarquipélagodosAçores(QuadroIV.18).Noquedizrespeitoaosdistritosdeorigem,confirma-seatendênciajáapresen-tadaanteriormente140quandotentámosidentificarasorigensdosmigrantesportu-guesesquepartiramparaMacaunosséculosxixexx:osprincipaiscentrosemissoressãoosdoisdistritosondeselocalizavamosprincipaisnúcleosurbanosportuguesesequesempreconcentraramassuasprincipaiselitessociais,económicasepolíticas.Poroutrolado,continuandoestacomparaçãoentreanaturalidadedosportu-guesesreinóisquepartiramparaMacaueparaXangai,confirma-setambémumaoutratendência,asaber,asorigensdosportuguesesquepartiramrumoaXangai140Cf.ParteIII,Cap.2.QuadroIV.17–MigrantesnaturaisdePortugalePossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porestadocivil(1880-1952)E.C.SexoTotaisMasc.Masc.%Fem.Fem.%Nº%Solteiro6269,7450,06668,0Casado2528,1450,02929,9Viúvo22,200,022,1Total89100,08100,097100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
341nãoseconcentravamnumconjuntorestritodedistritos,masconstituíram-senumfenómenodispersopeloterritórionacional.Importatalvezrelativizaraimportânciadestefenómenodedispersão,secolocarmosahipótesedaemigraçãoparaascomu-nidadesportuguesasdaÁsiaOrientalser,essencialmente,umfenómenourbano,istosetivermospresenteotipodeactividadesprofissionaisqueforamdesempenharnosterritóriosdeacolhimento,comoteremosocasiãodevernocapítuloseguinte.Assim,estesemigrantesportuguesesqueencontramosdispersospelascomunidadesmacaensesdeMacau,HongKongeXangai,apesardeteremnascidoemdistritosdiferentes,poderãoteremigradodepoisdeseteremfixado,numprimeiromovi-mentomigratório,emLisboaounoPorto.QuadroIV.18–DistritosdeorigemdosmigrantesnaturaisdePortugal,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)DistritosNº%%acum.Lisboa1425,5Porto814,540,0Açores712,752,7Braga47,360,0Coimbra35,565,5Santarém35,570,9CasteloBranco23,674,5Madeira23,678,2VianadoCastelo23,681,8VilaReal23,685,5Viseu23,689,1Beja11,890,9Bragança11,892,7Évora11,894,5Faro11,896,4Guarda11,898,2Leiria11,8100,0Total55100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
342QuadroIV.19–TerritóriosdeorigemdosmigrantesnaturaisdasPossessõesPortuguesas,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)TerritóriosdeOrigemNº%Goa/Damão/Diu2965,9África1227,3Timor36,8Total44100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Osmigrantesnaturaisdaspossessõescoloniaisportuguesassãomaioritariamen-teoriundosdosespaçosasiáticos,assumindoummaiorprotagonismoosterritó-riosquefaziampartedoEstadodaÍndia(QuadroIV.19).Nestecaso,osfactoreshistórico-geográficostêmumpesosignificativo,namedidaemqueMacausempremanteveumaforteligaçãoaoEstadodaÍndia,nãosóaníveleconómico,mastam-bémanívelpolítico-institucional.Isto,nãoobstanteaseparaçãoformaldoEstabe-lecimentodeMacaudoEstadodaÍndiaeaformaçãodeumagovernaçãoautónomaapartirde1844.141Aidentificaçãodosterritóriosdeorigem(naturalidade)ededestino,nemsem-prenosofereceaverdadeiraimagemdosmovimentosmigratóriosrealizadospormuitosmigrantesquefazemescalanoutrosterritóriosporondepassaramaolongodassuashistóriasdevida.Outrosainda,fizeramdeXangaiumacidadedepassa-gemqueoshaviadelevaraoutrascidades.Conhecendooslocaisdenascimentodosseusprimeirosfilhos,podemosreconheceralgunsdestesitineráriosquetive-ramacapacidadedetransformarmuitosportuguesesdePortugalemportuguesesdeXangai.RomãoAntónioPereira142(n.Beja,1882),casadocomAlexandraKasakova143(n.Rússia,1905)registou-seemXangainoanode1916.Oseufilhonasceu,con-tudo,emPequim,cidadeporondeterápassadooseupercursomigratóriodepoisdeXangai.141Em20deSetembrode1844foipublicadoodecretoconstituindoMacau,TimoreSolorcomoumaprovínciaindependentedoEstadodaÍndia.Cf.BoletimdoConselhoUltramarino(1867).LegislaçãoNovíssima.Vol.I(1834-51).142LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-54,Livro5,Registo1018(1916).143Osnomessãotranscritosdeacordocomoregisto,manuscrito,doConsuladodePortugalemXangai.
343FilipeRosadeCarvalho144(n.Santarém,1892)casoucomHelenLouguet--HigginsdeCastellvi,dequemseconheceapenasonome.OseuprimeirofilhonasceuemParis,cidadeondeterávividoantesdechegaraXangai,matriculando-senoanode1922.TeveseisfilhoseoprimeiroquenasceuemXangai,noanode1923,confirma-nosapassagempréviapelacapitalfrancesa.ErasmoSimãodaCosta145(n.Goa,1901)eTamaraTeodoravna(n.Rússia,1908),matriculadosnoConsuladodePortugalemXangainoanode1932,viramnasceroseuprimeirofilhoemHarbin.OsquatrofilhosdeAntónioConradoJoanilho146(n.Timor,1899)eLúciaConceição(n.HongKong,1903),nasceramnacidadenataldasuamãe.Sóem1937efectuaramoseuregistonoConsuladodePortugal,fazendosuporqueoti-morenseAntónioJoanilhoterápassadoporHongKongantesdesefixaremXangai.Estessãoalgunsexemplosquenosrevelamasinuosidadedospercursosmigra-tóriosdemuitosmigrantesnaturaisdePortugaloudassuaspossessõescoloniaisqueseintegraramnacomunidadeportuguesa/macaensedeXangai,parauns,oterritóriodeacolhimento,paraoutros,umterritóriodepassagemqueoshaveriadelevaraoutrosdestinos.e.EuropadeLeste,RússiaeManchúria–osTerritóriosdeGuerraOúltimogrupodeterritóriosdeorigemdosmigrantesdacomunidadedosportuguesesdeXangaicompreendealgunspaísesdolesteeuropeu,aRússiaeaMan-chúria.DolesteeuropeuencontramosreferênciasadiversospaísescomoaPolónia,LituâniaouUcrânia.São14osmacaensesqueindicamteremnascidonestaregião,entreosquaissecontam11mulherescomo,porexemplo,MariaSorohaCarneiro(n.1906),naturaldeVarsóvia,LuísaMariaDunacwskyMadeira(n.1913),daLituânia,ouWalterGregórioOstrovskyPereira(n.1910),deOdessa,naUcrânia.NaRússianasceram55dosmatriculadosnoConsuladodePortugal.Nasuamaioriasãomulheres(89,1%)oriundasdaSibéria(LudmillaStephaniaAndreefdeBrito,n.1900ouTâmaraPaulovnaTarakanovnaCarneiro,n.1926)oudecidadescomoVladivostok,omaisimportanteportorussodoPacífico,localizadonapenín-sulaMuravyov-Amursky,pertodafronteiracomaChina(OlgaUtolova,n.1904ouRebeccaBelyideSousa,n.1917).144LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-55,Livro7,Registo1472(1922).145LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-56,Livro10,Registo2029(1932).146LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE),M-57,Livro12,Registo2361(1937).
344IndicandoseremnaturaisdeHarbin-Manchúria,encontramos29migrantes(82,8%dosexofeminino).HarbinéumacidadelocalizadanonordestedaChina,capitaldaprovínciadeHeilongjiang,quealbergouumaimportantecomunidadeeuropeiaaté1949.Nosúltimosanosdoséculoxixenoprimeiroquarteldoséculoxxmarcoupresençanestacidadeumaconcessãorussaonde,provavelmente,terãonascidoalgumasdasmulheresqueseintegraramnasfamíliasmacaenses:MariaArtamonovadoRosário(n.1907),LinaSavikova(n.1915)ouIreneLeonidKoo-brilinaColaço(n.1929).Édesdejáevidentequeos98migrantesdesteconjuntodeterritóriossãonasuaesmagadoramaioriamulheres(86,7%)147queintegraramasfamíliasmacaensesporviadocasamento(QuadroIV.20).QuadroIV.20–MigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1880-1952)SexoNº%Masc.1313,3Fem.8586,7Total98100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXan-gai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Asrelaçõesdeproximidadeentreosmacaenseseasmulheresdeorigemrussaquedominamesteconjuntodemigrantesnasceramdofactodeseremduasim-portantescomunidadesestrangeirasqueseencontravampresentesnasconcessõesestrangeirasdeXangai.Maisumexemplodecomoestacidadesetransformounumimportantepontodeencontrodediferentesfluxosmigratóriosinternacionais.Estasfamíliasmacaenses,normalmenteformadasporhomensnaturaisdeMacau,HongKongouXangaiemulheresrussas,ilustrambemestarealidadesocial:JoãoTomásd’AquinoColaçonasceuemMacau(n.1910)ecasouemXangaicomPelageiaEv-sokuva,naturaldeHarbin(n.1914);LuísAugustodosRemédios(n.1902),naturaldeHongKong,casoucomMargaritaVadimovnaBaranoff,naturaldaSibéria,ondenasceuem1917;WilliamEdwardTalbotdeSousa(n.1913)naturaldeXangai,ca-souduasvezesnestacidade,aprimeiracomDorothyMarySousa(n.1919),nascidaemXangai,ecomAmáliaMihailovna(n.1914),naturaldeHarbin.147Cf.LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).
345Ascomunidadesjudaicaserussas148chegaramater,noseuconjunto50milpes-soas,asquaisaportaramaXangaifugindoàrevoluçãobolcheviqueeàGuerraCivil.(Ristaino,2001),distribuídospelasduasconcessõesestrangeiras.Nosanos20,umconsiderávelnúmeroderefugiadosrussossaidoseupaís,primeirorumoàManchú-ria,depois,descendoparasul,atraídopelareputaçãode«eldorado»deXangai(Qua-droIV.21).Emalgunsmeses,noiníciode1920,maisde7milrefugiadosdesem-barcaramnoporto,apesardasreticênciasdasautoridades(Henriot&Roux,1998).Váriosautoresreferem-seàsdificuldadesdeintegraçãosocialexperimentadaspelacomunidaderussadeXangai(Henriot&Roux,1998;Ristaino,2001),dandosempreespecialdestaqueàsituaçãodasmulheres,muitasdelasdedicadasaprofis-sõesmenores,desajustadasdacondiçãosocialquemuitastinhamnaRússia,comoporexemplo,secretárias,vendedorasoumassagistas.Masmuitastambémseviramobrigadasàprostituiçãoou,namelhordashipóteses,adançarinasdecabarets.149148AsegundavagadeemigraçãojudaicaparaXangaiteveorigemnaRússia,fugindoàGuerraCivilquedeflagrounopaísapósarevoluçãobolcheviquede1917(Henriot&Roux,1998).149Sugere-seovisionamentodofilmeTheWhiteCountess(2005),emportuguêscomotítuloACondessaRussa,realizadoporJamesIvory.Oseuargumentofoiescritoporumdosmaisimportantesescritoresjaponesesdaactualidade,KazuoIshiguro,dequemsepodemlerváriasobrasjápublicadasemPortugal.QuadroIV.21–RefugiadosrussosquechegamaXangai(1922-1936)AnosNº19221268192319681924877192515351926126619271036192811221929138219301599193120251932159019331389193416351935124019361094AdaptadodeRistaino(2001).
346SegundoHenrioteRoux(1998),estasituaçãodasmulheresrussasemXangaideuorigemauminquéritonaSociedadedasNações.Ocrescimentodacomunidaderussaeasuaaproximaçãoaoutrascomunidades,nomeadamenteamacaense,reflectem-setambémnonúmerodemigrantesque,emcadadécada,seregistaramnoConsuladodePortugal(Fig.IV.9).Fig.IV.9–MigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,pordécadas(1880-1950)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Assim,surgeaosnossosolhosahipótesedocasamentocomhomensdeoutrascomunidadestersidoumaestratégiadeintegraçãodestasmulheresnasociedadedeXangaiedecriaremcondiçõesparainiciaremumnovoprojectodevida.Estaideiaexplica,nãosóoelevadonúmerodemigrantesdosexofemininoentreosqueseregistaramnoConsulado,mastambémaelevadapercentagem,superiora80%,demulheresmigrantescomoestadocivilde«casadas»(QuadroIV.22).Finalmente,nãodeixadesersignificativaadistribuiçãodonúmerodefilhosporfamília,namedidaemqueapresentaumamédia(1,4filhos/família)muitoabaixodaqueseverificounascomunidadesanteriores.Apenasumadas24famíliastem4filhos(QuadroIV.23),confirmando-sedenovoqueoafastamentogeográficodasorigensdosmigrantesrelativamenteaMa-cau,vairevelandotambémcomportamentossociofamiliarescadavezmaisdistin-tos.Nesteparticular,asituaçãosocialmuitodesfavoráveldasmãesrussas,emambososcontextos,departida(Rússia)edechegada(Xangai),deverátambémserapon-
347tadacomoumaexplicaçãopossívelparaaretracçãononúmerodefilhosquandoconstituíramfamíliascommacaenses.f.Casamentos:aIntegraçãodaDiversidadeÀmedidaquefomosapresentandoeanalisandoosterritóriosdeorigemdosportuguesesmatriculadosnoConsuladodePortugalemXangaifoiganhandorele-voopapelqueasfamíliase,particularmente,oscasamentosdesempenharamnesteprocessosocialdeaproximaçãodosportuguesesdeXangaiaosmembrosdeoutrascomunidadesculturais-nacionaispresentesnacidade.Emúltimaanálise,secon-siderarmosqueaelegibilidadedeumapessoaparaumdeterminadogruposocialpodedependerdascircunstânciasdasuahistóriadevida,deumaescolhapessoaloudeinteresses/recursoseconómicos(Keesing&Strathern,1998),podemostam-bémconsiderarqueocasamentofoiutilizadocomoumimportantemecanismoQuadroIV.22–EstadocivildosmigrantesmacaensesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,porsexo,àdatadoregistonoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)Est.CivilSexoTotal%Masc.%Fem.%Solteiro685,734,6912,5Casado114,35787,75880,6Viúvo00,057,756,9Total7100,065100,072100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.QuadroIV.23–Númerodefilhosporfamília,dosmigrantesnaturaisdaEuropadeLeste,RússiaeManchúria,registadosnoConsuladodePortugalemXangai(1880-1952)NºfilhosNºFamílias%%Acum.414,2328,312,52312,525,011875,0100,0Total24100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD--MNE).Cálculosdoautor.
348deacumulaçãoderecursosculturaisnesteterritóriodeacolhimentodadiásporamacaense.Possibilidadetantomaispertinentesetivermosemlinhadecontaqueafamíliaseconstituiucomoabasedasredessociaisenvolvidasnoarranqueemanu-tençãodomovimentomigratóriocomdestinoaXangaienaconsolidaçãodasuapresençanestacidade.Retomemosaindaaquiapremissateóricaqueapresentámosnoiníciodestetra-balho,queremetiaparaaideiacentraldeassumirqueosmovimentosmigratóriosdevemsercompreendidosnoâmbitodeumarelaçãodialécticaentreosagenteseasestruturasqueosenquadram.Asestruturassociaiseeconómicasdosterritóriosdeorigemededestinodosemigrantes,proporcionandoascondiçõesparaaemigração,nãoanulamainterferênciadaescolhapessoaldeumindivíduoaosairdasuaterradeorigem,nemnosimpedemdeconsiderarqueassuasestratégiasdeintegraçãonasociedadedeacolhimentopoderãotambémpassarporumaescolhapessoal,emgrandepartecondicionadapelasuahistóriadevida.Mas,estadimensãomaisin-dividualizadadasescolhasdosmigrantesnosterritóriosparaondeemigraramtam-bémnãoestáisentadainfluênciadasoutrascomunidadesquecomeleconvivemnoquotidianodacidade.Assim,noâmbitodesteestudo,mesmonãoesquecendoadimensãoindividualdaelegibilidadedeummigrantequandocasacomalguémquenãopertenceàsuacomunidade,oquenosmotivaécompreenderdequemodooscasamentoscelebradosemXangai,noseiodacomunidademacaense,assumi-ramumafunçãodeintegraçãosocialdemuitosdosseusmembrose,também,umafunçãointegradorademembrosdeoutrascomunidades.Nestaduplafunçãointegração/integradoraseconstruíramoslaçosdacomunidademacaensecomascomunidadesquelheeramvizinhasnasconcessõesestrangeirasdeXangai.ParacompletaresteestudorecorremosaosProcessosdosCasamentosdoCon-suladodePortugalemXangai,150queincluem504casamentoscelebradosnocon-suladoentre1916e1951.Dosprocessosretirámosasseguintesinformaçõesdas1008pessoasenvolvidas:nome,naturalidade,idade,profissãoeanodecasamento.Aanálisedestesdadospermitiráaprofundar,numaperspectivadeconjunto,oestu-doquetemosvindoafazersobreasorigensdapopulaçãomigranteque,aolongodecemanos,fezpartedacomunidademacaensedeXangai.Ainformaçãodisponível,entre1916e1951,permite-nosconhecerosmigran-teseassuasopçõesdecasamentonumafaseemqueacomunidadejáestavacon-solidada.Asuadistribuiçãonotempo(Fig.IV.10)revela-nosaestabilidadesocio-familiardacomunidademacaensequesefixouemXangaie,emparticular,oseuaumentoapartirdadécadade1920podeseroreflexodaexistênciadeumasegundageraçãodemigrantes.Estaestabilidadedonúmerodecasamentos,sempresuperioraoitentanosintervalosdetempoadoptados,retratatambémumacomunidadeque150ProcessosdeCasamentosdoConsuladodePortugalemXangai.M:70-77,1916-1951(AHU-MNE).
349semantevesocialmenteactiva,mesmonumcontextoadversocomoaquelequeseviveuduranteadécadade1940.Poroutrolado,onúmerodematrimóniosreali-zadostambémnãodeixadeespelharessamesmaadversidade,principalmentenosanosqueantecedemoencerramentodoconsuladoportuguês(Fig.IV.11),quandoencontramosumadiminuiçãoquaseconstantedonúmerodecasamentosrealizadosanualmente,entre1946e1951,umperíodoprofundamenteconturbado,anuncia-Fig.IV.11–CasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai(1946-1951)Fonte:ProcessosdeCasamentodoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Fig.IV.10–CasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai(1916-1951)Fonte:ProcessosdeCasamentodoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
350dordofimdasconcessõesestrangeiras.Noentanto,apesardestasvariaçõescircuns-critasadeterminadosanos,pensamosqueomaisimportanteareteréadinâmicasociofamiliarqueestesnúmerosparecemrevelaraolongodetodooperíodoemqueacomunidadesemantevenacidadedeXangai.Tendoemcontaqueestaanálisetemporfimcompreenderdequemodoocasamentofoiutilizadopelosmigrantesmacaensesparaacumularrecursosculturaisnaqueleterritóriodeacolhimento,centraremosanossaanálisenasorigensgeográ-ficasdetodososenvolvidosnoscasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai(QuadroIV.24).Aorganizaçãodosterritóriosdeorigem(naturalidade)porsexooferece-nosapossibilidadedeconheceramaioroumenordispersãogeográfica-nacionaldaque-lesquecasaramcomelementosdacomunidademacaense.Nototal,identificamos31territórios,considerandoqueexistemmuitosquesãocomunsaoshomenseàsmulheresquecasaramnoconsulado(porexemplo,Macau,InglaterraeFilipinas),masexistemoutrosquesãoexclusivamentereferidoscomolocaisdenaturalidadedoshomens(porexemplo,DinamarcaeSriLanka)edasmulheres(porexemplo,SingapuraeLetónia).Noseuconjunto,cercade80%doshomensquecasaramemXangai,sãonatu-raisdestacidade,deMacauedeHongKong.AlgoquenãoseriadifícildeadivinharsetivermospresentequeestessãoosprincipaisterritóriosdeorigemdosmigrantesmacaensesquepartiramrumoaXangai,comojátivemosocasiãodeveranterior-mente.Seguem-seaChinaeoJapão,territóriosquealbergarammuitosmacaensesquedepoisemigraramparaXangai,osEUAeaInglaterra:ospaísesquelideravam,políticaeeconomicamente,acidade.Aestessetejunta-se,depois,umalistademais15territóriosdenaturalidadedehomensque,sendoestrangeirosoumigran-tesmacaensesdesegudageração,contribuíramparaoenriquecimentoculturaldacomunidademacaensedeXangai.Jánoquedizrespeitoàpopulaçãofemininaquecelebroucasamentonocon-suladodePortugal,umameiasurpresaseevidencia:apresençadeumgrupodemulheresnaturaisdaRússiaeManchúriacomumnúmero(57)próximodasmu-lheresnaturaisdeHongKong(53)edeoutrosportosdaChina(48).Meiasurpresaporque,anteriormente,jáfizemosreferênciaàfortepresençademulheresdeorigemrussaqueintegramacomunidademacaense,porviadomatrimónio,entre1920e1949,massempensarmosqueviriamaocuparumaposiçãotãodestacadanoconjuntodoscasamentoscelebradosnoConsulado.DepoisdeXangaiedaRússia/Manchúria,encontramososterritóriosgeograficamentemaispróximos,repetindo--seamesmadistribuiçãoqueencontrámosparaoshomens:HongKong,China,MacaueJapão,seguidospelasFilipinas,Inglaterra,SingapuraeEUA.Seguem-semais12territóriosdiferentes,perfazendo-se,também,umtotalde22territóriosdeorigem.
351QuadroIV.24–LocaisdenascimentodosmigrantescasadosnoConsuladodePortugalemXangai(1916-1951)LocaldeNascimento(Masculino)TERRITÓRIOSXangaiMacauHKChinaJapãoEUAInglaterraItáliaPortugalTailândiaDinamarcaSuéciaAlemanhaFilipinasGDDRuss/ManchFrançaGréciaIndiaIngNoruegaSriLankaTimorTotalLocaldeNascimento(Feminino)Xangai14844241498552221111111270Russ/Manch26166211121157HK27118311253China2883611148Macau51531125Japão102131118Filipinas2114Inglaterra314Singapura314EUA33Alemanha112Coreia112França112Ucrânia112Áustria11Canadá11Geórgia11IndiaIng11Indonésia11Letónia11Portugal11Turquestão11s/inf.112Total261100472618107555332222111111504Fonte:ProcessosdeCasamentodoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
352Pensamosestaraensaiarumaanáliseque,nãoobstanteoseucarácterquanti-tativo,deveráteremcontatambémassuasmarcasmaisqualitativas.Vemistoapropósitodemuitosterritóriossurgiremcomapenasumapessoanestanumerosalistade1008migrantes.Apesardisso,consideramospertinenteasuaapresentaçãoeinclusãonestaabordagemaoestudodoscasamentoscelebradosnoConsuladodePortugalemXangai:porumlado,porqueconsideramosimportanterevelaradisponibilidadedacomunidademacaensepara,atravésdoslaçosfamiliares,criaremanterrelaçõesinterpessoaisnoquadroalargadodediversidadecultural-nacionalqueacidadelhesoferecia;poroutrolado,porquepensamosque,apesardosdadosaquiapresentadossereferiremàtotalidadedosprocessosdoscasamentosrealizadosnoConsuladodePortugalemXangai,elesrepresentamumaexcelenteamostradoquedeveriaserarealidadedeconvívioqueacomunidademacaensemanteriacomasrestantescomunidadesmigrantes.Tambémcomoseriadeesperar,osmigrantesnaturaisdeXangaisãoaquelesquetêmumnúmeromaiselevadodepresençasentreoshomens(261)easmulheres(270)quecasaramemXangai(QuadroIV.24),eosterritóriosdenascimentodasmulheres(Fig.IV.12)edoshomens(Fig.IV.13)quecomelescontraírammatri-mónioseguemopadrãogeralatrásapresentado.Fig.IV.12–LocaisdenascimentodasmulheresquecasaramemXangaicomhomensnaturaisdeXangai(1916-1951)Fonte:ProcessosdeCasamentodoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
353Nototal,as57mulheresdeorigemrussacasaramcommacaensesdediferentesorigens,numadistribuiçãoquesedispersapordezterritórios.AsmulheresnaturaisdeHongKongedediversaslocalidadeschinesas,principalmenteCantão,casamcomhomensdeseteterritóriosdiferentes,enquantoqueasdeMacaueJapãocon-traemmatrimóniocomhomensdeseisecincoterritórios,respectivamente.Noqueaoshomensdizrespeito,osquesãonaturaisdeMacaucasamcommu-lheresdedezorigensdiferentes,principalmenteaRússia/Manchúria,Macau,HongKongeChina,seguindo-seosnaturaisdeHongKongquecasamcommulheresdeoitoorigensdistintas.Nogeral,pensamosquepodemosidentificarduastendênciasqueseconsolida-ramnacomunidademacaensedeXangai.Porumlado,amanutençãodecasamen-tosdentrodacomunidade:considerandoapenasoshomenseasmulheresnaturaisdostrêsmaisimportantesterritóriosdeorigemdosmacaenses–Macau,HongKongeXangai–onúmerodecasamentosquecelebramentresi(285)representam56,5%dototaldecasamentos.Poroutrolado,osrestantes43,5%casamentosqueenvolvemmigrantesnaturaisdosoutros28territóriosrepresentamadisponibilida-deparaaconstituiçãodefamíliasquesecruzassemcomoutrascomunidades.Fig.IV.13–LocaisdenascimentodoshomensquecasaramemXangaicommulheresnaturaisdeXangai(1916-1951)Fonte:ProcessosdeCasamentodoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.
354Finalmente,tentámosaindaidentificarasactividadesprofissionaisdestesmi-grantesquecasaramnoconsuladoportuguês.Nãoiremosfazerumaanáliseexausti-vacomosdadosquantitativosquerecolhemosapartirdosprocessosdecasamentos,namedidaemquetaltarefaserárealizadanocapítuloseguinte,tendoporuniversotodososcidadãosmatriculadosnoConsuladodePortugal.Poragorapretende-mosapenassalientaralgumascaracterísticasdestegrupo,tentandocompreenderaspossíveisinfluênciasdasuaorigemcultural-nacionalnasfunçõeseconómicasquedesempenhavamnasociedadedeacolhimento.Os504homensquecasaramemXangainãonosoferecemgrandessurpresas:80%dedicavam-seàsactividadesligadasaosectorcomercial.Muitolongedoco-mércio,encontramososserviçosadministrativos(3,2%)eostrabalhosnaadmi-nistraçãopública(3%),qualquerumdelesquaseexclusivamenteocupadosporhomensoriundosdosprincipaisterritóriosdadiásporamacaense–Macau,HongKongeXangai.Aindacom3,2%sãoreferidasasprofissõesdemecânicaeengenha-ria,ondesurgem,paraalémdosnaturaisdeXangai,HongKongeMacau,quatroitalianos,umamericano,umalemãoe,ainda,umhomemoriundodaÍndiainglesa.Encontramosaindaactividadesprofissionaisassociadasàsáreasdesegurança(mi-litaresepolícias),comumtotalde11homens(2,2%):paraalémdedoisnaturaisdeXangai,osrestantessãoamericanos(seis),dinamarqueses,ingleseseportugueses(umdecada).Porúltimo,podemosreferiraexistênciadequatrojornalistas:paraalémdedois,quesãonaturaisdeXangai,encontramostambémuminglêseumjaponês.Deummodogeral,asprincipaisactividadesprofissionaisqueocupavamosho-mensdacomunidademacaensecontinuavamaestarassociadasàintensaactividadeeconómicadoseuportoeàadministraçãodacidade.Masnãodeixadesersignifi-cativooaparecimentodeoutrosgruposculturais-nacionaisassociadosaprofissõesqueextravasavamaáreadeactividadetradicionalmenteocupadapelosmacaenses.ParaalémdesteretratosocialcoincidircomaestruturasocioeconómicadeXangai,aqualsecaracterizavaporumadivisãosocialdotrabalhotendoporreferênciaosdife-rentesgruposculturais-nacionais(Bergère,2002),atrevemo-nostambémaafirmarqueocasamentocontribuiuparadiversificaroscontactoscomoutrascomunidades,empartealargandoasesferassociaisdeinfluênciaondeacomunidademacaensesemovimentavanasociedadexangaiense.Jánoqueàsmulheresdizrespeito,continuouaregistar-seafaltadeindicaçãodeumaactividadeprofissional,manifestadaatravésdeumasimplesausênciadein-formação(16,3%)oudaindicaçãode«doméstica»(63,3%).Masestaéagoraumaverdadeparcial,poisentreos20%dasmulheresquenosindicamumaprofissão,encontramos15,9%integradasnosectorcomercial,sendoasuamaiorianaturaldacidadedeXangai(11,5%),seguindo-se,depois,HongKong,ChinaeMacau.EstapresençademulheresmacaensesnaturaisdeXangaisugere-nosaintegraçãodasfi-
355lhasdosmigrantesnosectorsocioprofissionalpreferencialmenteocupadopelosseuspaise,ainda,aexistênciadeumprocessosocialemancipatórioqueasmulheresdeXangaiviveramnacidadeapósaIGuerraMundial(Bergère,2002).Relembremosqueosregistosdecasamentocomeçaramaserrealizadosem1916.Restaidentificar,mesmotratando-sedecasosisolados,asactividadesprofis-sionaisdealgumasmulherescujasnacionalidadestinhamumapresençavisívelnacomunidadedosmacaensesdeXangai:asdeorigemrussatinhamprofissõesnaáreadasaúde,administraçãoeentretenimento(porexemplo,«enfermeira»,«administra-tiva»e«artista»);entreasinglesas,encontramosduas«jornalistas»euma«enfermei-ra»;e,ainda,umaprofessorafrancesaeumacontabilistaalemã.ComestaprimeiraaproximaçãoaoretratosocioprofissionaldasmulheresquefaziampartedacomunidademacaensedeXangaiequecasaramnestacidadepo-demosinferirqueoaumentodasuaparticipaçãonomercadodetrabalhofoiumfenómenotransversalàsdiferentesnacionalidadesqueseencontravamaviveremXangai;poroutrolado,talcomojáfoireferidoapropósitodoshomens,atravésdocasamentoforam-sealargandoasesferassociaisdeinfluênciaporondeacomunida-demacaensesemovimentavanasociedadexangaiense.Emsíntese,aapresentaçãodasorigensculturais-nacionaisdosmigrantesquesematricularamnoConsuladodePortugalemXangai,entre1880e1952,oferece--nosumretratosocialdondesepodemtiraralgumasilações.Emprimeirolugar,confirma-seMacaueHongKongcomoprincipaisterritó-riosdeorigemdaemigraçãoparaXangai:tendoemcontaosquantitativosemcausaeasuaproximidadegeográfica,podemosconsiderarestasduascidadescomoopólodeorigemdaquelacomunidade,oquefacilitouamanutençãodeforteslaçoscultu-raisesociofamiliaresentreascomunidadesdistribuídaspelastrêscidades.Emsegundolugar,importasalientarqueacomunicaçãodosmacaensescompessoasdeorigensmuitodiversas,atravésdocasamento,eraalgojácomumnoseuprincipalterritóriodeorigem,Macau,importandoessamesmadinâmicaparaoterritóriodechegada,Xangai.Emterceirolugar,aoencontrarmosentreosmatriculadosumamaioriadema-caensesjánascidosemXangai,podemosconsiderarestarmosperanteumacomuni-dadequeseintegrounasociedadedeacolhimentoenelacrioumecanismosparaseauto-reproduzir,paraalémderevelarumafortecapacidadeparaintegrartambémelementosdeoutrascomunidadesquepassaramapertencerafamíliasmacaenses.Umoutroindicadorquenosconfirmaestarealidaderefere-seàcelebraçãodecasa-mentos,deformamaisoumenosconstante,durantetodooperíododepermanên-ciadacomunidadeemXangai.UmaoutraconstataçãoquedevesersublinhadaéaquedizrespeitoaopapelqueafamíliamacaensedesempenhouemtodooprocessomigratórioenoenraizamentodacomunidadeemXangaiatéaofinaldadécadade1940.Querpelaemigração
356denúcleosfamiliarespreviamenteconstituídos,querpelaformaçãodefamíliasemXangai,estasconstituíram-secomoummeiodeconstruçãodelaçoscomoutrascomunidadespresentesnasconcessõesestrangeiras.Aindanestecapítulo,revelou--seatendência,numaprimeirafase,paraareprodução,nosterritóriosdedestino,delógicasfamiliarespreexistentesnosdeorigem,tendênciaqueotempofoides-vanecendo,querpeloacentuardadistânciaespacio-temporalemrelaçãoaolugardepartida,querpelasmudançasdascondiçõespolíticas,económicasesociaisqueconduziramaalteraçõesnaconstituiçãodasfamílias,nomeadamentenoquedizrespeitoaonúmerodefilhos.Emquintolugar,salientamosaampladiversidadedeorigenscomasquaisacomunidademacaense,atravésdafamília,sefoirelacionando,registando-se,porumlado,movimentosdetransferênciadepessoasparaoutrascomunidadese,poroutrolado,aintegraçãodemigrantesdeoutrasorigensnoseuseio.Importaaindasublinharque,emgrandeparte,sãoasmulheresquemprotagonizamestemovi-mento,namedidaemquesãoelasquesaemouentramnacomunidade:ouporque,casando,assumemanacionalidadedomarido(ingleses,americanos,porexemplo),ouporquegrandepartedaspessoasqueentramsãomulheresdeoutrasorigens(russassãoocasomaisparadigmático).Mesmonocasodeabandonoformaldanacionalidadeportuguesa,talnãoimplicavaque,noseuquotidiano,essasmulheresrompessemcomacomunidadedeorigem,poisasrelaçõesfamiliaresmanter-se--iam,acrescentandonovoslaços,semque,noessencial,nenhumseperdesse.Poroutrolado,apopulaçãofemininaconstituía-setambém,nocontextofamiliar,comoumimportanteguardiãoetransmissordoquadroculturalmacaense,emmuitosdosseusdomínios.Estemovimentodepessoasentrecomunidadespodeapresen-tarcontornosdistintos,masaquelequesobressaiéodasfamíliasmacaenses,dacomunidadeedoConsuladodePortugalseconstituírememespaçossociaiseins-titucionaisdeacolhimentoamuitosmigrantes,mulheresefamílias,quefugiamdaadversidadepolíticaesocialqueosseusterritóriosdeorigemvivenciaramna-quelaépoca(onazismoalemão,arevoluçãobolcheviquenaRússiaouaIIGuerraMundial).Esteslaçosentrecomunidades,motivados,emparte,porumafunçãoderefúgioqueXangaidesdesempreprotagonizou,oferecem-nos,noseureverso,umaimagemdeacolhimentoedeaceitaçãodooutroporpartedacomunidademacaen-se.Sobrepondo-seestafunçãosocialaoutrasquepoderiamteravercomdesejosdeascensãosocialoudegarantiaseconómicas,porexemplo,esteslaçosrevelamemquemedidaocapitalculturaldestacomunidadeconcretafoipostoaoserviçodasociedadexangaiense,nasuadiversidadecultural-nacional,delaretirandoparasioutrosrecursosquegarantiramaconsolidaçãodasuapresençaemXangai.Emsextolugar,decorrentedaanterior,encontramostambémacapacidadedacomunidademacaenseseestenderadiferentesesferassocioeconómicas,ficandoparamaistardearespostaàquestãodesaberseestealargamentosefezdeforma
357longitudinal(istoé,nomesmonívelsocioeconómico)oudeformatransversal(po-dendoregistar-semovimentosdeascensãooudespromoçãosocial).Finalmente,emresultadodoquetemosvindoareflectir,pensamosestaremcondiçõesdeafirmarqueaintegraçãoeestabilidadesocialalcançadapelacomu-nidademacaenseemXangairesultou,emgrandemedida,dasuacapacidadedeacumulartodosestesrecursosculturaisdisponíveis,proporcionandomaioresfa-cilidadesàsuaintegraçãonotecidosocialenasestruturaseconómicas/produtivasdacidade.Assim,adisponibilidadedecriarlaçossociaiscomoutrascomunidadesrevela,emúltimaanálise,acapacidadedemobilizarocapitalculturaladquiridonasuasociedadedeorigemparaoutroscontextossocioculturais(capitaltranscultu-ral).Complementaraesteprocesso,encontramosumoutroquenosremeteparaaintegraçãodosmacaensesnasociedadedeacolhimento(Xangai),utilizandorecur-sosqueresultamdoslaçosqueosuniramaoutraspessoasdeoutrascomunidadesculturais-nacionais.Relembrandoqueocapitalsocialéresultadododinamismodasrelaçõesquesedesenvolvemnoseiodeumaestrutura,acoesãodacomunidademacaensegarantidapeloseucapitalcultural,transforma-senumrecurso,disponívelatodaacomunidadeecolocadaaoserviçodecadaum,tendoporfimgarantirosucessodaintegraçãonasociedadedeacolhimento.Nocasodosmacaenses,deten-toresdeumcapitalculturalresultantedeumlongoprocessodehibridaçãoculturalondesealicerçouasuaidentidade,oslaçosqueforamconstruindopoderãoterpro-porcionadomudançasnoseuquadroculturaldeorigem,reconfigurando-se.Sobreoquemudoueoquepermaneceucomouminvarianteculturalidentitário,issopoderáseroprincípiodeoutrainvestigação.3–AIntegraçãonoTerritórioAdiversidadedasorigensculturaisdacomunidademacaense,quetivemosocasiãodeanalisaremdiferentesmomentosaolongodestetrabalho,constituiu-secomoumtraçofundamentaldasuaidentidadeétnicae,consequentemente,trans-formou-senocapitalculturalqueosmigrantesmacaensesconsigotransportaramàmedidaquesedeslocaramparaoutrosterritórios.Oexercíciodeapropriaçãodeoutrasculturas,assimilando-asnoseiodasuacomunidade,desenvolveuoconheci-mentodepráticasculturaisquepuderamserusadasnassociedadesdeacolhimentoporondesedispersaram,paraadquirirumdeterminadoestatutosocial(White,2008),ajustadoàscaracterísticasdoterritórioondeseforamfixando.Umaveziniciado,nosanosde1840,oprocessomigratóriofoiaolongodotempoassumindoascaracterísticasdeumadiáspora,dandoorigemaumavastacomunidadetransnacional(Pieke,1998;Blunt,2003)que,anulandoasfronteiraspolíticasdentrodasquaisselocalizamosterritóriosdedestino(extraterritoriali-
358dade),mantinhaumaredederelaçõesentreosdiferentesterritóriosporondesedispersou(itineráriosmigratórios)eentreesteseoseuterritóriodeorigem(raízessociofamiliareseculturais).Estarealidadetransnacional,previamenteincorporadapelacomunidadema-caensenassuasorigensmaisprofundasaolongodeséculos,emMacau,remete-nosparaaexistênciadeumcapitalsocialacumulado,disponívelparaserinvestidonoprocessomigratório,nomeadamenteobridgingcapitalenquantorecursofacilitadorpara(i)oscontactoscomoutrascomunidadesdiferenciadas,exterioresàsua,ecomquemelaconviveunamesmasociedadedeacolhimento,e(ii)amanutençãodelaçosentreosdiferentesnúcleosdacomunidademacaensedispersospelomundo(Putnam,1999;André&Abreu,2006).Ascaracterísticasdosterritóriosondeseinstalaramdeterminaram,emgrandemedida,asformasdeintegraçãoadoptadaspelascomunidadesmigrantesdosma-caenses.Duasvertentesdeanálisesão,porisso,fundamentais:uma,dizrespeitoaoreforço,manutençãooudiluiçãodasuaidentidadecultural;outra,refere-seàsuacapacidadedemanutençãodelaçosdereciprocidadeesolidariedadedentrodacomunidade,contribuindoparaoreforçodasuaidentidadeecoesãosocial,istoé,oslaçosqueseestabelecementreosimigrantesdacomunidademacaensenoseiodasociedadedeacolhimento(bondingcapital).Deacordocomoestudoquetemosvindoadesenvolverecontinuandoarecu-perar,emsíntese,onossoquadroconceptualdepartida,consideramosqueopro-cessodadiásporamacaense,ondeseinsereaemigraçãoMacau-Xangai,assentounaconstruçãoderedessociofamiliaresque,desdeoterritóriodeorigematéaosdedes-tino,deramcorpoeformaàemigraçãomacaense.AindaemMacau,foinoseiodasfamíliasqueseacumularamosconhecimentosdaspráticasculturaisque,umavezemsituaçãodeemigração,seconstituíramcomoumrecursocapazdeviabilizaraopçãodepartiredefacilitaraintegraçãonasociedadedeacolhimento.Foitambématravésdasredessociofamiliaresqueseorganizouemantevevivaumacomunidademacaensedecaracterísticastransnacionais:oscontactosentreosdiferentesterritó-riosondesefixaram,eentreesteseMacau,estabeleceram-seecontinuaramaolon-godedécadas,graçasàsredesfamiliarestecidasapartirdositineráriosmigratórios,queacompanharamasuadispersãopelomundo.Aindadesublinharqueosnúcleosfamiliaresforamusadoscomocenáriodecontactoscomasoutrascomunidadesmigratóriasnassociedadesdeacolhimento,umarealidadevisívelemHongKonge,muitoparticularmenteemXangai,porforçadahistóriadasconcessõesestrangeiras,daqualjádemosconta.CentrandoagoraanossaatençãonocasoconcretoquetemosvindoaestudarnestaParteIV,aemigraçãoparaXangaie,talcomovimosanteriormente,asfamíliasmacaensesdesempenharamumimportantepapel,quernareproduçãodedinâmi-casfamiliaresenraizadasnasociedadedeorigem,quernaconstruçãoderelações
359interpessoaiscomelementosdeoutrascomunidadesculturais-nacionaisfixadasemXangai.Noentanto,oestudodacomunidademacaense,nestacidade,pas-sanecessariamentepeloconhecimentodasestratégiasdeintegraçãosocialporsidesenvolvidas,adaptadasaestarealidadesocioeconómica,políticaeinstitucional.Reconhecendoopapelqueasredessociofamiliaresassumiramemtodooprocessomigratório,importaidentificarcomoestesedesenvolveunosentidodaintegraçãodacomunidadenasestruturassociaisenotecidoeconómicodeXangai.Emtodooprocessodeintegraçãodevemserreconhecidosdoisagentesprin-cipais:osimigranteseasociedadedeacolhimento(Penninx,2008).Conhecerosprimeirospressupõeidentificarassuascaracterísticas,osseusesforçosnosentidodeseintegraremnonovocontextoeasfórmulasqueaplicaramparaprogressiva-menteseadaptaremàsociedadereceptora.Quantoaesta,oqueestáemcausasãoasinteracçõesquedesenvolvejuntodecadaumadascomunidadesmigrantesqueacolhenoseuseio,asquaisdependemdosreferentesculturais,doestatutosocial,dafunçãoquedesempenhamnaestruturaeconómicaedolugarocupadonaadmi-nistraçãodacidade.Nestalinhadeanálisequeconsideraoprocessodeintegraçãodosmigrantesnainter-relaçãoentremigrantes/sociedadedeacolhimento,Reitz(2002)reforçaaque-laideia,salientandoqueoimpactedaimigraçãonasestruturassocioeconómicasdeumterritórioémoldadopelascaracterísticasdosimigrantesedassociedadesdeaco-lhimento.Numatentativadesintetizaralgunsestudossobreotemadaintegração,Reitzidentificaquatrodimensõesquelhessãocomuns:(i)existênciapréviadere-laçõesétnicaseraciaisnasociedadedeacolhimento,(ii)característicasdomercadodetrabalhoedosseusorganismos,(iii)políticaseprogramasdesenvolvidosanívelgovernamentale,finalmente,(iv)alteraçõesnasfronteirasinternacionaisdecorren-tesdoprocessodeglobalização.Nãoobstanteoreconhecimentodequeestaanáliseincidesobreassociedadescontemporâneasdaglobalização,repetimosanossaideiadequeascaracterísticasdeXangai,notempodasconcessõesestrangeiras,oferece--nosumcontextoquenosconvidaareflectirsobreasuaformaçãosocioeconómicamuitoinfluenciadapelosmúltiplosfluxosmigratóriosqueconvergemparaaquelacidade,tendocomoreferênciaalgunsquadrosconceptuaisquesededicamaoes-tudodosmovimentosmigratóriosqueexistemnatransiçãoparaoséculoxxi.Umconvitequedeveráseraceitecomaparcimóniadequemsabequedeveevitaroriscodeanacronismosquenospoderãodistorceraanálisedarealidadesocialqueénossoobjectodeestudo.Feitoesteintróito,retomemosasquatrodimensõesenunciadasporReitz,poisacreditamosquepodemcontribuirparaumamelhorcompreensãodosprocessosdeintegraçãosocialdosmigrantesmacaensesemXangai.Aprimeiradimensãoéaquelaquemaisdevereteranossaatenção,aovalorizaraexistênciapréviaderela-çõesinterétnicasnasociedadedeacolhimento,considerandoqueestasinfluenciam
360omodocomosãorecebidososnovosimigrantes,namedidaemqueestarecepçãotransforma-senumprocessodeajustamentoeacomodaçãoentreosdiferentesgru-pos.Apré-existênciadestasrelações,deatitudesétnicasedefronteirasehierar-quiasentreosgrupos,oferece-nosoquadrosocialondeocorreaintegraçãosocial.Elaspodemdarorigemaorientaçõesinstitucionais,formaiseinformais,comoporexemploleis,políticasepráticasorganizativas,gruposdeinteresse,culturapopularetudooquepossainfluenciarasoportunidadeseasdificuldadesquesecolocamaosimigrantesrecém-chegados.Estapréviaexistênciadeumaimigraçãoabertaedeumagrandediversidadeétnicapodegerarumasituaçãoqueimpeçaaexistênciaclaradeumgruposocialmentedominante.Seassimacontecer,aassimilaçãoperdeoseusignificado,passandoaserpreferívelfalardeváriasformasdediversidadeondeocorrearecepçãodosnovosimigrantes(Reitz,2002).NocasodeestudodofluxomigratóriodosmacaensesparaXangaipodemosconsiderarqueestapré-existênciaderelaçõesinter-étnicasocorre,nassociedadesdepartidaededestino:departida,tendoemcontaadiversidadedeorigensqueestánabasedonascimentoeevoluçãodacomunidadeemMacau;dedestino,setivermosemlinhadecontaqueXangaiéumpontodeconvergênciadeumamultiplicidadedefenómenosmigratóriosquedãoorigemaumaformaçãosocialcompostademuitascomunidadesétnicasenacionaisquecoexistiramduranteumséculo.Umacidadeque,sobosauspíciosdasconcessõesestrangeirasedasrelaçõesqueestasmantiveramcomasociedadechinesa,dentroeforadoslimitesdasconcessões,tam-bémelasecaracterizaporserprofundamentefragmentada.AsegundadimensãoenunciadaporReitz(2002)refere-seàscaracterísticasdomercadodetrabalho.Paraaanálisedestefactor,ocapitalhumanofoi,muitasvezes,opontodepartida,seguindoapremissadequeascaracterísticasindividuaisdosimigrantesdeterminamasuaintegraçãonomercadodetrabalho.Outrosoptamporsefocarnascaracterísticasdasestruturasdomercadodetrabalhoenapossívelexis-tênciadeimigrantesemsegmentosespecíficos.ArealidadedeXangai,nestecapí-tulo,deveserenquadradanumquadrotemporalque,durantecemanos,tambémelepoderáterevoluído,masquemantevecomoestruturanteoliberalismoeconómicoherdadodoséculoxixepautadopeloritmodolivre-câmbio,nãosódemercadoriasecapitais,mastambémdaforçadetrabalho.Alivreentradaecirculaçãodemigran-tesemXangai,apenasresultantedalivreofertaeprocurademão-de-obra,deixavanasmãosdosmigrantes,istoé,nassuascaracterísticasindividuaisenascompetên-ciasqueconsigotraziam,grandepartedaresponsabilidadedasuaintegraçãonomercadodetrabalhodisponível.Osmacaenses,enquantocomunidadequeacompa-nha,quasedesdeoseuinício,onascimentodasconcessõesestrangeiras,foramparteconstitutivadoprocessodeconstruçãodeumasociedadehierarquizada,ondecadagrupoétnicoenacionalocupoudeterminadosnichosnaestruturadoseumercadodetrabalho,realidadeparticularmentevisívelnocasodacomunidademacaense.
361Asduasrestantesdimensões–políticaseprogramasgovernamentais,efrontei-rasinternacionaiseglobalização–adiantadasporReitz(2002)podemtambémdarumcontributoparaesteestudodaintegraçãodamigraçãomacaenseemXangai,nosentidoemquesearticulamcomasduasanteriores:oliberalismoeconómicoepolíticoemqueviviaacidadeafastava,naquelaépoca,aexistênciadepolíticaseprogramasdeintegraçãodosmigrantesquenãofossemditadaspelapuralógicadomercado.Poroutrolado,éopróprioautorquenossublinhaqueestadimensãotemsempreumimpactemuitolimitadonoprocessodeintegraçãodosmigrantesnassociedadesdeacolhimento.Jánoquedizrespeitoàsfronteirasinternacionais,estaquartadimensãoaproxima-sedaprimeira,quandoobservamosarealidadesocialxangaiense.ParaReitz,olugardecadasociedadereceptoranosistemainternacio-nal–consideradonassuasdiferentesvertentes,geográfica,económica,políticaesocial–temumimportantepapelnaimigraçãoenassuasformasdeintegraçãonosterritóriosdedestino.Acrescentaaindaqueasfronteirasquecadasociedadedeacolhimentomantémcomasoutrassociedadespodemdeterminarasoportuni-dadesouasrestriçõesaofluxodepessoas,mercadoriaseinformações.NocasodeXangai,cidadeaberta,semfronteiras,aregulaçãoformaldosfluxoserainexistente,apenasditadapelascondiçõescriadasemcadaconjunturapolítica,económicaesocial:aaberturadoportonadécadade1840,nasequênciadaIGuerradoÓpio,aatracçãoeconómicaemrelaçãoasociedadesvizinhas,arevoluçãobolcheviquede1917naRússiaeaperseguiçãoaosjudeusnaAlemanhaenaÁustria,sãoalgunsdosmuitosexemplosquejátivemosocasiãodeapresentaranteriormenteequeexpli-camasdiferentesvagasmigratóriasqueafluíramaXangai.Noentanto,arealidadedemúltiplasnacionalidadesestevepresentenestacidade,masdentrodasociedadequenasceueevoluiuàsombradasconcessões,queoespíritoxangaiensenãofoisuficientementeforteparaesbater,comosecomprovouduranteacriseabertacomainvasãojaponesaeaIIGuerraMundial(Bergère,2002).Semsediluírem,cadaumadelasfoi-seadaptandoaumasociedadepermeávelaodesenvolvimentodecomuni-dadestransnacionais,demúltiplasidentidadesecidadaniasque,emgrandemedida,pautouocomportamentodacomunidademacaensedeXangai,umacomunidadeque:manteveforteslaçoscomosterritóriosdeorigem(MacaueHongKong);integrounoseuseiooutrasrealidadesculturais,ounelasalgunsdosseusmembrossediluíram;partilhoudiferentescidadanias,queraqueestavanasuaorigem(por-tuguesa),queraqueadoptavaporopçãoindividual-familiar(britânica,americana),queraindaasqueseintegraramnasfamíliasmacaensesatravésdocasamentodosseuselementos,compessoasdeoutrasnacionalidades.Emsíntese,etendopresenteestasquatrodimensõesquesãotransversaisàin-tegraçãosocialdosmigrantes,entende-seestaúltimacomoumprocessodialécticoqueresulta,nãosódascaracterísticasindividuaisdosmigrantesedasdiversasin-fluênciaseconómicas,sociais,políticaseinstitucionaisaonívelmacrodasociedade
362deacolhimento,mastambémdascaracterísticasterritoriaisondeosimigrantessefixaram(Fonseca&Malheiros,2005).Doencontroentreestesdoisprotagonistas,imigrantesesociedadedeacolhimento,poderesultarumprocessoqueconduzaaoreforçoe/ouamudançasdaidentidadeculturaldacomunidadeimigrante,dacapacidadedeestabelecerrelaçõescomoutrascomunidades,edoenvolvimentoedaparticipaçãonasinstituiçõessociaisepolíticasque,dealgummodo,orientameorganizamasociedadereceptora(Penninx,2008).Assim,propomo-nosconti-nuaraanalisaroprocessodeintegraçãodosmigrantesmacaensesdeXangaiemtrêsdimensõesespaciais,inter-relacionadas,identificandoosdiferenteslugaresqueocuparamnasociedadexangaiense,entre1850e1952:a)olugarsocialquecorresponde,porumlado,aoacessoaosrecursossocio-culturaise,poroutro,àsfunçõesdesempenhadasnaestruturaeconómicadacidade;b)olugarnamalhaurbanaquenospermiteconhecerostemposeaslógicasdeapropriaçãodosespaçosdacidade;c)olugarinstitucionalquerevelaosníveisdeparticipaçãonavidapolítico--institucionalesocialdacidade.UmavezterminadaaanálisedaintegraçãosocialdosimigrantesmacaensesemXangainestastrêsdimensões,pensamosficaremcondiçõesdeextrairalgumasconclusõessobreoseuprocessodeintegraçãonaquelacidadee,posteriormente,contextualizá-lasnoquadro,maisvasto,dadiásporamacaense.a.OLugarSocialdaComunidadeMacaenseNaParteIIdestetrabalho,tivemosocasiãodeapresentarasestruturaseconómi-casepolíticasdeXangaie,maisconcretamente,dasconcessõesestrangeiras,ondesefixouapopulaçãoocidentalatraídapelocrescentedinamismodacidade.Umdi-namismocentradonasactividadescomerciaisinternaseexternas,proporcionandooarranquedasconcessõesestrangeirasesustentandoodesenvolvimentodeoutrasáreasdeactividadeeconómica,nomeadamenteosectorindustrial,depoisde1895.Progressivamente,comoaumentodapresençadapopulaçãochinesanasconcessõesestrangeiraseocrescenteprotagonismodasuaburguesianasactividadeseconómi-cas,foitendomaisrelevoaproduçãoindustrial.Nestaincluíam-seasproduçõesmaistradicionais,comooalgodão,estendendo-seaoutrosdomínios,comoosqueserelacionavamcomasáreasdeentretenimento–cinema,turismo…–,algumasdelaspróximasdeactividadesilícitas,comoojogo,adroga,aprostituiçãoe,até,ocrimeorganizado,queoimaginárioliterárioecinematográficoajudouapopulari-zar.Acomunidademacaenseinseriu-senestaestruturasocioeconómica,ocupandoumdeterminadolugarquesesituounosdegrausmaisbaixosdaorganizaçãodasca-
363sascomerciaisestrangeirasalaboraremXangai.Referimo-nosaoschamadosgooser,desempenhandofunçõessubalternasnaquelasempresasestrangeiras.Emsíntese,éesteoretratosocialquenoséapresentadopelosautoresque,estudandoasociedadedeXangai,fazemreferênciasàcomunidademacaense,emgrandepartejápornósreferidosemcapítulosanteriores.151Noentanto,talvezvalhaapenaconheceromodocomoestaimagemfoidese-nhadaporalguémque,pelasfunçõesqueocupava,conheceudeperto(notempoenoespaço)arealidadesocialdeXangaie,emparticular,acomunidademacaense.Propomo-nos,porisso,devolverapalavraaocônsuldePortugalemXangai,An-selmoFerreiraPintoBastosque,numdocumentojápornóscitado,152tecevárioscomentáriosqueajudamailustrarascondiçõeseconómicasesociaisemqueviviaacomunidademacaensedeXangai.Asprimeirasobservações,aquejáaludimosanteriormente,centram-senasescolhasdoscônsulesportuguesesemXangai,apósafalênciadacasaDentque,até1862,representouosinteressesportuguesesnaquelacidadechinesa.HomemdeCarvalhoeJosédaSilva,macaenses,foramcônsulesdePortugalemXangaiatéàchegadadoprimeirodiplomatadecarreira,PintoBastos,osquaisnãoreuniamoperfiladequadoàsfunçõesquedeviamdesempenhar.153Numofícioanterior,ocônsuljádavacontadassuasprincipaispreocupaçõesdediplomatarecém-chegadoaXangai,ondeencontrouumanumerosacomunidademigrante,sublinhandoaausênciadecomércioentrePortugaleaChina.Estasvãoser,aliás,duasnotasconstantesdosrelatóriosdoscônsulesdePortugalaquetive-mosacesso,entre1888e1916.LogoemMarçode1888,ocônsulAnselmoFerreirachamavaaatençãodoministrodosNegóciosEstrangeirosde«queabaixodaIngla-terra,éPortugal,quemcontanaChinamaiornumeroderezidentes.Eapezardenãotermoscommercioalgumnosso,contudoosfilhosdeMacáotem-seespalhadoportodaaChina,dando-nosumaimportanciarespeitavelpelograndenúmeroquerepresentam».154Justificava-se,destemodo,aimportânciadotrabalhodocônsuleanecessidadededotá-lodasverbasnecessáriasparapoderassegurarumadignarepresentaçãodopaísedacomunidadequevivianacidadeondese«tratãotodosos151Cf.ParteII,Cap.6.152Cf.ParteII,Cap.6:Ofíciode27deJulhode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.97-112).153AnselmoFerreirafoibacharelformadoemdireitopelaUniversidadedeCoimbra.Ficouaprovadonoconcursodesegundosoficiaisecônsulesde1ªclasse,de27deOutubro1874.Nomeadocônsulde1ªclasseemXangai,pordecretode23deJaneiro1879,AnselmoFerreirafoipromovidoacônsul-geralde1ªclasseemLondres,pelodecretode1deNovembro1881.AnnuarioDiplomáticoeConsularPortuguêsReferidoa31Dezembro1888(1889).Lisboa:ImprensaNacional,MinistériodosNegóciosEstrangeiros.154Ofíciode25deMarçode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.116).
364negociosdaChina».155Xangaiera,assim,umacidadequenãosecompadeciacomas«pobrezas»quequalquernação,ouseurepresentante,pudessedemonstrare,porisso,paraAnselmoFerreira,umcônsul,«ouhadegastaroquedeve;outornar-se-haignobilperanteosChinas:eridículodiantedoseuropeus…»156Encontramo-nosperanteumacidadeprofundamentehierarquizada,confirmandoAnselmoFerreiraaideiadequeestashierarquiassociaiseramimportadas,comosseusimigrantes,deacordocomaimportânciadasrespectivasnaçõesnosistemaeconómicomundial.Paradefenderestaideia,ocônsuldePortugaldavaoexemplodaÁustria,cujoconsuladoeleconsideravaseromaismodestoesemgrandesafazeres,porforçadaausênciadenavegaçãoedecomércioentreaChinaeaquelepaís,àsemelhançadoqueaconteciacomPortugal.Agrandediferençaresidianonúmerodeimigrantesque,naqueleanode1888,«reduz-seaunsvinteetantos,pelamaiorpartejudeusdebaixaclasse».157Mas,nãoobstanteestarmosperanteumareduzidacomunidade,osalárioqueocônsuldaÁustriaauferiaeramuitosuperioraoqueerarecebidopelocônsulportuguês.Aquestãodocomércioou,melhordizendo,dasuaausência,éumtemaqueocônsulirádeixarparaosseussucessores,poisapesardePortugalseranaçãocomquemaChinamantinhaasmaisantigasrelaçõescomerciaisediplomáticas,emXangaielaserampraticamenteinexistentes.Oúnicoprodutoportuguêsqueentra-vanaChinaequeerareferidonestadocumentaçãooficialéovinho,consumidoen-treportugueseseestrangeiros,158masquechegavaaXangaiatravésdaInglaterra.159Estafoiumasituaçãoquesemanteveinalterada.Noseurelatórioreferenteaoanode1910,ocônsulJoaquimFaustodasChagasescreviaqueasrelaçõescomerciaisentrePortugaleaChinaeramquasenulas,sendoosvinhoseasconservasosúnicosprodutosportuguesesqueentravamnomaisimportanteportochinês.160Apesarde,nesterelatório,serafirmadoquenãoseriadifícilintroduziraquelesprodutosemlargaescala,oqueéumfactoéquetalnuncachegouaacontecer.155Ofíciode27deJulhode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.103v).156Idem,fl.107.157Idem,fl.102v.158OfícioNº15,de20deAbrilde1903,doCônsuldePortugalemXangai,ÓscarGeorgePotier,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,WenceslaudeLima.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa574).159«Quasinenhumcommerciodeprodutoportuguez.Apenasalgumvinho,paioseconservas,importadosdaInglaterra».OfícioNº11,de1deJunhode1883,doCônsuldePortugalemXangai,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,J.A.Corte-Real.(CCCM:MCAHM/AC/24/693/A.G12–P.438).160RelatórioConsularparaoAnnode1910.PeloViceconsulGerentedoConsuladoGeraldePortugalemShanghai,JoaquimFaustodasChagas.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa575).
365Poderiaestabelecer-seentrePortugaleaChinaalgumcommercioappreciavel?Poderiacomseguir-sequeentretantosmilhõessterlinasimportadospelaChina,umapartevisivelpodessecaberaocommercioPortugues?Nascircumstanciasactuaes–impossivel–éaresposta.VemparaaquicomeffeitodeannosemannosalgumasbarricasdevinhodoPortoealgumaslatasdeconservas–umaareianodeserto,queéumavergonhamencionar.161Aausênciadecomércioentreasduasnaçõesnãoerapropriamenteumasitua-çãorecente,podendonósconsiderá-lacomoestruturalnaorganizaçãodoespaçoultramarinonaÁsiaOriental,aqualsefez,desdeoséculoxvi,pelainclusãodosnavegadoresportuguesesnasrotascomerciaisasiáticas(Barreto,2006).Poroutrolado,afaltadedinamismodoportodeMacau,comocomércioasercanalizadoparaoutrosportoschineses,nomeadamenteHongKongeXangai,retirouMacaudasprincipaisrotascomerciaisasiáticas.Isto,nãoobstanteMacauseintegrarnasredesdealgumasdascasascomerciaisqueoperavamentreascidadeschinesasmaisenvolvidasnocomérciointernacional.Nosanosdeviragemparaoséculoxx,asactividadesmercantismantinham-selimitadasaocomérciodoópio(Dias,2004),dependendodeHongKongedaÍndiainglesa.Ausentedasrotascomerciaisqueintegravamosportoschineses,aparticipaçãodeMacaunestenovocontextoeco-nómicoregionalvaipassarpelofornecimentodemão-de-obra,comoarranquedaemigraçãodosmacaensesparaHongKongeXangai.Nestaúltimacidade,asituaçãosocialdosimigrantesmacaensesresultou,emgrandemedida,dolugarqueocuparamnaestruturaeconómicaquemoldouaso-ciedadexangaiense.EstefoiumdostemasmaisabordadosnasnotasereflexõesdoscônsulesportuguesessobreacomunidadeportuguesadeXangai,aquetemosvindoafazerreferência,equevãoparaalémdaquestãodaescolhadosrepresentantesconsularesdePortugal,comoHomemdeCarvalhoeJosédaSilva:esteúltimo,«AlémdeMacaense,comooseuantecessor,nadatinhaqueorecomendasse».162UmassuntoaoqualestetemaeraassociadodiziarespeitoànecessidadedePortugalcelebrarumtratadocomaChina,quesemantinhaadiado.Em1880,quandoadi-plomaciaportuguesaestavaempenhadaemconseguiressetratado,àsemelhançadoquevinhaacontecendocomasoutraspotênciasocidentais,ocônsulocupavaumapartedosseusofíciosreferindo-seàimportânciadeconcluiresseacordocomoIm-pério:«massemtratadosãoosportuguezescondenadosaserviçaesdascasascom-161Ofíciode24deSetembrode1916,doCônsuldePortugalemXangai,MáriodoNascimento,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa575).162Ofíciode27deJulhode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.101).
366merciaescujospaizestemtratado,emvezdepromoverosinteresseseocommerciocomPortugal,quelheséimpossível».163Otratadofoiassinadoem1887,164masocomérciocontinuousemsefazereascondiçõessociaisdacomunidademacaenseemXangainãodeverãoterconhecidomudançassignificativas.Aumoutronível,ascondiçõessociaisdosmacaensesemXangaireflectiam--senassuaspráticas,algumasdelasgeradorasdesituaçõesconflituosasouilícitas,factoqueocônsuldescreve,testemunhandopartedoambientesocialemqueosmacaensessemoviam.Sãoepisódiosdoquotidianodosmacaensesedoseucônsulnacidade,porestedescritasnasuacorrespondênciaparaogovernodeLisboaporforçadassuascompetênciasnaáreadajustiça,decorrentesdoprincípiodeextrater-ritorialidadequevigoravaemXangai.Talvezsejaporissoimportantesublinharosnossoscuidadosaoanalisarestestestemunhos,demodoaevitaratentaçãodediluirtodaacomunidademacaensenestashistóriasde«factosescandalozos,comofalsi-ficaçõesdefirmas,acrescentandoseremtantasasreclamaçõesdequeixasporcauzadedividas,equijandas,queesteconsuladoprecizareformar-se,sendoindispensavelparapoderfunccionarregularmente,prover-sedopessoalnecessarioparapoderterocaracterdeumtribunal».165NosofíciosremetidospeloconsuladodePortugalparaLisboa,sãoapresentadoscasosqueilustramestasituaçãoquefoidescritapelocônsulAnselmoFerreira,logoem1883.Noentanto,estabrevealusãosósejustificacomoformadeilustrar,name-didadopossívelerecorrendoàsfontesqualitativasdisponíveis,ascondiçõessociaiseolugarqueacomunidadeportuguesa/macaenseocupounoquotidianodeXangai.Homens,mulhereseterritóriosAproporçãoentrehomensemulheresnumadeterminadacidadedependedadi-versidadedaorigemdasuapopulação,doritmodetransformaçãoedomeioondeelaseinsere(Beaujeu-Garnier,1983).Xangai,apartirde1840,foiumacidadeeumportointegradosnocomérciointernacional,porforçadeumaconjunturapolíticaeeconómicaqueobrigouaChinaImperialaabrir-seaomundoindustrializado.Estarealidadeprovocouprofundasmudanças,dandoorigemaumprocessodeexpan-sãodacidadeedeaumentodasuapopulaçãoaritmosparticularmenteacelerados,comovimosnaParteII.ParaistocontribuíramdeformadeterminanteosfluxosmigratóriosqueconcorreramparaXangai,ondesefixouumapopulaçãodeorigem163Ofíciode25deMarçode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.116v).164Otratadofoialcançadonodia1deDezembrode1887,comaassinaturadoTratadodeComércioeAmizadeentrePortugaleaChina.Cf.Saldanha,2006.165Ofíciode25deMarçode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.119v).
367muitodiversificada,querchinesa,querocidental.Assim,encontramo-nosperanteumacidadefortementemarcadapormudançasquedecorremdainfluênciadirectadasmigraçõesqueporelapassaram,emvagassucessivasdepessoasqueaísefixaramaolongodoscemanosdeexistênciadasconcessõesestrangeiras.EntreestesgruposmigratóriosqueseinstalaramemXangaiencontramosacomunidademacaenseque,comovimosnocapítuloanterior,tambémelaaglutinavapessoasdeorigensmuitodiversas,sendoasuamaiorianatural,principalmente,deMacaueHongKong,se-guidosporoutrosterritóriosasiáticos:portosdaChina,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas.Assim,tentaremoscaracterizarestacomunidademigrantequeseinsta-louemXangai,amaisimportantecidadeportuáriachinesa,nestesanosdeviragemparaoséculoxx:quantos,quemecomoseinstalaramnasociedadedeacolhimento,sãoasquestõesquenosajudarãoaanalisaroprocessodeocupaçãodoespaçosocialporpartedacomunidademacaense,duranteasuaexistêncianoperíododasconces-sõesestrangeiras.OritmodecrescimentodestacomunidadeacompanhouoritmodeexpansãourbanaepopulacionaldeXangai.Aestruturademográficadacomuni-dademacaensedeveráreflectirasinfluênciasdesteritmoacelerado,nomeadamentenasuacomposiçãoporsexoeidade.Sendoumapopulaçãomigranteéexpectávelquedomineapresençamasculina,apesarde,comojátivemosocasiãodeanalisar,pensarmosqueaemigraçãomacaenseconviveucomduasrealidades:aemigraçãodehomens,solteiros;eaemigraçãodenúcleosfamiliares.Éestaahipótesedetrabalho,quetemosvindoaconfirmarequenospropomoscontinuaradesenvolver,agora,apartirdainformaçãoquantitativadisponível.QuadroIV.25–PopulaçãonaturaldeMacau,segundoosrecenseamentosdeMacau(1878-1950)CensosHMH/M(%)18781495210771,018961291181571,119101119144477,519501507174186,6Média76,2Fonte:Recenseamentosde1878,1896,1910e1950.Cf.Qua-droII.8.Cálculosdoautor.SetivermosporreferênciaosrecenseamentosrealizadosàpopulaçãodeMacau(QuadroIV.25),166aproporçãoentrehomensemulheresrevelaopredomínio166Cf.ParteII.
368dapopulaçãofeminina:emmédia76,2homenspara100mulheres,entre1878e1950.Atéesteúltimorecenseamento,estaproporçãomanteve-seestáveleoseuvalorfoi,emparte,pornósutilizadoparanosajudaraconheceroimpactedaemigraçãomacaense.167Noentanto,estacomposiçãodacomunidademacaensenoseuterritóriodeorigemresulta,também,deoutrosfactoresdenaturezaes-trutural.Em1836,aexistênciade67,4homensmacaensespara100mulheres(QuadroIV.26)éexplicadaporAmaro:«Daanálisedestesnúmeros,fáciléconstatarqueomaiordesequilíbrioseverificanosgruposetários16/29anose30/60.Talfactopareceapontarparaumgrandenúmerodeescravosdosexofeminino,recrutadosforadogrupoouaumamortalidadeouemigraçãofortedoshomens,umavezque,nosgruposetáriosinferioresa15anos,háumamaiortendênciaparaoequilíbrio»(Amaro,1998,p.170).QuadroIV.26–Estruturaetáriadosmacaenses(1836)IdadeNºmacaensesH/M(%)HM1-6anos30435685,47-15anos30333490,716-29anos41266262,230-60anos39463961,7+60anos3716123,0Total1450215267,4AdaptadodeAmaro(1998).Cálculosdoautor.Podemosadmitirqueailegalizaçãodaescravatura,nadécadade1870nãoterápostoumfimdefinitivoàspráticasderecrutamentodejovensmulheresquefo-ramalimentandoacomunidade.Seaestefenómenojuntarmosaemigraçãodoshomens,aceleradaapartirdadécadade1840,compreendemosqueaproporçãoentrehomensemulheres,até1910,sesituouentreos71eos77homensporcada100mulheres(QuadroIV.25).Em1950,asubidadarelaçãohomens/mulherespara86,6%podeserexplicadapelomovimentoinverso,istoé,tendoemcontaqueadécadade1940foipoliticamentemuitoconturbada,anívelmundial,osfluxosmigratóriosdiminuírame,porisso,énaturalque,emMacau,severificasseumatendênciaparaaproximaronúmerodemulheresaonúmerodehomens,entreos167Cf.ParteII,Cap.3e4.
369seusnaturais.Temos,portanto,umterritóriodeorigem–Macau–ondeaemigra-çãosurgecomooprincipalfactorqueexplicaopredomíniodapopulaçãofeminina.Poroutrolado,Xangai,enquantoterritóriodedestinodosemigrantesmacaen-ses,conheceuumfenómenooposto.Observa-seocrescimentodasuapopulação,principalmentegraçasàemigraçãomasculina,queotemposeencarregoudeequi-librar,àmedidaqueaemigraçãosefoiestabilizandoeacomunidadesefoifixando,tornandopossívelaemigraçãofamiliar.SetivermoscomoreferênciaosemigrantesnaturaisdeMacauquechegaramaXangaiequesematricularamnoConsuladodePortugal,podemosencontrarentreosmatriculadosaté1929umaproporçãode338,3homenspor100mulheres;noperíodoseguinte,1930-1952,estaproporçãoassumeumequilíbrioquaseperfeito:104,2%.168BemdistintaéacomposiçãodapopulaçãomigrantenaturaldeHongKong,portosdaChina,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinasque,noseuconjuntoecomMacau,constituemosprincipaisterritóriosdeorigemdosmacaensesquesefixaramemXangai.Trata-sedemigrantesdesegundaeterceirageraçãoquepartemparaestacidadechinesanumaproporçãoentrehomensemulheresquenosindiciaaprevalênciadeumalógicafamiliar:entreosmatriculadosnoperíodo1880-1929encontramos104,5homenspara100mulheres;noperíodoseguinte,1930-1952,aproporçãoaltera-separa86,2H/100M.Finalmente,seretivermosanossaatençãonapopulaçãomacaensenaturaldeXangai,aqualrepresentaasgeraçõesdemacaensesquenascemnoterritóriodedestinoescolhidoporseuspaismigrantes,encontramosumequilibroentreosdoissexos–95,4homenspara100mulheres(QuadroIV.27)–istoé,àmedidaqueacomunidademacaensevaicriandoraízesnacidade,estabilizandoassuasfamílias,torna-semaisforteainfluênciadocrescimentonaturalnoaumentopopulacionaldacomunidade.QuadroIV.27–PopulaçãonaturaldeXangai,matriculadanoConsuladodePortugal,porsexo(1880-1952)Anos(Matrícula)HMH/M(%)1880-1929339307110,41930-195261269088,7Total95199795,4Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD--MNE).Cálculosdoautor.168LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).
370Emsíntese,acomposiçãodapopulaçãomigrantemacaensevariadeacordocomosseusterritóriosdeorigemecomassuasexperiênciasfamiliaresnareali-dadedaemigração:deMacau,aspessoasquepartemsão,noprimeiroperíododadiáspora,predominantementehomens,oquecontribuiuparamanterumacomposiçãopopulacionalpredominantementefemininanoterritóriodeori-gem;dosoutrosterritóriosasiáticos,dondesaírammuitosmacaensesmigrantes,desegundaeterceirageração,sobressaiumequilíbrioentrehomensemulheresque,emúltimaanálise,podeindiciarumaemigraçãodecarácterfamiliar.Poroutrolado,adiferençadecomportamentoentreosmigrantesquesaemdeMa-cau,migrantesdeprimeirageração,eosquedeixamosoutrosterritóriosasiá-ticos,migrantesdesegundaeterceirageração,ajudaaconfirmarahipótesedequeasexperiênciasmigratóriasanterioresdeumadeterminadafamíliamigrantesãotambémumrecursoque,nãosófacilitaaopçãodeemigrar,comotambémofereceumamaiorconfiançaparaenfrentarosriscosdepartirparaumnovoterritório.Idade,trabalhoeactividadessociaiseeconómicasXangai,talcomojáficouapresentada,foiumacidadedeconvergênciadedi-ferentesmovimentosmigratórios.Estesmovimentospopulacionaisemlargaescalaenumcurtoperíododetempotraduziram-senumelevadoritmodecrescimentopopulacionaldacidade,pautadasporumaestruturaetáriadominadapelosmigran-tesemidadeactiva.Sãoestesque,deummodogeral,participamnosfluxosmigra-tóriosemidadesqueoferecemacapacidadedeenfrentaramudança,correralgunsriscosmaisoumenoscontrolados,consoanteasredessociaisondeseinscrevem,edarrespostaàsexigênciasdeadaptaçãoaumnovoterritório.Destassuascapacida-desdependia,emgrandeparte,aintegraçãosocialdosimigrantesqueprocuravamconquistaroseuespaçonasociedadequeosacolhia.AestruturaetáriadapopulaçãonaturaldeMacauquevivianoseuterritóriodeorigem(censode1910)aponta-nosparaumapopulaçãojovem,oconjuntodosindivíduosnasfaixasetáriasdos0aos19anos,ultrapassaos42%,queconviviacom17,8%deidosos,com50oumaisanosdeidade.Istoé,acomunidademacaense,noseuterritóriodeorigem,Macau,devidoàemigração,vê-seprivadadaquelesque,emplenaidadeactiva,poderiamcontribuirparaodesenvolvimentodasactividadesprodutivasdoterritório.Asaídadestesindivíduosentreos20eos49anos,nomea-damenteparaXangai,vaicontribuir,comasuaforçadetrabalho,paraoarranqueedesenvolvimentodestacidade.Nográficoqueaseguirseapresenta(Fig.IV.14)observa-seoaumentodonúmerodepessoasatéaos14anos,diminuindo,quasecontinuamente,nasfaixasetáriasseguintes,atéaos49anos.Aelevadapercentagemdepessoascom50anosoumais,contribuiparaconfirmaratendênciadaemigraçãomacaenseemidade
371activa,permanecendo,emMacau,apenasascriançasejovens,assimcomoaspessoascomidadespróximasdeumaaposentaçãoouquejáhaviamabandonadoasuaactividadeprofissional.Emcomparação,aestruturaetáriadacomunidademacaenseemXangai,consi-derandotodososnaturaisdosdiferentesterritóriosasiáticosquetemosvindoaestu-dar,confirma-nosocontributodasuapopulaçãoadulta,activa,paraocrescimentodacidade.Nasidadescomprendidasentreos15eos39anosésempremaiorovalorrelativodemacaensesemXangaidoqueemMacau,comparticulardestaqueparaasfaixasetáriasdos20-24,logoseguidados25-29anos.Abaixaproporçãodecriançasdos0aos4anoscompreende-sepelaopçãodeevitarosriscosqueenvolveriamaemigraçãodeumafamíliacomcriançasdeidadetãobaixa,permitindo-sefazê-lojácomasidadessuperioresa5anos.Énasfaixasetáriasseguintes,dos15aos29anos,queseconcentraapercentagemmaissignifi-cativadosemigrantesàchegadaaXangai(47,5%),comopicosituadoentreos20eos24anos(23,1%).Apopulaçãocommaisde50anosassumeumpesorelativo,quaseinsignificante,de3,3%.Fig.IV.14–EstruturaetáriadosmacaensesemMacau(1910)edosmacaensesàchegadaaXangai,naturaisdeMacau,HongKong,China,Japão,Singapura,TailândiaeFilipinas(1880-1952)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Recenseamento(1910)deMacau.CensosdaPopulaçãoRelativoaoAnode1950(1953).Cálculosdoautor.
372Adeslocaçãodapopulaçãoactivamacaense,dosseusterritóriosdeorigemparaXangai,ficaaindaevidenciadaatravésdocálculodastaxasdedependência.169Conti-nuandoaterporreferênciaocensode1910,constatamosquenogrupopopulacionalnaturaldeMacau,recenseadonoterritórioem1910,ataxadedependênciaascendeaos99,6%.Noentanto,estamesmataxaparaosmigrantesmacaensesdeXangai,naturaisdosterritóriosasiáticos,fixa-seem30%.Comestataxadedependênciaasse-gurava-seadisponibilidadedamão-de-obraparasededicaràsactividadesprodutivaseintegrarnasestruturassociaiseeconómicasdasconcessõesestrangeirasdeXangai.NaausênciadeumcomérciodirectoentrePortugaleaChina,esendoprincipal-menteascasascomerciaisdeorigeminglesaeamericanaquevãoliderar,querode-senvolvimentoeconómicodasconcessões,querosníveisdeatracçãodemigrantes,oenvolvimentodeMacaunesteprocessodeintegraçãodaChinanosmercadosmun-diaisededesenvolvimentodacidadedeXangaipassouexclusivamentepelamobi-lizaçãodeumamão-de-obra:noterritóriodeorigem(Macau),ondeenfraqueceuotecidosocialeeconómicotradicional,deixandoespaçoparaafirmaçãodaseliteschinesas170e,noterritóriodedestino(Xangai),ondeintegrouanovasociedadequeaacolheu,desempenhandodeterminadasfunçõesnasprincipaisempresasligadasaosectorcomercial.Atravésdaemigraçãodosfilhosdaterra,portadoresdeumcapitalculturalquepermitiadizerque«todossabemler,escreverecontar,falamtodosoinglez,melhoroupiorportuguez,odialectodeMacaueochinez;algunsconhe-cemtambemofrancez»,171MacaugarantiuoseuenvolvimentonesteprocessodeintegraçãodasrotascomerciaisdaÁsiaOrientalnoscircuitosdocomérciomundial.DepoisdeAnselmoFerreira,outroscônsulesforamacompanhandoocres-cimentodacomunidademacaensedeXangai,principalmenteocônsulJoaquimMariaTravassosValdez172que,devidoàsualongapermanênciaemXangai,169Noâmbitodesteestudo,consideramosataxadedependênciacomoarazãoentreonúmerodeindivíduoscomidadesinferioresa15anosesuperioresa49anos,eonúmerodepessoasdogrupode15a49anos(Beaujeu-Garnier,1983).170Cf.ParteII,Cap.4.171Notade7deMaiode1897doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa574).“Compequenaexcepção,aprecedenciadestacolóniaédeMacau.Ellaélaboriosaeintelligenteeaprendefacilmentequalquerlingua.NãoháumportuguesdeMacauquenãofallepelomenosoingles.Sãobonscontadoreseéestatalvezumadasrasõesporquesãopreferidosaosindividuosdeoutrasnacionalidadescomoempregadosdebancosefirmascommerciaesestrangeiras».Ofíciode24deSetembrode1916,doCônsuldePortugalemXangai,MáriodoNascimento,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa575).172JoaquimMariaTravassosValdez,tenentedecavalaria,foinomeadocônsulde1ªclasseemXangai,pordecretode3deFevereirode1887,tendotomadopossedoconsuladoem8deJunho.NomeadocônsulgeralemXangai,pordecretode14deAgostode1889.PermaneceuemXangaiaté1901(cf.Anuáriodiplomáticoeconsularportuguês,1916-1917(1918).
373chegouadecanodoCorpoConsularacreditadonaquelacidade,eMáriodoNascimento.173Pelopunhodesteúltimofoiassinado,em1916,umlongorelatórioque,nassuaspalavrasnãopassavade«umpequenoresumodasituaçãoactualfinanceira,commercial,industrialepolíticadaChina».174Estetextotem,contudo,adimen-sãosuficienteparaapresentar,emtraçoslargos,oprocessodeintegraçãodosmerca-dosasiáticosnocomérciointernacional,tendoficadodemonstrada,naquelaépoca,asuperioridadedoocidente,capazdeimporosseusprodutos,porque«aEuropa,nãoobstanteacarestiademão-de-obra,produz-losmaiseconomicamentequeaÁsia».175Umasuperioridadequelheadvinhadasmanufacturaseuropeias,dode-senvolvimentodaslinhasférreasedascarreirasdenavegação,176ou,ditodeoutromodo,deumprocessodemundializaçãodosmercadosapósarevoluçãoindustrialinglesaquetevenoseucentrodegravidadeodesenvolvimentotecnológicoedasviasdecomunicaçãomarítimaseterrestres.Osdiferentesportoschinesesabertosaocomérciointernacional,ondeincluímosMacau,HongKongeXangai,conhe-cerammudançassignificativas,dasquaisjádemoscontaemcapítulosanteriores,sobabatutadaprincipalpotênciaeconómica,marítimaemilitarqueeraaGrã--Bretanha,aquelaque,emúltimaanálise,controlouopoderpolíticoeeconómicodeXangai:«Enfim,ShanghaiquetheoricamenteéumSettlementinternacionalépraticamenteumacoloniaingleza–vistooimmensopredominiodeinteressesbritânicos».177Semcomércio,semnavegaçãoesemcapitais,aparticipaçãodePor-tugal,viaMacau,namundializaçãodaÁsiaOrientalrealizou-sepelaemigraçãodamão-de-obramacaense,constituindo-secomoarespostadasociedademacaenseàsmudançasglobais,masprovocando,porsuavez,alteraçõesnotecidosocialeeconómicodesteterritórioasiáticointegradonosdomíniosultramarinosportu-gueses:«Macaudefinha-seeestiola-secadavezmais;ámedidaqueocommerciodaprovinciadeCantãofôrencontrandonovasaberturasdesaidanasuafronteirairáaugmentandoasuadecadenciaeaemigraçãomacaísta».178Reconhecia-sequeadecadênciadeMacauacentuar-se-iaàmedidaque,nomundoenaChina,seia173MáriodoNascimentoeraformadoemmedicina.Pordecretode23deMaiode1914foitransferidodalegaçãoemRoma,ondeerasegundosecretário,paraalegaçãoemPequim,tendotomadopossenodia3deNovembro.Aportariade16deAbrilde1917encarregou-odagerênciadoconsuladoemPequim1901(cf.Anuáriodiplomáticoeconsularportuguês,1916-1917(1918).174Idem175Idem.176«ComepelafacilidadedosmeiosdecommunicaçãoentreaEuropaeaAsia,asmanufacturasEuropeasestãodeumamaneiracontinua,permanenteefatal,fazendodeslocarosproductosindigenasdosmercadosorientaeseporissoecomainfluenciadaslinhasferreasedenavegaçãomudandoascondiçõesdavidadepovosdooriente».Idem.177Idem.178OfícioNº2-Ade23deAbrilde1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdez,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa574).
374desenvolvendouma«civilizaçãomoderna»marcadapeloprogressoqueseregistavanasviasdecomunicaçãoedevidoàaberturadosportoschinesesaocomércioin-ternacional.179Aemigraçãomacaenseseguiaentãonosmesmoscircuitosporondepassavaocapitalestrangeiro,ecriavanovasoportunidadesdetrabalhonosportosdostratados,emdetrimentodeoutraspraçascomerciaisqueasiamperdendo,delineandoassimositineráriosmigratórios.«Entreascausascomplexasquedeter-minamoemigranteportuguesapreferirestacidade,aprincipalseriaafacilidadeemencontraraquicollocação,quenãopódeobteremMacau,comoempregadosnocommercioecasasbancárias».180OstestemunhosdoscônsulesdePortugal,quandoexpressamasuaopiniãoso-breasituaçãosocialdosmacaensesdeXangai,nosofícioserelatóriosqueenviavamregularmenteparaLisboa,ajudamaquenosaproximemosdarealidadesocialemqueviviam.Aprincipalactividadeondeosmacaensesseempregavaméumadasinforma-çõesmaisrepetidaquepodemosencontrarnestadocumentação.Em1883,Ansel-moFerreiradavacontadequeaesmagadoramaioriadosmacaensesencontrava-seatrabalharnascasascomerciaisestrangeiras.181Jápertodofinaldoséculo,ocônsulTravassosValdezresumiaassimasactividadesaquesededicavaacomunidadema-caense:Osempregosusuaesdosmacaistassãoosdecaixeiros,osdeescripturariosnascasascommerciaesestrangeiras,nosbancos,naalfandegaimperial,nocor-reioetelegraphoouabordodosnaviosmercantes;Tresháquesãoprofessoresdeinglezparacriançaschinas,doiseditoresdejornaes,uméarchitectooumes-tred’obras,17sãotipographos,3correctores,trezevivemdopequenocommer-cioousãoagentesdecommissoes.182Registam-sealgumasnuancesnasavaliaçõesqueoscônsulesdePortugalfaziamaonívelsocioeconómicodacomunidademacaenseemXangai,indiciandosituaçõesdedegradaçãodassuascondiçõesdevida.ParaTravassosValdez(1887),embora179Idem.180Ofíciode24deSetembrode1916,doCônsuldePortugalemXangai,MáriodoNascimento,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa575).181«…compequenaexcepçãotodossãoempregadosnascazascommerciaesestrangeiras».Cf.InformaçãoprestadapeloCônsuldePortugalemShanghaiacercadocomérciodessacidade,de1deJunhode1883,inofícioNº11,de1deJunhode1883,doCônsuldePortugalemXangai,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,J.A.Corte-Real.(CCCM:MCAHM/AC/24/693/A.G12–P.438).182Notade7deMaiode1897doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa574).
375sem«grandescapitalistas,nenhumdosseusmembrosémiserável».183Porseulado,FaustodasChagas(1911)pormenorizacommaisrigoroquadrosocialdosmacaen-ses,rotuladocomoumproletariadosemaspirações:Nãoobstanteasuaimportancianumerica,representaasecçãomenosricaeinfluenteentreascoloniasestrangeirasemShanghai.Emquantoqueosestran-geirosaquiseenriqueceme,apózasualuctaemprehendora,regressamásuaterranatalealivivemmaisoumenosdesafogadamente,oscolonosportuguesesenvelhecemnoseuemprego,emquevegetamemorremcomummodicosalá-rio,insufficientemesmoparamanterasuafamilia,invariavelmentenumerosa,aoniveldavidanormaleuropeia.184Apesardesteretratosocial,porvezestraçadocomfrasescruaseamargas,dandocontadeumarealidadededependênciaepoucafortuna,nãoobstanteocapitalculturaldisponíveleascompetênciasprofissionaiscolocadosaoserviçodasgrandesempresascomerciais,tambémépossívelencontrarindíciosdequeseteráformadoumapequenaelitesocialdentrodacomunidademacaensedeXangai.Em1883sãoidentificadastrêsfirmasportuguesas,numaalturaemqueexistiaumtotalde305migrantesaresidiremXangai,númeroquenãoseencontravamui-tolongedas300pessoasrecenseadasem1877.185SobreasactividadeseconómicasquedesempenhavamemXangai,astrêsfirmasportuguesasoperavamnasáreasdeactividadeondeosportuguesesdeXangaiassumiramummaiorprotagonismo:umatipografia,«Noronha&Son»,deummacaense,DelfinoNoronha;duascasasco-merciais,«D’Encarnação&Son»,pertençadomacaenseA.D’Encarnação,e«Mon-teiro&Co.»,propriedadedeJúlioMoreira,naturaldeGoa.186Passadadécadaemeia,em1899,contavam-sejávinteequatrofirmascomerciaisnacomunidadeportuguesa/macaense.187Apesardamaiorparteintegraramão-de--obraquedesempenhavaasfunçõesmenoscategorizadasnaestruturahierárquicadascasascomerciaisestrangeiras,algunsmacaensesconseguiramafirmarassuasprópriasfirmas,numcontextosocialeeconómicomuitasvezesapontadodehostil,nomeadamenteporpartedaprincipalcomunidadedeXangai,asaber,acomuni-dadebritânicaqueliderava,económicaepoliticamente,aConcessãoInternacional.183Idem.184Relatórioconsularreferenteaoanode1910,dovice-cônsulJoaquimFaustodasChagas.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa575).185Cf.ParteII,Cap.4.186Cf.ofícioNº11,de1deJunhode1883,doCônsuldePortugalemXangai,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros,J.A.Corte-Real.(CCCM:MCAHM/AC/24/693/A.G12–P.438).187Cf.ofícioNº36,de13deJaneirode1899,doCônsuldePortugalemXangai,JoaquimMariaTravassosValdez,paraoGovernadordeMacau,EduardoAugustoGalhardo.(CCCM:MCAHM/AC/72/740/B.G1–P.1896)
376Estahostilidadebritânicapodeserpornósentendidacomoumfactoradversoaoprocessodeintegraçãosocialdosmacaenseseerasentidaportodaacomunidadema-caense:«EucreiojáterinformadoV.Exªdomodoescandalozo,porqueaquisãoolha-dososfilhosdeMacau,aosquaesoseuropeus,eentreestesosinglezesmaisintoleran-tesquetodososoutros,negamformalmenteentradanasociedadeeuropea».188NestacomunidadepodemosinseriroprópriocônsuldePortugalque,tambémele,sentiuaadversidadedosquechegavamdasilhasbritânicas,manifestadacontratodosaque-lesqueobrigassemàpartilhadopodernaConcessãoInternacional.JoaquimMariaTravassosValdez,decanodoCorpoConsulareraalvodestaanimosidadenaspáginasdosjornais,porque«muitooscontrariaqueoconsuld’Inglaterranãosejaodeão».189Aafirmaçãodestapequenaelitesocialdentrodacomunidademacaensenãoéape-nasaferidapelaexistênciadefirmasaoperarnomundoempresarialxangaiense,mastambémpeloreconhecimentodealgunsdosseusmembrosporpartedetodaacomu-nidade,testemunhadopeloseurepresentantediplomático.OcônsulJoaquimMariaTravassosValdez,numofíciodatadode1890,propõeaogovernadordeMacauquesejamrecomendadosàmunificiênciarégiaalgunsdosmacaensesqueseestabeleceramemXangai:HermenegildoAntónioPereira,queocupavaumaimportanteposiçãonojornalchinêsOShanghae,desempenhandogratuitamente«desdemuitosannosasfun-çõesdeInterpreteeassessordotribunalmistod’estacidade»;JoãoDanenbergque,paraalémdeocuparumaposiçãoelevadaemcasascomerciais,foitambém«commandante,comagraduaçãodecapitão,dacompanhiadevoluntáriosportuguesesdeShanghae»porocasiãodaguerrafranco-chinesa,paraalémdetambémtersidopresidentedo«ClubPortuguez,instituiçãodeillimitadautilidadeaqui»;FranciscodosSantosOli-veira,apresentadocomo«omaisantigoempregadodojornalinglez‘DailyNews’queéomaisimportantedetodaaChina,aoocuparumaposiçãodedirectordaofficinatypographicasãoincalculaveisosserviçosqueelletemprestadoàcausanacionaleàcolóniaqueemvirtudedoseupatriotismotemmonopolisadoquasitodaaindustriatypographicanaChina»:FilipeMartinsd’Oliveira,dequeméenaltecidooserviçoprestadocomofuncionáriodoconsuladodePortugal,«posiçãoemquetemenvelhe-cido».Paraalémdestes,ocônsulpropõeaindalouvarFilomenoVicentedaFonsecaeHonoratoJorge,«doisdosmaisvelhosresidentesdeShanghae»,osquaisocupavam«bellasposiçõesegrangeandoaconsideraçãodenacionaeseestrangeiros».190Érele-188Ofíciode27deJulhode1880,doCônsuldePortugalemXangai,AnselmoFerreiraPintoBastos,paraoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa572,fl.100).189OfícioNº10de5deAbrilde1894doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE.ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai.Caixa573).190OficioNº63-A,de19deNovembrode1890,doCônsuldePortugalemXangai,JoaquimMariaTravassosValdez,paraoGovernadordeMacau,CustódioMigueldeBorja.(CCCM:MCAHM/AC/42/711/A.G12–P.1043).
377vantenotarqueestalistapropostapelocônsulassinalaaacçãosocialeprofissionaldestesmembrosdacomunidade,sendovincadasasrelaçõesque,deummodogeral,todoselesmantiveramcommembrosdeoutrascomunidades,ocidentaisouchinesa.AtravésdestadocumentaçãoficamoscomumadescriçãoaproximadadaquelaquepoderemosconsiderarcomoaelitedacomunidademacaensedeXangai,numafaseemqueestajádavasinaisdeumapresençaconsolidada,umaimagemqueficamaisnítidaserecorrermosaorecenseamentodacomunidadedeXangaide1897.Nodia7deMaiode1897,numanotaremetidaparaogovernodeLisboa,191ocônsulJoaquimValdezapresentaoRecenseamentodaColoniadeShanghaereferidoao1ºdeJaneirode1897sobopontodevistaeconómico.Dos170«chefesdefamília»,18sãoidentificadoscomoproprietáriosecomerciantescomcasaprópria(QuadrosIV.28).Paraumapopulaçãototalde768indivíduos,aelitesocialeeconómicadaco-munidademacaensedeXangai,representadapelos18proprietários,limita-sea2,4%.Seconsiderarmosapenasapopulaçãoactiva,istoé,os«chefesdefamília»eos«empregadossemfamília»(254),estaeliteascendea7%(QuadroIV.28),dedi-cando-seàsactividadescomerciais(chá,comestíveis…).Atéaofinaldoséculoxix,ocrescimentodacomunidademacaensenãocorrespondeuapenasaorecrutamentodeumamão-de-obracapazdesatisfazerasnecessidadesdomundoempresarialdasconcessõesestrangeiras,mastambémàformaçãodeumpequenonúcleodeproprie-táriosque,nãoobstanteasdistânciasqueoseparavadaselitesinglesa,americanaoufrancesa,terácontribuídoparaaconsolidaçãodacomunidademacaensedeXangai.QuadroIV.28–RecenseamentodacomunidadeportuguesadeXangai,em1deJaneirode1897Hom.Mul.ProprietáriosComer-ciantesdeCháComer-ciantesdeSedaComlojasdecomes-tíveisC/outrosestabeleci-mentosAgentesdecomissões,comcasaOutrosproprie-táriosChefesdefamília14822222435Empregadossemfamília84Desempregados6183Menores165160Totais403365222435Totalem189676818Totalem1885487Fonte:Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).Cálculosdoautor.191Cf.Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).
378Estepanoramanãosealteradeformasignificativaaolongodoséculoxx,setivermosporreferênciaonúmerodeempresasportuguesasnosúltimosanosdasconcessõesestrangeiras.EntreDezembrode1945eDezembrode1949,deacordocomoRegistrationofShanghai’sForeignEnterprises(Wang,2000),onúmerototaldeempresasestrangeiraserade1307.Entreestasencontravam-seapenas13firmasportuguesas:costureira,papelaria,empresadecombustíveis,empresafarmacêutica,umagentecomercialeoitofirmasdeimportação/exportação.Nosúltimosquatromesesde1949identificam-seapenasseisempresasportuguesas,umareduçãoqueacompanhaadiminuiçãodototaldefirmasestrangeirasaoperaremXangaiqueagoraécercademetade(684).SegundooStatisticalOfficedoShanghaiMuni-cipalGovernment(Wang,2000),estasseisfirmasportuguesasdistribuíam-seporumexportador,doisimportadores,umindustrialedoisconcessionários.Nafasededesagregaçãodasconcessõesestrangeiras,asprincipaisactividadesdasempresasportuguesasmantiveram-senosectorcomercial,representandoumvalorreduzidonaestruturaempresarialdacidade,masoferecendoàcomunidadeumapequenaelitequesemanteveactivaatéaosúltimosdiasdapresençaestrangeira.Paraterminaraanálisedorecenseamentode1897,faltafazerumabrevereferên-ciaàsmulhereseaosmenoresqueintegravamacomunidade.Nofinaldoséculoxixnãosãoidentificadasmulheressolteirasadesempenharumaactividadeprofissional,namedidaemqueos84«empregadossemfamília»sãotodosdosexomasculino(QuadroIV.28).Consequentemente,nosentidoinverso,asmulheresrepresentamquase97%dos«desempregados»,confirmando-seatendênciaqueseencontranosregistosconsularesdedesignaremcomoprofissão«doméstica».Osdesempregadosmasculinos(seis)sãoumnúmeropoucoexpressivo,cujosignificadoplenosóseriapossívelretirarsefossemidentificados.Relevante,ainda,éonúmerode«menoresadolescentes»(325),representando42,3%dapopulaçãodacomunidade.Estenúmero,dopontodevistaeconómicoesocial,expressaainfluênciaqueaindasemantinhaparaaconstruçãodefamíliasnumerosas.ComestenúmerodefilhosaumentavaapossibilidadedeseperpetuarapresençadacomunidademacaenseemXangaiatravésdeumanumerosasegundageraçãodemigrantes.Poroutrolado,representavatambémumpotencialdemão--de-obraqueherdariaossectoresprofissionaisqueosseusprogenitoresocuparamnascasascomerciaisestrangeirasaquandodoarranquedaemigraçãoMacau-Xan-gai.RelembremosquenorecenseamentolevadoacaboemMacau(sociedadedeorigem),nestemesmoanode1896,apopulaçãonaturaldeMacau(nãochinesa)menorde15anosrepresentava30,4%doseutotal.192Depoisdedesenhadooretratodemográficoesocioeconómicodacomunidademacaensenosúltimosanosdoséculoxix,estamosemcondiçõesdeoalargaratodo192Cf.ParteII,Cap.3
379operíodoemestudo,tentandoanalisarasuadistribuiçãopelasdiferentesáreasdeactividadesocialeeconómica,atravésdasprofissõesidentificadasnosregistosindi-viduaisefectuadosnoconsuladoportuguêsdeXangai.Das5263pessoasregistadasnoconsulado,3546indicaramaprofissão.Paraoseuestudo,retomamosaclassificaçãodasactividadeseconómicasondeseinte-graramosmigrantesmacaensesquejáfoipornósadoptadaquandoestudámosacomunidadequeseinstalouemHongKong(QuadroIV.29),193tendoacrescen-tadoosseuspesosrelativosnadistribuiçãodapopulaçãoactivadacomunidademacaense.QuadroIV.29–Sectoresdeactividadeeconómico-profissionaldacomunidademacaensedeXangai(1880-1952)SectoresdeActividadeNº%ActividadesComercial-Financeira174384,0AdministraçãoPública984,7ServiçosSocioculturais713,4OfíciosEspecializadosSuperiores623,0ActividadesMarítimas592,9ActividadesIndustriais271,3ServiçosPessoais150,7Subtotal2075100,0Domésticas794Estudantes647Desempregados30Subtotal1471TOTAL3546Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.ActividadesComercialeFinanceiraFoinestesectordeactividadequeseintegrouamaioriadosmigrantesma-caenses(84%)queseestabeleceramemXangai.Abrangiatodososempregadosdecomércioquetrabalhavamnascasasestrangeirasdasconcessõesinternacionais,assimcomoosnegociantes/proprietários(ondepodemserincluídososcompradores)eosfuncionáriosatrabalharnosistemafinanceiro.193Cf.ParteIII,Cap.3.
380Noquedizrespeitoaosempregadosdecomércio,estescorrespondiamàmaio-riadosmembrosdacomunidade.Estegrupodeprofissionaistotaliza80,1%dos1743casosconsiderados.Eramosgooserquedesempenhavamfunçõessubalternasnascasascomerciaisestrangeiras,sobreosquaisjáfalámosanteriormente.Empregadodecomércioeraumaprofissãopredominantementemasculina,comooeramaliástodasasprofissõesnestaépoca:dos1743casosclassificadoscomo«ActividadesComercialeFinanceira»,88,4%referem-seamigrantesdosexomas-culino.Noentanto,énestegrupoqueassumemmaiorvisibilidadealgumasdasmu-dançassociaisqueocorreramnasociedadexangaienseaolongodosseuscemanosdeexistência,nomeadamentenoquedizrespeitoaoacessodamulheraomercadodetrabalho.Amodernizaçãodacidade,especialmenteapartirdadécadade1920,foiacompanhadapormutaçõesnopapelsocialdamulher,assumindofunçõesemdiferentesáreasdeactividade,quernavidasocialepolítica,quernasartesenasletras,queraindanosectorprodutivo.Paraalémdesetransformar,aolongodaprimeirametadedoséculoxx,numimportanteagentedeconsumo,amulherdeXangai,graçasàspossibilidadesdeacessoàinstrução,aoconsumoeaotrabalho,deupassosimportantesnoseuprocessodeemancipação(Bergère,2002).Nocasodasmulheresmacaenses,podemosobservar(Fig.IV.15)umaumentodonúmerodemulheresmatriculadasnoconsuladoapartirdadécadade1920,passandodenovecasosregistadosnadécadaanterior,para49.Esteaumentodeve--se,emgrandemedida,àmatrículadasfilhasdosimigrantesmacaensesque,aoefectuaremoseuregistoquandocompletavamos21anosdeidadeinformavamexercerumaprofissãonosectorcomercial.Estefactopodeseranalisadonaperspec-tivadedoisníveisdeintegraçãodacomunidademacaensedeXangai:aparticipaçãodanovageraçãodemulheresmacaensesqueseintegranomovimentomaisvastodeemancipaçãodamulherdeXangai;aabsorçãodeumanovaforçadetrabalhonascasascomerciaisestrangeiras,herdeiradoespaçofuncionalqueosmacaensesdaprimeirageraçãoocuparamquandosefixaramemXangai.ParaalémdestaimensaclasseproletarizadadosmacaensesdeXangai,encontra-mosnestesectordeactividadescomercialefinanceiraumnúcleodenegociantes/proprietários(328)quesedestacaporcorresponderaoquepoderemosconsiderarcomoaeliteeconómicadacomunidadedosportuguesesdeXangai.Incluinegocian-tesdecháeseda,eproprietáriosdelojasearmazéns,queseforaminstalandonaci-dade,ondeintegramostambémosmai-panoucompradores.Esteconjuntodepes-soasquepodeserincluídonogrupodenegociantes/proprietáriosrepresenta18,8%dototaldosmigrantesinscritosnestesectordeactividadecomercialefinanceira.Podemosentãoconstatarumacentuadoaumentodos7%contabilizadosem1897,oqueaparentementepodecorresponderaocrescimentodaelitesocioeconómicadacomunidade.Aparentemente,porqueimportaidentificarcommaisrigorquemsãoestes328negociantes/proprietários.
381Fig.IV.15–Migrantesaexercerprofissõesnasactividadescomercialefinanceira,porsexo(1880-1952)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Nosúltimosanosdoséculoxix,oscônsules,nosseusrelatórios,davamcontadequeacomunidadealbergavaumimportantegrupodechineses,muitasvezesdesignadospor«filhosdoImpério».Estasalutarconfiançanaprotecçãoconsular,quediaadiasedesenvolveecresceentreosindividuosdacoloniamacaistapropriamentedita,tem-setam-bemextendidopoucoapoucoaossubditosnaturalisadosportuguezesemMa-cau,ouaquellesquealliadquiremanacionalidadeportuguezapelofactodaresidenciaoudonascimentonoterritoriodanação;osquaes,semolharadespe-zas,promovemalegaljustificaçãodasuanacionalidadeperanteasauctoridadesdeMacau,e,munidosdosdocumentoscomprovativos,teemvindotambemabrigar-seáprotecçãod’esteConsulado,desde1887.194Pelaspalavrasdocônsul,muitoschinesesdeMacau,comaprotecçãodopas-saporteportuguês,integraram-senofluxomigratórioenacomunidadeportugue-sa/macaensedeXangai.Tratava-sede«subditos,cujoscostumes,lingua,religião194Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).
382ecivilisaçãosãoemgeralosdosfilhosdoImpério»,195queseaproveitavamdomovimentomigratóriodosmacaenses,comotambémdaregularizaçãodasrelaçõesentrePortugaleaChinacomotratadode1deDezembrode1887(Castro,1912;Conceição,1988;Saldanha,2006).Apartirdadécadade1890oseunúmeronãoparoudecresceratéàdécadade1920(Fig.IV.16).Fig.IV.16–MigranteschinesesmatriculadosnoConsuladodePortugualemXangai(1880-1952)Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Nãoétarefafácilidentificarestesmembrosdeumacomunidadeeuro-asiática,cujostraçosidentitários–culturais,sociaisefísicos–sedilueme/oumodificamcomotempo,comaformacomoseintegramnacomunidadeenasmotivaçõesqueoslevaramafazê-lo.Tendoemcontaosdadosdisponíveis,oúnicocritérioquenospareceusegurofoiodeconsiderarfilhodoImpériotodoaquelequeseinscreveunoConsuladodePortugalcomumnomeexclusivamentechinês,quertivesseutilizadoasuaformaalfabéticaouemcaractereschineses.196Assim,dos5263inscritosnoConsuladodePortugalcujosnomeserestanteinformaçãobiográficaserecolheu,podemoscontabilizar700comofazendopartedestegrupodefilhosdoImpério,cujasprincipaisorigenseramMacau(66%)ediversaslocalidadeschinesas(6,9%),sendomuitosdelesjánaturaisdeXangai(25,9%).195Idem.196Quatrotiposdenomessurgementreosmatriculados:nomesocidentaisescritosemalfabeto,nasuaesmagadoramaioria,portugueses;nomesportuguesesechineses,masescritosemalfabeto;nomesexclusivamentechinesesalfabetizados;e,nomesapresentadosemcaractereschineses.
383Esteschineses,talcomodeixatransparecerocônsulJoaquimValdeznumofíciodatadode1915,nãoolhavamameiosparaobterumpassaportee,destemodo,po-derpartirparaXangai,ondesecolocavamsobaprotecçãodoconsuladoportuguês.Nasequênciadeumainvestigaçãorealizadaemtornodeumprocessojudicialqueenvolviaumdestesmigrantes,ocônsulportuguêsemXangaiafirmavaque«épu-blicoenotorioentreoschinaseportantotambementreosestrangeirosn’esteportoquesepodemobterdocumentosparaoschinasseregistaremcomoportuguesespagandode$400,00(dollars)paracima».Reconhecemosquenuncafoiatingidooobjectivoqueentãosealmejavaalcançar,segundoaopiniãodocônsulportuguês,asaber,«entabolaremrelaçõescommerciaescomMacausobabandeiraportugueza,comoéaaspiraçãodemuitosd’elles».197Maisumavezseconfirmavaqueaparti-cipaçãodeMacaunesteprocessodecrescimentoeconómicodascidadesportuáriaschinesaspassoupelainclusãonoscircuitoscomerciaisefinanceiros,nãodecapitaisportuguesesoumacaenses,masdemão-de-obraquesedeslocouparaumadascida-des,atravésdasuainserçãonomercadointernacional.Nestegrupoencontramosaexcepçãoaestarealidade:omovimentodecapitaisnesteprocessofoiprotagonizadoporestesfilhosdoImpério,chinesesnaturalizadosportuguesesemMacauquesein-tegraramnomovimentomigratóriomacaense,levandoconsigoosseuscapitaiseasuacapacidadeempreendedora,comacessoacanaisdecomunicaçãoentreacidadechinesadeXangaieasconcessõesestrangeiras.Dos328negociantes/proprietáriosidentificados,maisde80%pertenciamaestegrupodefilhosdoImpério,constituindo-seassimcomoaverdadeiraelitesocioe-conómicadacomunidadedosportuguesesdeXangai.Em1897,«prefazemactual-mentejáonumerode20,econstituemtalvezapartemaisimportantedacoloniaportugueza,sobopontodevistacommercial,porquequasitodosellessãoproprie-tariosdearmazensdecommercioouhomensricos,epodemembreveconstituirumnucleoassazimportanteparaentabolaremrelaçõescommerciaescomMacausobabandeiraportugueza,comoéaaspiraçãodemuitosd’elles».198Doisanosdepois,tendoemcontaoritmoaqueseprocessavaasuachegadaaXangaieins-criçãonoconsulado,anunciava-sejáqueseriadeesperar,parabreve,«ossubditosnacionalisadospornascimentoemMacausejammaisnumerososqueospropriosdescendenteseuropeus».199197OfícioConfidencialde25deOutubrode1915,doCônsuldePortugalemXangai,paraoGovernadordeMacau,JoséCarlosdaMaia.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina(Xangai),Caixa574).198Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).199Ofíciode13deJaneirode1899,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoGovernadordeMacau,EduardoAugustoGalhardo.(CCCM:MCAHM/AC/72/740/B.G1–P.1896).
384AlgunsdesteschinesesdeMacau,naturalizadosportuguesesdesempenhavamasfunçõesdecompradores(mai-pan).200Noiníciodoséculoxviii,ocomérciomarí-timochinêspassouparaasmãosdosmercadoresdeCantão(hong).Nestesistema,asautoridadesdaquelacidadeportuáriachinesaexigiamaosmercadoreshongaes-colhadoslinguistas(t’ung-shihou«tradutores»)que,porsuavez,garantiamoscom-pradores,eestes,osrestantestrabalhadoreseserventes,todosfuncionandonumaestruturahierárquica(Yen-P’ing,1970).Depoisdaaboliçãodosistemamonopolistadoscomercianteshong,noséculoxix,oscompradoresmantiveram-secomoaclassedeintermediárioscomerciaisquefaziamaponteentreoscomerciantesocidentaiseosagentesdomercadochinês.EmXangai,oscompradoresdesempenhavamafun-çãodeagenteschinesesdasfirmasestrangeirasemantiveram-seactivosatéaoiníciodoséculoxx.AprincipalorigemdestescompradorescontinuavaaserCantão,aci-dadeeoportoquehámaistempomantinhacontactoscomocomércioestrangeiro,emestreitaligaçãocomMacau.MuitosdoschinesesemMacaueramnaturaisdestacidadeedasuaprovíncia,Guangdong,e,porisso,nãoédeestranharquemuitosdesteschineses,naturalizadosportugueses,rumassemparaXangai.«TheCantonesewereparticularlygoodattheteabusiness,anditwasmainlyforthisreasonthattheywereemployedascompradorsatFoochow,Shanghai,Jiujiang,Hankow,andJapan»(Yen-P’ing,1970,p.53).Oaumentodaactividadedascasascomerciaisestrangeirasnascidadeschinesas,queabriramosseusportosnasequênciadostratadosassinadosemmeadosdoséculoxix,provocouanecessidadedeintegrarestesagentesnasredescomerciaisentreomercadointernochinêseasactividadesdeexportação.Estafoiafórmulaencontradaparaultrapassarosobstáculosqueselevantavamaofunciona-mentodestescontactoscomo,porexemplo,odomíniodalíngua,acomplexidadedacirculaçãomonetárianaChina,eagrandediversidadedepráticascomerciaisedecostumessociais.(Yen-P’ing,1970;Bergère,2002).Paraconcluiraanálisedosmacaensesqueseintegraramnosectordeactividadecomercialefinanceiroresta-nosfazerumabrevereferênciaaosquatroindivíduosqueseregistaram,indicandodesempenharumaprofissãonosectorbancário.Tra-ta-sepoisdeumaactividaderesidualnoconjuntodasprofissõesindicadasnoseuregistoconsular.Umdeles,HonoratoJorge,nasceuemMacau(1840)eviveuamaiorpartedasuavidaemHongKong,ondefaleceu.DeveterfeitoumapassagemporXangai,tendo-seregistadonoconsulado,ondenasceramosseusdoisúltimosfilhos(osquatroprimeirosnasceramemHongKong).Pelasuabiografia(Forjaz,1996)somosinformadosqueerafuncionáriodoCharteredMercantileBankofIn-200Otermo«comprador»temorigemportuguesaereflecteainfluênciadacomunidademacaensenosectorcomercial.Emchinêserausadootermo«mai-pan»,istoé«comprar».Nabibliografiadelínguainglesamantém-seousodotermoportuguês«comprador»comosentidode«purchaser»(Yen-P’ing,1970).
385dia,London&China,apesardenoseuregistoseauto-intitularde«banqueiro».201Osrestantestrêsmacaenses,ondeseincluiumamulher,queseregistaramcomaindicaçãodetrabalhadoresbancárioseramnaturaisdeXangai,fazendopartedasegundageraçãodemigrantesmacaenses.AdministraçãoPúblicaEncontrámos98migrantesmacaensesregistadosnoconsuladocomprofissõesrelacionadascomaadministraçãopúblicadacidade.Éosegundomaisimportan-tesectordeactividade(4,7%),masmuitodistantedoanterior(QuadroIV.29),ondeincluímosos10funcionáriosconsulares:setefuncionáriosdoConsuladodePortugalemXangai,umdoconsuladoinglês,outrodoconsuladoamericanoe,ainda,ovice-cônsuldoConsuladodePortugalemPequim.Ogrupomaisnume-rosodepessoasdestegrupo(31,6%)trabalhavanumadasmaisimportantesáreasdeactividadedosectoradministrativo:asalfândegas.Numacidadecujoprincipalmotordeactividadeeraocomércioexterno,osmotivosquetornavamapetecívelamão-de-obramacaenseparaascasascomerciaisocidentaiseramosmesmosquetornavamapelativaasuacontrataçãonasalfândegaschinesas,nomeadamente,omaiorconhecimentodosprocessosadministrativosecontabilísticoseodomíniodaslínguasemusonacidade.Aestegrupojuntava-seumterceiroquereuniaosmacaensesempregadosnoscorreiosenostelégrafos(15,3%).Finalmente,16,3%dizemrespeitoaempregadosadministrativoscomasfunçõesde,porexemplo,dactilógrafoseestenógrafos.Desublinharaausênciademacaensesnaestruturapolíticaeadministrativadasconcessõesestrangeiras,aocontráriodoquevimosaconteceremHongKong,ondemuitosportuguesesparticipavamemdiferentessectoresdaadministraçãocolonial.ServiçosSocioculturaisOsserviçossociaiseculturaisdacidadedeXangaiintegravam71dosinscritosnoconsuladooquerepresentava3,4%dototaldosempregadosmacaensesdistri-buídospelosdiferentessectoresprodutivos(QuadroIV.29).Trêsáreasdeactivi-dadeprofissionalforamidentificadas,apartirdalistadeprofissõesdosmacaenses.Aprimeiraemaissignificativa(47,9%)reúnetodososmacaensesdedicadosàsactividadesreligiosas,missionáriosquetinhamnasconcessõesestrangeirasumterritórioprotegidoparapôremmarchaassuastarefasreligiosasesociais.NostratadosdeTianjin(1858),assinadoscomaspotênciasocidentais,asautoridades201Registos153e682–Livro1(1880-1904).LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).HonoratoJorgeerafilhodeJoséVicenteJorge,«comumabemsucedidacarreiradenegocianteeexportador,emnaviospróprios,granjeandoumasólidafortuna.EstevetambémligadoaonegóciodaemigraçãodetrabalhadoreschinesesparaascolóniasespanholasdaAméricaCentraledoSul»(Forjaz,1996,p.II-256).
386chinesasficaramobrigadasagarantirprotecçãoaosmembrosreligiosos,quercató-licosquerprotestantes(Hertslet,1896).Cercade80%destesreligiososeramdosexofemininoeassuasorigens,aocontráriodoqueaconteciaparaaesmagadoramaioriadosmigrantes,eramosmacaensesquejáhaviamnascidoemXangai(38,3)eemPortugal(20,6).OsrestanteseramnaturaisdeMacau(17,6%),HongKong(14,7%)e,finalmente,daChina(5,9%)edoJapão(2,9%).Detentoresdesaberesepráticasdeapoiosocial,nomeadamentenasáreasdasaúdeedaeducação,queexigiampercursosformativosquedificilmenteerampossíveisnosterritóriosdaÁsiaOriental,osmissionários,nasuamaioria,oueramfilhosdosmigrantesmacaensesdeXangai,comacessoàsofertasqueacidade,noseuesforçoconstantedemoderni-zação,disponibilizavanaáreadaeducaçãoedasaúde,oueramnaturaisdePortugal.Asegunda(26,8%)incidiasobreasactividadesdeprofessor,doisdosquaises-pecificandoseremprofessoresdemúsica.Nãoháumterritóriodeorigemdominanteentreestes19migrantesquedesempenhavamestaprofissão,poisasuanaturalida-dedispersa-sepornoveterritóriosdiferentes.Noentanto,Xangai(cinco),Macau(quatro)eHongKong(quatro)sãoascidadesdenascimentodemaisde63%destegrupodemigrantes-professoresinscritosnoconsuladoportuguês.OsrestantessãonaturaisdaChina,doJapão,dePortugal,deumadaspossessõescoloniaisportu-guesasedosEUA(cadaumdelescomumcaso),aosquaisseacrescentamdoisdeorigem«Alemanha/Áustria».Acrescentemosquedoisterçosdestesprofessoreseramdosexofeminino.Aindanestesectordeactividadesociocultural,encontramosumterceironú-cleoprofissionalligadoàsartesdoespectáculo,importandoaquirecordarqueestaeraumaáreadeactividadeparticularmenteimportantenavidaeconómicaesocialdacidadedeXangai.Osmacaensesfaziam-serepresentarnestesectorondecontabilizámos18migrantes,istoé,25,3%dosmigrantesatrabalharnosserviçossocioculturais.Quaseexclusivamentedosexomasculino(sóumaimigrantenaturaldaSibériaseregistoucomoartista),asuamaioria(13)erammúsicos,muitosdeles(sete)naturaisdeGoa.Seexcluirmosestesectorespecíficodomundodasartesdoespectáculo,oqueencontramosnestesectordeactividadededicadoaoserviçoreligiosoeàeducaçãosãomigrantesdosexofeminino(75,5%)que,acompanharamaintegraçãodaco-munidadenacidadee,também,oprocessodeintegraçãodamulhernavidasocialeeconómicadeXangai(QuadroIV.30).OfíciosEspecializadosSuperioresAdiversificaçãodasactividadeseconómicasprovocouanecessidadedeprofis-sõesmaisespecializadas.Aindustrializaçãodacidade,comaimportaçãodema-quinariaedealgumainovaçãotecnológicadespoletouanecessidadecrescentederecrutamentodeengenheiros.Paraalémdestes,aexpansãodeXangaisuscitouuma
387maiorpresençadearquitectos;odinamismodasuasociedadecivilexigiaapresençadetécnicosdaáreadedireito;eaconcorrênciaentreamedicinatradicionalchinesaeamedicinaocidentalatraiumuitostécnicosdesaúdeàcidade(Henriot&Roux,1998).QuadroIV.30–ReligiososeprofessoresmacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1890-1950)DécadadeMatrículaSexoTotalMasc.Fem.18901231900112191003319201671930612181940415191950011Total134053Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.EntreosmigrantesregistadosnoconsuladodeXangaiencontramos62(3,0%)comofíciosespecializadosqueimplicamumaformaçãosuperior(QuadroIV.29).Nãoobstanteoseureduzidovalorabsolutoerelativo,trata-sedeumgrupocomumsignificadosocialrelevante,setivermosemlinhadecontaquenãoerafácil,nestaépoca,oacessoaumaformaçãosuperiorespecializada,particularmentenumcontextomigratórioprofundamenterepresentadopormigrantesqueocupavamosmaisbaixospatamaresdahierarquiasocialdasconcessõesestrangeiras,àsemelhançadoquejáreferimosapropósitodosmacaensesquetrabalhavamnosserviçossocio-culturais.Onúcleomaisrepresentado(53,2%)localizava-senaáreadasaúde,repartidopormédicoseenfermeiros.Seguem-seosengenheiros(27,4%)algunsdosquaisespecificandoseremdaengenhariacivil,outrosdaengenhariamecânica.Estesúl-timosdeviamestarassociados,principalmente,àactividademarítima.Umaúltimapalavraparaoutraprofissãoqueincluímosnestesectordeofíciosespecializados–osjornalistas–poisestesgozavamdafaculdadededominarumacompetênciaespe-cíficadacomunidademacaensejásobejamentereferidaquerespeitaaoalargadodomíniodaslínguaspresentesemXangai.
388Predominantementedosexomasculino(68,1%),onúmerodestesmigrantesvaicrescendoaoritmododesenvolvimentodacidadedeXangai(QuadroIV.31).QuadroIV.31–Macaensesdeofíciosespecializadossuperiores,registadosnoConsuladodePortugalemXangai,porsexo(1890-1950)DécadadeMatrículaSexoTotalMasc.Fem.189020219004151910213192063919309312194097161950000Total321547Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cál-culosdoautor.AmaioriadestesmigranteseranaturaldeMacau(38,3%)edeXangai(29,8%).Osprimeirosinscrevem-senoconsulado,deformaconstanteaolongodotempo;jánoquedizrespeitoaosnaturaisdeXangaielessurgem,principalmente,nasúltimasdécadas,nasequênciadaconsolidaçãodacomunidadedosportuguesesdeXangai.ActividadesMarítimasCom2,9%(QuadroIV.29)encontramososmacaensesque,emXangai,sede-dicavamàsactividadesrelacionadascomanavegação,umsectorimportantenumacidadeportuáriaquetinhanocomércioexternooseumotordecrescimentoeco-nómico.Desempenhandoosmaisvariadosofícios–marinheirosemaquinistas,serviçaiseoficiais–os59portugueses/macaensesqueseinscreveramnoconsuladoindicandoestasprofissõeseramexclusivamentedosexomasculino.Quantoaosseusterritóriosdeorigem,encontramosaquiaparticularidadedeseresteosectordeactividadeondeseencontrammaisrepresentados,paraalémdeMacaucom38,4%,Portugalcom19,2%easPossessõesPortuguesascom11%,querafricanas(CaboVerdeeAngola),estasemmaiornúmero,querasiáticas(GoaeTimor).TalvezsepossaavançarcomahipótesedeesteserosectordeactividadeemqueXangaiexerceualgumaatracçãoparaosportuguesesnãoasiatizados,cons-tituindo-secomoumacidadededestinoparaestesprofissionaiscomexperiênciaacumulada,queremPortugal,quer,principalmente,nosespaçosultramarinos.
389ActividadesIndustriaisNoquedizrespeitoàsactividadesindustriais,podemosconsiderarqueonúme-rodemigrantesqueindicamactividadesprofissionaisqueincluímosnestesectorpermite-nosconcluirqueforammuitopoucos(1,3%)osqueseintegraramnopro-cessodedesenvolvimentoindustrialquearrancoudeformasignificativanosanosde1920,comotivemosocasiãodeveranteriormente.Dos27migrantesregistadosnoconsuladoqueindicaramterumaprofissãodosectorindustrial,cercademetade(14)estavamatrabalharnosectortipográfico,umadasáreasemqueosmacaensesvãoterumpapelrelevantenoarranquedasconcessõesestrangeirasdeXangai,sendomesmoproprietáriosdetipografiasnacidade.Osegundosectormaisrepresentado,dizrespeitoàfabricaçãodevestuário(al-faiataria/modistas),comaindicaçãodeseiscasos.Dequalquermodo,estesnãosepodempropriamenteincluirnograndeetradicionalsectorindustrialalgodoeiro,umdosmaisrelevantesnoparqueindustrialdeXangai.ServiçosPessoaisEsteapresenta-secomoosectormenosrepresentadonacomunidadeportugue-sa/macaensedeXangai,comapenas0,7%(QuadroIV.29)demigrantesaindicarcomoprofissãoseremcriados,cozinheirosoumotoristas,porexemplo.Domésticas,EstudanteseDesempregadosDos3546migrantesmatriculadosnoconsuladoportuguêsdeXangai(QuadroIV.29)queregistamasuaprofissão,1471(41,5%)indicamnãoestaradesempe-nharqualqueractividadeprodutiva,declarando-senasituaçãodedesempregado,domésticaouestudante.Adistribuiçãoporsexo(QuadroIV.32)ajuda-nosaexplicaraexistênciadestastrêssituaçõesperanteoempregoentreosmacaensesdeXangai.Todososdesempregadoseramdosexomasculino(comapenasumaexcepção),confirmando-seodomíniodoshomensnomercadodetrabalho,nãoobstanteacrescentepresençadamulherapartirdosanos20.Estapodeseraliásumadasexplicaçõesparaque,apartirdestaaltura,onúmerodehomensdesempregadostenhaaumentado,passandoaserumarealidadesocialquepassouafazerpartedoquotidianodacomunidade.Contudo,nãodeveráserestaaprincipalcausa,setivermosemconsideraçãoqueénosanos40(QuadroIV.33)queonúmerodede-sempregadosatingeumapercentagemmaiselevada(76,7%),numadécadaemqueacidadedeXangaiviveuasprofundasconvulsõespolíticasqueabalaramomundoeaChina.
390QuadroIV.32–Macaensesdesempregados,domésticaseestudantes,registadosnoConsuladoPortugalemXangai,porsexo(1890-1950)SituaçãoProfissionalSexoTotalMasc.Fem.Desempregado29130Doméstica0794794Estudante329318647Total35811131471Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Osegundogrupoconsideradoentreasactividadesnãoprodutivasdizrespeitoàs«domésticas»,todaselasdosexofemininoporqueenglobamtodasasmulheresquenãodesempenhavamqualquerprofissãoforadecasa.Oseucrescimentoaolongodotempoapenasseexplicapeloaumentodasuapresençanasmatrículasdoconsuladoportuguês(QuadrosIV.32eIV.33).QuadroIV.33–MacaensesregistadosnoConsuladodePortugalemXangai,desempregados,domésticaseestudantes,pordécadadematrícula(1890-1950)DécadadeMatrículaDesempregadoDomésticaEstudanteNº%Nº%Nº%188000,010,100,0189013,3151,910,2190000,0465,830,5191000,0678,420,3192026,716320,540,61930413,326233,018628,719402376,722528,440562,6195000,070,9467,1S/informação00,081,000,0Total30100,0794100,0647100,0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Cálculosdoautor.Finalmente,osestudantesencontram-sebemrepartidosentreosdoissexos.Nãosetratadeumgrupoinfluenciadoporfactoresmigratórios,namedidaemqueserefereaosfilhosdosmigrantesmacaensesjánascidosemXangai.Aquestãoqueaqui
391secolocaincidenoseusurgimentonasdécadasde1930e1940,períodoemquemuitasfamíliasoptaramparamatricularosseusfilhoscomregistospróprios.Nãoexistindonenhumaobrigatoriedadelegalparaquetalacontecesse(outrasfamíliascontinuaramaaverbarosfilhosaoseuregisto),somoslevadosapensarqueestapoderátersidoumaestratégiaparaassegurarumamaiorprotecçãoesegurançanumperíododecriseemuitaincerteza(QuadrosIV.32eIV.33).Senossocorrermosdoregulamentoconsularde1920,eraclaroqueapenasoregistonoconsuladogarantiaaprotecçãoconsularaoscidadãosportugueses(Artº84º).Poroutrolado,comooactodematrículaconferiaaocidadãoumcertificadooucélulaqueserviadetítulodenacionalidade(Artº95º),provavelmenteasfamíliassentir-se-iammaissegurassecadaumdosseusmembrosfosseportadordetaldocumento,numperíodoondeerammuitasasameaçasquepassaramapairarsobreascomunidadesestrangeirasemXangai,oqueseveioaconfirmarnosúltimosanosdadécadade1940enosprimeirosanosdadécadaseguinte.Emsíntese,reconhecemosqueumadascomponentesdoprocessodeintegra-çãodacomunidademacaensenasociedadedeXangaipassoupelasuaparticipaçãonosprincipaissectoresprodutivosdacidade.Deixandoparatrásumasociedadedeorigemquesempretevenocomércioasuaprincipalactividadeeconómicaque,aolongodassuasmuitasdécadasdeexistência,justificouoseunascimentoedesen-volvimento,assimcomoosseusperíodosderecessão,osmacaensesintegraram-senestemesmosectordeactividadeemXangai.Tambémnestacidade,ocomérciofoiomotordearranquedasconcessõesestrangeirasedasuaprojecçãonaÁsiaOrientalenomundo.Acomunidademacaensemovia-senumquadrosocioculturalapelativoquedes-poletouemanteveactivoumfluxomigratórioentreascidadesdeMacaueHongKong,principalmente,eadeXangai,apartirdadécadade1850:adiversidadedassuasorigens,acapacidadeparaserelacionarcomoutrascomunidadeseascompe-tênciasacumuladasnosseuscontextosfamiliareseprofissionais.Todasestascarac-terísticastornaramamão-de-obramacaenseatractiva,ocupandoumdeterminadolugarnasociedadexangaiense,queacomunidadefoisendocapazdepreservar.Osgoosersãorepresentantesdaprincipalactividadeprofissionaldosmigrantesmacaen-sesdeXangai,queestesvãopreservandoealimentandonumalógicaqueseapro-ximadaquiloaqueMasseyetal.(1998)rotuladeenclavesétnicos,abrigandoem-pregosdeestatutoinferiorcaracterizadosporsaláriosbaixos,instabilidadecrónicaedeficientescondiçõesdetrabalho.Apesardenãoexistirumaeliteempregadoradacomunidade(estepapeléassumidopelascomunidadeseconomicamentedominan-tesdasconcessõesestrangeiras),verifica-seaocupaçãodedeterminadosnichoscomactividadesprofissionaisquesãoentreguesapessoasdeumacomunidadeespecíficaeestesatraemoutros,damesmacomunidade,paraomesmotipodeempregos(Portes,1999;Bommes&Kolb,2006).
392Osmigrantesmacaenses,emXangai,afastadosdoscentrosdedecisãopolítico--administrativa,comumaelitesocioeconómicaemprestadapelosfilhosdoImpérionaturalizadosportuguesesemMacaueocupandoabasedahierarquiasocioprofis-sionaldasgrandescasascomerciaisondemaioritariamenteseempregavam,eramumaenormemassadetrabalhadores,quaseproletarizados,numasociedademuitohierarquizada,tendoporreferênciaopodereconómicoepolíticodanaçãoaquepertenciam.Ditodeoutromodo,olugarocupadoporcadacomunidadenasocie-dademulticulturalxangaienseeradeterminado,emgrandeparte,pelafunçãoqueosseusmembrosdesempenhavamnahierarquiadasnaçõesnocenáriointernacio-nal.Tambémnesteparticular,Xangaieraoespelhodomundoe,portanto,Portugaleasuacomunidadedeorigemmacaensedificilmentepoderiaalmejaraocuparoutroespaçosocialnacidade.Migrantessemcapitais,osmacaensessótinhamparaofereceraosnovoscir-cuitoscomerciaisefinanceirosabertosnaChina,emmeadosdeoitocentos,aemi-graçãodosseusfilhosnaturaisdeMacaue,ainda,osquepertenciamaumasegun-dageraçãodemacaensesquejáhaviamemigradoparaoutrosterritóriosasiáticosvizinhosdeMacau,comoHongKong,Japão,Singapura,Filipinasouatéoutrascidadeschinesasportuárias.Estesimportantesnúcleosdemigrantesmacaensesofe-receramàcomunidadedeXangaiaexperiênciafamiliardeemigração,acumuladanageraçãoanterior,eemprestaram-lheacapacidadeparaexperimentarumanovarealidademigratóriacommaisconfiança.DespovoandoMacau,ondeseabriuoespaçoquepermitiuaafirmaçãodaelitesocioeconómicachinesa,aemigraçãoparaXangaicontribuiuparaodesenvolvi-mentodacidadechinesaquevaiserorostodaChinarepublicanaedeumanovaburguesia,até1949.AsociedadedeXangaiabsorveuaemigraçãomacaensenoseudinamismoeconómicoesocial:integrou-anoseuprincipalsectordeactivi-dadeeconómica;permitiuàsmulheresmacaensesqueacompanhassemasmudan-çassociaisquefacilitaramaintegraçãodamulhernosectorprodutivodacidade,acelerandoumprocessoemancipatório;finalmente,incluiutambém,deformacrescente,migrantesqueocupavamalgumasprofissõesqueexigiamqualificaçõessuperiores.Encontrandooseuespaçonotecidoeconómicodacidade,acomunidadema-caenseinstalou-seecriouraízesemXangaiatravésdeumaemigraçãoqueassentounumaestruturasociofamiliarherdadadasociedadedeorigem.Àemigraçãomas-culinaesolteiraassociou-seumaemigraçãodecaracterísticasmaisfamiliarese,umavezinstaladosnanovacidade,rapidamenteseconstituíramnúcleosfamiliaresqueforamosnósdeumaredesocialeétnicaquesustentouacomunidadedosportu-guesesdeXangai.
393b.OsLugaresnaMalhaUrbanadeXangaiNoiníciodoterceiromilénio,apopulaçãomundialencontra-seavivermaio-ritariamentenascidades,representando82%naAméricadoNorte,79%naAmé-ricaLatinaeCaraíbas,72%naEuropae48%naÁsiaOriental(UNFPA,2009).Podemosconsiderarqueestaconcentraçãodahumanidadeemterritóriosurbanoséumfenómenorecente,iniciadoemmeadosdoséculoxix.Estima-seque,noiní-ciodesteséculo,apenas3%dapopulaçãomundialvivianascidadescommaisde5000almas.Entre1800e1950,apopulaçãomundialquasetriplicou,passandode978milhõespara2502milhões,enquantoqueapopulaçãourbanaqueviviaemcidadescommaisde100000habitantes,passoude6,6milhõespara406milhões.CentrandoanossaatençãonaÁsiaOrientalenoperíodoiniciadocomoboomeconómicodeXangai,constatamosque,de1920a1950,apopulaçãoasiáticaqueviviaemterritóriosurbanoscommaisde20milpessoasduplicou,passandode7%para14%(Carter,1987).Ainfluênciadasforçaseconómicaséconsideradadominantenasmudançasqueseregistaramnomundourbano.Algunsautoresdestacamopapeldodesen-volvimentodostransportes,considerando-ocomodeterminanteparaoarranqueeexpansãodaurbanização.Tellier(2009)reconhecequesãomuitososquesubli-nhamoslaçosrelacionaisentredesenvolvimentoeconómico,comércioexterno,industrialização,agricultura,urbanizaçãoemobilidade.Mas,nasuaopinião,arelaçãomaisfortequeimportaconsiderar,historicamentecomprovada,encontra--seentreamobilidadeeaurbanização,assumindo-seaquelacomofactordeter-minanteemaissignificativodoqueaindustrialização.Esteautoravançacomoargumentodequemuitospaísesnãoindustrializadosconheceramfenómenosdeaceleradodesenvolvimentourbano,essencialmentegraçasàscrescentesfacilidadesdemobilidade.Noentanto,consideramosserpossível,teoricamente,nãocortarasligaçõesqueodesenvolvimentodostransportesdesdesempremantevecomasdiferentesfasesdaindustrializaçãoedodesenvolvimentodosistemacapitalistaemgeral,desdeoséculoxvi.Osprogressosregistadosnostransportesenascomu-nicaçõesintegraram-senoarranquedodesenvolvimentoeconómicoproporcio-nadopelosistemacapitalista,quernaépocadoRenascimento,ondeaexpansãomarítimapeninsularocupouumlugardedestaque,quernasdiferentesfasesdarevoluçãoindustrialeuropeia.Poroutrolado,mesmosemconhecerinternamentequalquerprocessodeindustrialização,algunsterritóriosalém-marficaramsobasuainfluência,queraníveleconómico,querpolítico,integrando-senomercadomundialenadivisãointernacionaldotrabalho,eacabandoporviraconhecertambémfenómenosdeurbanização.EmconcordânciacomTellier(2009),todoesteprocessofoifacilitadocomoincrementodostransportesedosfenómenosdemobilidade.
394Assim,estamosemcondiçõesdeanalisar,numsistemacoerente,oconjuntodasrelaçõeseconómicasondeseintegramodesenvolvimentourbanoeacrescentemobilidadedosseusdiferentesagentes:pessoas,mercadoriasecapitais.Colocadaaquestãonestestermos,podeserpartilhadaaideiadeque,noséculoxix,amotori-zaçãodostransportestevedoisefeitosessenciais(Tellier,2009):emprimeirolugar,facilitouapolarizaçãodasactividadesedaspopulações,albergandonoscentrosjáexistentesnovasactividades,masfacilitandoasuadispersão,podendochegaraáreasmaisdistantes;emsegundolugar,odesenvolvimentodostransportesmecanizadosedastelecomunicaçõestransformoutodooespaçoeconómico,registando-sefenó-menosdeconcentraçãoeconómica,deconvergênciadaspopulaçõesededesenvol-vimentourbano.Umfenómenoque,noséculoxxi,libertoumuitasactividadesdanecessidadedeumalocalizaçãocentralizada(BarataSalgueiro,2006).SeguindoaperiodizaçãopropostaporPacione(2005),desdeasuaemergêncianoséculoxvi,aeconomiacapitalistapassouportrêsfases.Aprimeira,doséculoxviaoxix,foiaeradocapitalismocompetitivo,caracterizadopelomercadolivreepelodesenvolvimentodaeconomia(eurbanismo),emlargamedidacondicionadospelaregulamentaçãodopoderpúblico.Aolongodoséculoxix,comoaumentodeescaladaeconomia,ocorreuumaforteecrescenteexpansãodosmercadosquesetornaramnacionaiseinternacionais.Namudançadoséculo,estastendênciasculminaramnumcapitalismoorganizado.Odinamismodosistemaeconómico,combasenarentabilidade,foireforçadonasprimeirasdécadasdoséculoxxcomaintroduçãodofordismo.Finalmente,aterceiraeactualfasedocapitalismodesenvolveu-seapartirdaIIGuerraMundial,marcadaporumamudançadaproduçãoindustrialparaosserviços,emespecialosserviçosfinanceiros.Apartirdemeadosdeoitocentosredefiniram-senovoscontextosurbanos,for-tementemarcadospelasmigraçõescampo-cidade,pelaindustrializaçãoepelaintro-duçãodeprofundasmudançasfisionómicasnascidades(Frúgoli,2009).Poroutrolado,odesenvolvimentoeconómicodesencadeadoapartirdoprocessodeindus-trializaçãoeasuaexportaçãoparatodooglobo,sobasdiversasformasdequeserevestiuaexpansãocolonial,estãoassociadosaestefenómenodeurbanizaçãoque,tambémele,àsemelhançadocapitalcomercial,industrialefinanceiro,sedispersoupelomundo.NocasodaÁsiaOrientalou,maisconcretamente,nocasoqueaquinosinteressaprivilegiar,aChina,estefenómenodeurbanizaçãoconheceuumanovafasecomafixaçãodepopulaçãoestrangeiranosportosabertosaomercadomundial,apartirde1842.Foinascidadesdosportosdostratadosquesecentralizouoprocessodeinte-graçãodaChinanomercadointernacionalemmeadosdeoitocentos,querporqueoseuarranquesebaseounummodelodeacumulaçãodecapitalgeradonasacti-vidadesdecomérciointernoeexterno,querporimperativospolíticosdevidoàsrestriçõesimpostaspelasautoridadesimperiaisnoacessoaoutrosterritóriosdoIm-
395pério,foradasportasdascidadesabertaspelostratados.Destemodo,osportosdostratadostransformaram-seemimportantesespaçosurbanos,assumindoumpapelessencialnaintegraçãoeconómicadaChinanomercadomundial,comprofundasconsequênciasnaevoluçãomorfológicadaquelascidades,asquaisconheceramim-portantesmudançasnasuapaisagemurbana.Comacriaçãodasconcessõesestrangeiras,Xangaiparticipounesteprocessodetransformaçãodosespaçosurbanosasiáticosdeformaoriginal,202tendoemcontaassoluçõespolíticas,económicasesociaisquefoiencontrando,demodoaafirmar-secomoumacidadeplurinacional,querexternamente,projectando-senaChina,naÁsiaOrientalenomundo,querinternamente,provocandomudançasnoseuterritório.Anívelexterno,comojátivemosocasiãodeveranteriormente,203encontramosumacidadequerapidamenteassumiualiderançaentreosespaçosurbanoschineses(emmeadosdeoitocentosaindamuitoincipientes),tantoaní-veldemográficocomoeconómico,eentreasprincipaiscidadesportuáriasdaÁsiaOriental.Anívelinterno,omodelodedesenvolvimentoeconómicoseguidoabriuasportasdacidadeàsmigraçõesinternacionais,albergandopessoasdasmaisdiver-sasorigensétnicasenacionais,eprovocandoprofundasmutaçõesnasuaorgani-zaçãosocioespacial.Noentanto,estamosaindanumperíodoemqueacidadeseredefiniaàmedidadosinteressesedospoderes(económico,políticoemilitar)dasnaçõesquelideravamonascimento,odesenvolvimentoeaexpansãodasconces-sõesestrangeiras.Véron(2006),citandoPaulBairoch,sublinhaaideiadequecadacidadetemasuahistóriaqueseinserenumdeterminadosistemaurbanoeeste,porsuavez,temtambémasuahistóriaquelheconfereespecificidades.TendoemlinhadecontaqueXangaiconheceuassuasmaisimportantesmutaçõeseconómicas,sociodemográ-ficasepolíticassobainfluênciadefactoresexternos,estacidadesurgeaosnossosolhoscomoumexemplodedesenvolvimentourbanofundamentalmenteassociadoàposiçãoqueacidadepassouaassumir,numprimeiroplano,naregiãodaÁsiaOrientale,numsegundoplano,naeconomiamundial.Aspotênciasestrangei-ras,emprimeiramão,aGrã-Bretanha,osEUAeaFrança,àsquaissejuntaram,posteriormente,aAlemanhaeoJapão,focalizandoasuaatençãonumprocessointegradordacidadenumsistemaeconómicoglobal,desenvolverammecanismosdemediaçãocomasforçassocioeconómicasepolíticaslocais.Seascidadessãoformadaspelainteracçãodolocaledoregional,epelainfluênciadeforçasnacio-naiseinternacionais(Hall,2005),nocasodeXangai,esteprocessosaiufacilitado202Estaoriginalidadenãoescamoteiaaexistênciadeoutrascidadesasiáticasqueconheceramrealidadessemelhantesdeseparaçãosocioespacial,comoaconteceuemXangai(cidadechinesa/concessõesestrangeiras),sobainfluênciadapresençacolonialcomo,porexemplo,Manila,BatáviaouCairo(Johnson,1995).203ParteII.
396pelaocupaçãodosespaçosdacidadeatravésdasconcessõesestrangeiras,impondoafragmentaçãodoscentrosdedecisãodopoderpolítico.ReforçandoestavisãodequeadimensãointernacionalfoiumfactordecisivonanovafasedeurbanizaçãodeXangai,encontramosumaeconomiamundialcadavezmaissubordinadaàsoperaçõesglobaisdasempresasqueacompanharamaexpansãodaindustrializaçãoedocapitalfinanceironaÁsiaOriental.DomesmomodoquemuitascidadesindustriaisinglesasrapidamenteestabeleceramrelaçõescomerciaiscomtodoomundoeLondressetransformounocentrodeumvastoimpérioul-tramarino,muitasoutrasurbes,comoXangai,sobasuainfluência,conheceramprofundasmudançasnapaisagem,economiaeinstituições,assimcomonasrelaçõesquemantinhamcomosterritóriosvizinhosecomoutrascidades(Hall,2005).Destemodo,Xangaiincorporounoseuterritóriooscapitaisfinanceirosehumanosquederamexpressãoàsuaintegraçãonosistemaeconómicomundial.Acriaçãodasconcessõesestrangeiras,afixaçãodegrandescasascomerciaisefinanceirasqueope-ravamanívelinternacional(porexemplo,Jardine,Matheson&Co.,Dent,Beale&Co.,Russell&Co.,HongKongShanghaiBankouOrientalBank)eaatracçãodediversosmovimentosmigratóriosofereceramàcidadeumduplocarácterintegrado(nomercadomundial)eintegrador(absorvendocapitaisemigrantesdasmaisva-riadasorigensétnicasenacionais).AanálisedomovimentomigratóriomacaensequeemXangaisefixouimplicaasuacontextualizaçãonesteduplocarácterintegrado/integradordacidade,demodoatornarlegíveisasformasdeintegraçãosocioculturalqueassumiunumterritórioquesemanteveemconstantemutaçãoaolongodeumperíododecercadecemanos.Emboraadmitindoalgumasdificuldadesemlevarpordianteestaanálise,tendoemcontaaslimitaçõesdainformaçãodisponível,nãodeixaremosdedelinearashipótesesquesurgiremresultantesdoconhecimentoproporcionadopelosdadosaquenosfoipossívelteracesso,ensaiandoacompreensãodoprocessodedesenvol-vimentodafixaçãodacomunidademacaensenesteterritório,enquantoexpressãodasformasdeintegraçãosocialvividasporestacomunidade.Reconhecemosqueumacaracterísticabásicadascidades–adiferenciaçãoespa-cialbaseadanasespecificidadessociaiseeconómicasqueaenformam–seexprime,muitasvezes,nasformasdeusodosolo(Sassen,2001).Poroutrolado,retomemosaconcepçãodeterritórioenquantoespaçosocialmenteproduzidopelosgruposhu-manosquecomeleinteragem,masquesãotambémporelecondicionados,reve-landoaconstanteinteracçãoentreespaçoepráticassociais(BarataSalgueiro,1999).Seguindoestaperspectivafoquemo-nos,então,nasmudançasespaciaisassociadasàstransformaçõeseconómicas,tendocomoobjectivocaptarasrupturasnasformassocioespaciaisdeXangai,apartirdosmovimentosdecrescimento,transformaçãooudeclínioeconómicos.Paratal,assumimosacidadecomoumaunidadeanalíticaaquemsereconheceocarácterdeumatotalidadesocial,ondeseinscrevem,de
397formadialéctica,apaisagemeosactoressociaisquenelasemovimentam:apaisa-geméaquientendidacomooconjuntodosespaços,equipamentoseinstituiçõesurbanos;comoactoressociais,sãoaquiconsideradasasdiferentescomunidadesmi-grantesquesefixaramequeinteragiramentresi,comaspopulaçõeslocaisecomacidade,atravésdassuaspráticas,intervençõesemodificaçõesemgrandepartecondicionadaspelopoderpúblico.«Énesteplanoqueentraaperspectiva‘depertoededentro’,capazdeapreenderospadrõesdecomportamento,nãodeindivíduosatomizados,masdosmúltiplos,variadoseheterogéneosconjuntosdeactoressociaiscujavidaquotidianatranscorrenapaisagemdacidadeedependedeseusequipa-mentos»(Magnani,2009,p.106).AconcorrerparaestaperspectivaencontramosBourdieueSorokinque,nosseustextos,sustentaramadualidadeentreomundofísicoesocial,emborareconhecendoqueoespaçosocialtendeainscrever-senoespaçofísicoatravésdadistribuiçãoespacialdeobjectoseactores,comoqueacres-centandoanaturalizaçãodascondiçõessociais.Aprofundandoestaideia,Lefebvre,tentandodefiniroconceitodeespaçosocial,adiantaqueesteimplicaumailimitadamultiplicidadedeespaçossociais,coexistindoousobrepondo-se,ondeseinscreveaexistênciadeumaformaçãosocial(Hutchison,2010).NumacidadecomoXangai,oconceitodeespaçosocialassociadoaumarea-lidadecaracterizadapeladiversidadeemultiplicidadedosgrupossociaisquenelaseinscreveram,aproxima-nosdosconceitosdefragmentaçãosocialefragmenta-çãoterritorialdesenvolvidosporBarataSalgueiro(1999).Noqueaoprimeirodizrespeito,identificamosfortestendênciasparaumaacentuadadesigualdadesocial,assimcomoparaa«pulverizaçãoemgruposdeterminadosporfactoresdeordemvária,nãonecessariamenteligadosnumaestruturahierárquicacomasclassessociaistradicionais»(BarataSalgueiro,1999,p.67).Quantoàfragmentaçãodoterritório,talcomoestaautoraaapresenta,nãoéumfenómenocaracterísticodaXangaidasconcessõesestrangeiras,setivermosemlinhadecontaqueacidadesemantevefielàcentralidadeerguidaemtornodoportodeHuangpuedaBund,ondeselocalizaraasededopoderpolítico(anglo-saxónico),económicoefinanceiro,entreasdécadasde1840e1950.Noentanto,nocasodeXangai,estacentralidadeimportadapelapresençapolítico-militareeconómicadaspotênciasocidentais,nãoesbateuaexis-tênciade«territórioscomregionalismoseregionalizaçõesdetodaaordem»(BarataSalgueiro,1999,p.67).Se,numprimeiroplano,encontramosumterritóriopoliticamentedivididoentreduasconcessõesestrangeiraseummunicípiochinês,numsegundoplano,encontramososfluxosmigratórioschinesesoriundos,principalmente,dasprovín-ciasdeNingbo,Guangdong,JiangxieJiangsu,queocuparamdeterminadosbairrosdacidade,ondeinstalaramassuasguildas(huiguan)econcentraramosseusnegó-ciosmaisoumenosespecializados:oschinesesdeNingboinstalaram-senonortedacidadechinesaenaConcessãoFrancesa;osorigináriosdeGuangdong,asuldacida-
398dechinesaenaConcessãoInternacional;osmigrantesdeJiangxiconcentraram-senaáreadeZhubei;oschinesespobresdonortedeJiangsuhabitaramascabanasaolongodasmargensdorioHuangpuealgumasáreasresidenciaisemZhubeiqueficamconhecidaspelas«VilasdeJiangbei»(Goodman,1995).Esteautorre-conhecequeestadistribuiçãoespacialécomplexa,comáreasasobreporem-sefre-quentementeumassobreasoutras,reflectindo,nãosóadivisãoentreasdiferentesáreasocupadaspelasclasseslaboriosaseasquealbergavamosmigrantesricos,mastambémassucessivasvagasmigratóriasqueinvadiramacidade.Mas,emborasejadifícilasuarepresentaçãocartográfica,oautordefendequeaexistênciadebairrosespecíficosparacadaumadestasdiferentescomunidadeschinesasestavapresentenoimagináriodosqueviviamdiariamenteemXangai.Poroutrolado,aarquitec-turadeXangai,assimcomoosnomesdasruasedosbairros,reflectiamainfluênciadoslugaresdeorigemdaspopulaçõeschinesaseapresençadassuasassociaçõesregionais.Nãoobstanteasdiferençashistórico-geográficasdarealidadedeXangaidoséculodasconcessões,daquelaqueéanalisadaporBarataSalgueiro,eapesardasespecificidadesatrásenunciadas,atrevemo-nosapediremprestadoesteconceitodefragmentaçãoterritorial,quenospoderáajudaracaracterizaracidadeondeacomunidademacaensetambémseinstalouentreosmeadosdosséculosxixexx.Emsíntese,nocasodeXangai,reconhecemosumacidadesocialmentediver-sificada,politicamentepartilhadaeterritorialmentefragmentada.Adiversificaçãosocialcruzavaamultiplicidadedasorigensdosmigranteschinesescomasdoses-trangeirosqueseinstalaramnacidade.ChinesesdeNingbo,GuangdongeJiangsuconviviamnamesmacidadeondeviviamnorte-americanos,russos,britânicos,ja-ponesese…portuguesesdeMacau.Umadiversidadedeorigens,regionalenacio-nal,quesecaldeavacomavariedadeétnica,linguísticae,também,derendimentosedeestatutopolítico.Aexiguidadedoterritórioobrigavaaquesemantivessemfisicamentepróximostodosestesgruposhumanosquerepresentavamamúltiplarealidadedeespaçossociaisqueintegravamasociedadexangaiense.Masestepos-sívelesbatimentodaseparaçãoespacialentreasdiferentescomunidadespresentesnacidade,nãoesmaeceuasprofundasdesigualdadessociais,nematenuouasbar-reirasqueseparavamaselitessocioeconómicasepolíticasdosmuitosmilharesdehomensemulheresqueviviamnosbidonvilledossubúrbiosemsituaçõessociaisporvezesdesumanas(Wu,2005).Opoderpolítico-administrativoerapartilhadopelastrêsunidadespolíticasqueexerciam,deformadiferenteasoberaniasobreoterritório:oConselhoMunici-paldeXangaidaConcessãoInternacionaleoseuMixedCourtcriadoem1864;ocônsulfrancês,politicamentedependentedogovernodeParis,geriaaConces-sãoFrancesa;easautoridadesmandarínicascomquemopoderpolíticoemilitarocidentalfoidialogando,pressionando,negociandoequecriouoMunicípiodeXangai(municipalidadechinesa)em1905.Umadivisãoeumapartilhadopo-
399dersempreimperfeita,namedidaemquedificultouaexistênciadeumapolíticapúblicaglobal,obrigandoaumdifícilexercíciodebuscaatodososquedesejemencontrarumsentido,umacoerência,nastransformaçõesqueseforamoperandonamorfologiadacidade.Nestecapítulo,Xangaimanteve-secomoumacidadecujodesenvolvimentoeconómicoeexpansãoterritorialseprocessaramapartirdeumacentralidaderepresentadapeloportodeHuangpuepelaBund,ondeselocalizavaoprincipalnúcleodasactividadeseconómicasefinanceiras,bemsimbolizadasnal-gunsdosedifíciosmaisemblemáticosdacidade:asededoHongKongShanghaiBank(1926),aSassoonMasoon(1928),aBroadwayMansion(1934)e,também,aGardenBridge,construídaemmadeiraem1856,nopontodeencontrodaribeiradeSuzhoucomorioHuangpu,erenovadaem1906,alturaemqueganhouasuacélebreestruturaemferro.NestepontoseiniciaaBund(Fig.IV.17),umadasmaisfamosasmarginaisdomundo,terminandonaRueduConsulat,ondecomeçavaocaisdaConcessãoFrancesa.204Fig.IV.17–BroadwayMansioneGardenBridge(2013)Fotografiadoautor.Tradicionalmenteumacidadeportuária,Xangaiviucrescertodasassuaspoten-cialidadesqueadvinhamdasuacaracterísticadeestarsobreomar(significadoeti-mológicodapalavraXangai),apartirdaintegraçãonomercadomundial.OportoeaBundforamosítiodasconcessõesestrangeirasondeseconcentrouonúcleodina-mizadordasuaactividadecomercialefinanceiraeapartirdoqualsefoiexpandido,acabandoporabsorverasmuralhasdavelhacidadechinesa.Contudo,umacentra-204Cf.ParteII,Cap.6.
400lidadequenãofoisuficientementeforteparaimpedirafragmentaçãodoterritóriodacidade,geradaemtornodasmuitasediversasmigraçõesqueainvadiram.Osmacaensesfixaram-seemXangaicomachegadadosprimeirosestrangeirosàcidadee,aolongodoscemanosdeexistênciadasconcessõesestrangeiras,acom-panharamtodoesteperíodohistóricoquealterouprofundamenteoterritóriodavelhacidadechinesa.Em3788registosefectuadosnoConsuladodePortugalemXangai,entre1880e1952,foiindicadaamoradaquetinhamnomomentodasuainscrição.Arecolhasistemáticadestainformaçãopermitiu-noslocalizá-losnasruasdeXangaiapartirdasplantasdisponíveisreferentesàquelaépoca.NabibliografiasobreahistóriadeXangainoperíododasconcessõesépráticacomumareproduçãodeplantasdacida-deondesurgemidentificadasassuasprincipaisruas.205Aestafontedeinformaçãojuntou-seapesquisafrequente,nainternet,nosdiversossítiosquesededicamàOldShanghai.Estesrecursosdisponíveis,utilizadosnumalógicacomplementar,permitiramreconstituirumaplantadeXangaiondesurgemasruaseavenidasidentificadaspelosmigrantesmacaensesquandoseregistaramnoconsulado.ImportadesdelogoreconhecerqueestareconstituiçãocartográficaapenasdisponibilizaaquelasquepodemosconsiderarcomoasprincipaisruasdeXangai.Muitasoutrasficarampordescobrir,secundárias,maispequenas,ondemuitosmacaensesviviam.Estefactoéconfirmadopelalistadedezenasderuascujonomenãofiguranasplantasaquetivemosacesso.Noentanto,apesardestalimitação,obtivemosumaamostraqueconsideramossignificativaderegistosentre1880e1952,comasruasdevida-menteidentificadas,asaber,2978registoscommoradasquesedispersampor136ruaseavenidasdeXangai(Fig.IV.18).Convémtambémlembrarqueadistribuiçãodapopulaçãomacaensepeloter-ritóriodacidadesópodeseranalisadadeumaformadinâmica,istoé,nãotemosumretratodasuadistribuiçãopelasdiferentesáreasdacidadenumdeterminadoano,oumesmodécada;apenasnosépossívelformularhipótesesdaevoluçãodessadistribuiçãodosmacaensesaolongodoscercade70anosderegistosnoconsuladoetentarinferiraquelasqueseriamasáreasqueforamprivilegiadaspelosmigrantes,numaprimeirafase,quandochegavamàcidade,enumasegundafasequecorres-ponde,maioritariamente,aosregistosdosmigrantesjánascidosemXangai.205OprincipaltítulodereferênciaparaareconstituiçãocartográficadeXangaiéatesededoutoramentodeGed(1977).AestesassociámososmapaseasdescriçõesdacidadepresentesemB.-MayboneFredet(1975),Brossollet(1999),HenrioteZheng(1999),Pan(1982)Ristaino(2001,2008),Wei(1977,1993).OsmapasdeXangaiconstruídospeloautortiveramporfontesestabibliografiaeosítio«TalesofOldShanghai».http://www.earnshaw.com/shanghai-ed-india/tales/tales.htm(consultadoemJunho-Julhode2010).
401Fig.IV.18–RuasondeviviamosmacaensesnaplantadasconcessõesestrangeirasdeXangai(1880-1952)Fonte:Ged(1997);LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Mapadoautor.Desconhecemoso‘sítio’dacomunidademacaensedeXangai.Relembramosque,norecenseamentopublicadonoNorth-ChinaHarold(1850),identificámososprimeirosnomesportuguesesquefaziampartedalistadosestrangeirosavi-vernaconcessãoinglesa,206masnãosabemoscomprecisãoemqueruasseins-talaram.Sendoaindaumterritóriotãoexíguo,somoslevadosaacreditarqueviveriamdentrodoslimitesdaquelaconcessão(Fig.IV.19),atéporque,nesteperíodo,seriamuitodifícilaosestrangeirosaventurarem-separaáreasquenãoes-tivessemsobajurisdiçãodasautoridadesbritânicas.Destemodo,podemosconsi-derarqueo‘sítio’dacomunidademacaensecoincidiucomodasconcessões,ondeseconstruiuanovacentralidadedacidade,anortedavelhacidadeamuralhadachinesa.207206Cf.ParteIII,Cap.3.207Cf.ParteII.Cap.6.
402Fig.IV.19–Extensãodasconcessõesestrangeiras(1846-1914)Fonte:Henriot&Zheng(1999).Fig.IV.20–EvoluçãodasconsstruçõesemXangai(1840-1949)Fonte:Henriot&Zheng(1999).
403EstadeslocaçãodacentralidadedeXangai,quepodesercomprovadapelomodocomoevoluiuaáreaconstruída(Fig.IV.20),revelasimbolicamenteamudançadeparadigmaqueseobservounavidasocialeeconómicadacidade.Tradicionalmente,Xangairepartia-seentrealinhadeágua,comorioHuangpu,eouniversofechadorepresentadopelasmuralhasdovelhonúcleodacidadechinesa:Xangaidisponí-velparaomundoexterior,considerava-setodaviaauto-suficiente,oferecendoumaimagemdeisolamentoqueaquelalinhadeágua,tãopróxima,deixavadescortinarcomoilusória.AhistoriografiaactualtemvindoadesfazerestaideiadeisolamentoemqueviveriaoCelesteImpério.Xangai,umnúcleourbanofisicamentefechado,timidamenteafastadodaportaqueoriolheabria,suficientementepróximoparaaelarecorrere,emparte,delaviver.Quantoao‘sítio’dasconcessões,semmuralhas,comoquedisponívelparaomundochinêsquelheimpunhaaraia,privilegiouasualinhadeáguaquelhega-rantiaumespaçosemlimites,fundamentalparaequilibraraslimitaçõesimpostasemterrapelopodermandarínico.NestalinhadeáguaseergueramasconstruçõesquecriaramaBund,transformando-anoex-librisdeumacidadeviradaaomundoeabertapararecebermercadorias,pessoasecapitais:armazénsecasascomerciais,residênciasehabitações,eosbancosqueirãofinanciarumadasmaisdinâmicascidadesmundiaisnoprimeiroquarteldoséculoxx.Paramelhorcompreendermosomodocomoevoluiuadispersãodacomunida-demacaensepelacidade,considerámostrêsfasesdistintas(Fig.IV.21).Aprimeira,de1880a1895,reúnetodososregistosefectuadosnesteperíodo,dosquaisfoipossívelidentificarasrespectivasmoradasapontadasnoactodainscriçãoconsular.Foiescolhidooanode1895comolimiteporquecorrespondeaoiníciodoprocessodeindustrialização.208Asegundareúneosregistoscommoradarealizadosentre1896e1919,correspondenteaoperíododeconsolidaçãodasconcessõesestrangei-rasqueprogressivamenteexpandiramasuaáreadeocupaçãoatéàdécadade1910.Finalmente,aterceirafase(1920-1952)inicia-senoanoquerepresentaoiníciodoperíododeourodeXangai(Bergère,2002;2006),queseprolongouatéaosfinaisdadécadade1930.Estaúltimafaseterminaem1952,anoemqueoConsuladodePortugalencerraasuaactividade.Paraoprimeiroperíodo,de1880a1895,foramencontrados86registoscon-sularescommoradasdevidamenteidentificadasnasplantasdacidade.Distribuí-dospor21ruas,osmacaensesresidiam,maioritariamente,naCI.ApenastrêsruaspertenciamàCF(RueduConsulat,nolimitenortecomaCI,RueChusaneRueWhampoo),asduasúltimaslocalizadasnocaisfrancês.208Cf.ParteII,Cap.6.
404Fig.IV.21–FasesdeocupaçãodasruasdeXangaicomresidênciasdemacaenses(1880-1952)Fonte:Ged(1997);LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).
405Deacordocomoslimitesdasconcessõesem1895(Fig.IV.19),constatamosaexistênciademacaensesemruasforadesteslimites:umanaCI(ParkRoad)eoutranaCF(AvenueDubail).Estefactopermitecolocarduashipóteses:aexpansãodosterritóriosdasconcessõeseraantecipadapelarealidadesocialque,comoseudina-mismo,violavaoslimitesdefinidospelaordempolítica;osmacaensesencontravam--seentreospioneirosqueiamconquistandoterritórioàcidadedoimpério,paraacidadedasconcessões,emparte,devidoàsuafortepresença.AdistribuiçãodosmacaensespelaCIrevela-nos,porumlado,queacomuni-dade,nestafaseinicial,estavapresenteemduasimportantesruasquenasciamnaBund:NanquimRoadePequimRoad.Eramimportantesartériascomumaintensaactividadeeconómica,ambaslocalizadasnoDistritoCentral,atravessandoomaisrelevantebairrodenegóciosquesefoierguendo,apartirdadécadade1840,atrásdaBund.NaruadeNanquim,instalaram-secentenasdearmazénsehotéis.209Constata-mosaindaquenãofoinestaáreanobredasconcessõesquesefixouamaioriadosmigrantesmacaensesdeXangai,privilegiandoantesaáreaanortedaribeiradeSu-zhou(hojeHongkou–Fig.IV.22).Aquivamosidentificarquase80%dasmoradasconstantesnos86registosde1880a1895,distribuídaspor15das21ruas,comparticulardestaqueparaaNorthSzechuenRoad,QuinsanRoadeChapooRoad.Fig.IV.22–DivisãoadministrativadeXangai(1990)AdaptadodeHenriot&Zheng(1999).Mapadoautor.209Cf.ParteII,Cap.6.
406Relembramosqueestadistribuição,construídaapartirdosregistosconsulares,éaamostrapossível.Todavia,acreditamosquenosindicaaquelaquefoiaárearesi-dencialprivilegiadapelacomunidademacaense,oqueétambémtestemunhadopormacaensesquesetêmdedicadoapreservarasmemóriasdascomunidadesdadiás-pora(Silva,1996).Estapresençainicial,consolidadaforadacentralidadedeXan-gai,fisicamenteseparadapelaribeiradeSuzhou,impele-nosaconsiderarqueasuafixaçãonacidadesefeznasmargenssociaisdacomunidadeestrangeiraquedeuformaàsociedadexangaiensedasconcessões.AcomunidademacaensedeXangai,logonesteprimeiroperíododoseupro-cessodeestabelecimentonesteterritóriodeacolhimento,ocupouumespaçoperi-féricomassuficientementepróximoparaafluiraocentroeconómico-socialondeselocalizavamosseuslocaisdetrabalho,querestesfossemcasasdecomércio,querinstituiçõesfinanceiras.AGardenBridgeeaslinhasférreasdavamoseucontri-butoparafacilitarestadeslocação(Fig.IV.23).Destemodo,acomunidadedosmigrantesmacaensesfoiocupandopreferencialmente,áreaseconomicamentemaisacessíveis,maispertodoslimitesdasconcessõese,porisso,tambémmaispróximasdosinúmerosbairrospobresquecircundavamtodaacidade,osbidonvilleaquejáfizemosreferência.Fig.IV.23–RededetransporteemXangai(1909e1945)Fonte:Henriot&Zheng(1999).
407Nasduasfasesseguintes,opesodemográficodacomunidadedosmacaensesemXangaicontribuiuparaqueseverificasseumatendênciaparaadispersãonacidade(Fig.IV.24),nummovimentoqueacompanhouaexpansãodasconcessõesestrangeirasparaoladoocidentaldeXangai,afastando-seprogressivamentedasuacentralidade.Fig.IV.24–FasesdeexpansãodasáreasderesidênciadacomunidademacaensenasconcessõesestrangeirasdeXangai(1880-1952)Fonte:Ged(1997);LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Mapadoautor.Apartirde1895,ocrescimentodacomunidadeeaconsolidaçãodasuapresençanaestruturasocialenotecidoeconómicodeXangaifacilitouoseuprocessodeinte-graçãonoterritório.Asuapresençaeraumarealidadeemquasetodasasruaseaveni-das,quernaCI,quernaCF,incluindoobairrodenegóciosgeradoapartirdaBund.Consideremosagoraadistribuiçãodos2978registospelasartériasdeXangai.Atendendoàsuagrandedispersão,centrámo-nosapenasnasruascomumnúmeroderegistossuperioràmédiademoradasporrua(os2978registosdistribuídospelas136ruasdãoumamédiade21,9registos/rua).Destemodo,chegámosàs39ruascom21oumaisregistos,podendonósconsiderá-lascomoasmoradasmaisfrequentementereferidaspelosmigrantesquandoestessematriculavamnoconsulado(Fig.IV.25).
408Fig.IV.25–DistribuiçãodasprincipaisruasderesidênciadosmacaensesemXangai(1880-1952)Fonte:Ged(1997);LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE).Mapadoautor.Destadistribuiçãodacomunidademigrantemacaensepeloterritóriodeaco-lhimentoimportareterduasideiasimportantes:emprimeirolugar,confirma-seclaramentequeaáreadeHongkoupermaneceucomoopóloaglutinadordaco-munidadeaolongodasdécadasdeexistênciadasconcessõesestrangeirasdeXangai;emsegundolugar,setivermosemconsideraçãoquearuaouavenidaindicadanoregistodematrículaeraasuaprimeiramoradanacidade,podemosinferirqueestaáreaanortedaribeiradeSuzhouconstituíaaportadeacessoparaoacolhimentodosnovosmigrantesque,vindosdeMacau,HongKongoudeumoutroterritóriodepartida,chegavamaXangaiparainiciaroudarcontinuidadeaoseupercursomigratório,individualoufamiliar.Assim,podemosconstatardoismovimentosaparentementecontraditórios:onichoétnico,queproporcionouàcomunidademacaenseacolonizaçãodeumdeter-minadosectordeempregonãocorrespondeu,nadistribuiçãopeloterritóriodaci-dade,àconstituiçãoclaradeumguetoondeosmacaensesresidissempraticamente,emsituaçãodeexclusividade.ApresençaemHongkou,funcionavaessencialmentecomoumnódeumaredesocialqueencorajaoutrosmacaensesaemigrarparaXan-gaiequefacilitavaoseuacolhimentoquandochegassem.Depois,adispersãopela
409cidadequeobservamosconvida-nosapensarque,umavezpassadaumaprimeirafasedeinstalação,asfamíliasreuniamcondiçõesparasefixaremnumoutropontodacidade.Umsinal,também,deque,nemasociedadedeacolhimentooscompeliaamanterem-sepróximosouguetizados,nemasfamíliasmigrantessecolocavamnumasituaçãodetransitoriedadenesteterritóriodeacolhimento,pelocontrário,osmacaensesadoptavamocomportamentodequemsedispunhaaficaremXangai(coerentealiáscomoutroscomportamentossociaisaquejáfizemosreferência,no-meadamentefamiliares).Emsíntese,dificilmenteencontramosfenómenossociaisquesejamcaracteriza-dosporumalinearidadeexplicativa.Asuacomplexidadeestábempatentenocampodasmigrações,ondesesobrepõemdiferentesrealidadesdemúltiplacausalidade,comescalasespacio-temporaisporvezesbemdistintas.Osdesequilíbriossociaiseeconó-micosentresociedades,geralmentecriadospormecanismosdedependênciaglobaiseregionais,contribuemparaaperpetuaçãodosfluxosmigratórios(Portes,2006),alimentandoasmotivaçõesparaosindivíduosdeixaremoseuterritóriodeorigem.Asredessociaisnassociedadesdepartidapodemmotivaroudesencorajaroindiví-duodeemigrar,conformeaextensãodosapoiossociaiseeconómicosdisponíveis(Kritzetal.,1992)oudependendodosrecursossocioculturaisque,atravésdasestru-turasfamiliares,seforamacumulando,facilitandoasuaadaptaçãoanovoscontextosnassociedadesdeacolhimento.Nestas,asredessociaispodemcontribuirparaainte-graçãodosmigrantesquechegam,colocandoàsuadisposiçãoumacomplexateiadelaçosqueoajudamainiciarumanovafasedasuahistóriadevidapessoalefamiliar.EmXangai,osmacaensesmoviam-sepormúltiplasesferasderelaçõesquefo-ramtecendoaolongodoseuprocessodeintegraçãonasociedadexangaiense,querpelosforteslaçosfamiliares,querpelaproximidadenosseuslocaisdetrabalho,ocupandoumnichoespecíficodaestruturaempresarialdotecidoeconómicodacidade,queraindaporparticiparemnasestruturasassociativasdasuacomunidadeedasquesãocriadaspelasoutrascomunidadesétnicasenacionaisquesealbergaramnoslimitesdasconcessõesestrangeiras(Portes,1999).OfluxomigratóriomacaenseparaXangai,alimentadoporredessociaisque,apartirdelasecomelasseconsolidou,assumiucaracterísticasprópriasquelhecon-feriramalgumasdassuasespecificidades.Noquedizrespeitoàsuaintegraçãonasociedadedeacolhimento,fortementemarcadapelagrandediversidadedecomuni-dadesétnicasenacionais,cadaumadelascomasuacontextualizaçãosociotemporalespecífica,acomunidademacaense,comumafortepresençademográficaegraçasaocapitalculturaldequeeraportadora,foicapazdeencontraroseuespaçonaestruturasocialqueaacolheu.AcapacidadedealimentarosignificativofluxomigratórioedeconsolidarasuapresençaemXangaicomonascimentodenovasgerações,permitiu--lhedispersar-sepeloterritóriodacidade,ondequalquerruaoubairroeramdema-siadopequenosparaalbergarumacomunidadecomasuadimensãohumana,quer
410quantitativa,quercultural,construídadesdeassuasorigensmaisremotasedisponí-velparafazerconvivernoseiodassuasestruturasfamiliaresoutrasrealidadescultu-raisenacionaisqueapresençaemXangaiproporcionavaaoseuquotidianocolecti-vo.Destemodoseiacompletando,continuamente,ociclodaintegraçãosocialdosmigrantesmacaensesemXangai,naconjugaçãoentreosseusagentesindividuaisefamiliarescomascaracterísticassociaiseinstitucionaisdasociedadedeacolhimento.Asrepercussõesnosníveisdevidaforamdiferentes,deacordocomolugarocupadoporcadacomunidadenaestruturaeconómicaesocialqueentãosegerou.Osmacaensesnãoforamexcepção,tendoemlinhadecontaasfunçõesporelesdesempenhadasnessaestruturaeque,emúltimaanálise,setraduziunaformacomoocuparamtodooterritóriodacidade(BarataSalgueiro,1999).Dependendodasociedadedeacolhimento,nestecasoXangaicomanovarealidadesocialeeconó-micageradaapartirdadécadade1840,apresençadecadacomunidademigrantedeveráterassumidodiferentesformas,optandoumaspelaconstituiçãodeenclavesétnicos,comoaconteceucomascomunidadesjudaicasecomalgumasdasdiferen-tescomunidadesregionaischinesas,optandooutraspelasuadispersãonoterritório,influenciandootecidosocialeétnicodacidade,edeixando-seinfluenciarporele.E,seofracodomíniodalínguadasociedadededestinopodesertambémumfactordeterminanteparaaconcentraçãodascomunidadesmigrantesemdeterminadosbairrosouruasdacidade(Chung,2000),osmigrantesmacaenses,portadoresdecompetênciaslinguísticasqueoshabilitavamacomunicarcomfacilidadecomasprincipaiscomunidadespresentesemXangai,estavamemcondiçõesderecusaratendênciaparasecircunscreverem,deformamuitovincada,aumadeterminadaárearesidencialdacidade.c.OLugarInstitucionaldaComunidadeMacaenseComecemosporrecorreraRobertE.Park,daEscoladeChicago,citadoporRibas-Mateos(2004),queentendiaacidadecomoumamultiplicidadedemundossociais,recorrendoàexpressãode«mosaicodediferentesmundos»,umaimagemparticularmentefelizquandoapensamosemXangaienasuarealidadesocialepolí-tica.Afimdeconcluirmosestecapítulodedicadoàintegraçãonoterritório,depoisdetermosincididoonossoestudonosespaçossocialeterritorial,resta-noscaracte-rizarasformasdeparticipaçãodacomunidademacaensedeXangainasestruturasdopoderpolítico-administrativodacidadeenasinstituiçõesdecaráctersocial,quernasqueforamcriadasnoseiodacomunidade,quernasqueexistiramnoâmbitodaadministraçãopúblicadasconcessões.Umaanálisequetentarámanterpresentearelaçãoentreascaracterísticasdosdoisagentesdoprocessodeintegraçãosocial:imigrantesesociedadedeacolhimento.
411Aocontráriodoqueaconteceunospontosanteriores,nãotemosdadosquan-titativosquenosajudemacompreenderosníveisdeparticipaçãodosmacaensesnavidapúblicadacidadedeacolhimento,nemtemos,tãopouco,conhecimentodaexistênciadepolíticaspúblicasdecontroloedeapoioàinserçãodosmilharesdemigrantesquechegavamaXangai.Destemodo,estamoscircunscritosàsfonteshistóricasdecarácterqualitativo,apartirdasquaisnosfoipossívelrecolheralgumainformaçãosobreaparticipaçãocívicadosmacaensesnacidadeenasuacomu-nidade.OsjornaisdeXangaieditadosemlínguainglesa–North-ChinaHeraldeNorth-ChinaDailyNews–eacorrespondênciadoConsuladodePortugalparaoMinistériodosNegóciosEstrangeirosemLisboaouparaogovernadordeMacausãoosnúcleosdocumentaismaisutilizados.Aelesjuntámosotestemunhopubli-cadoporummacaense(Silva,1996)queasfontesprimáriasnosajudamaaferir.Asprincipaiscaracterísticasdopoderpolítico-administrativodeXangaijáfo-ramidentificadasanteriormente.Noentanto,importareteragoraalgumasideiasfundamentaise,aprimeira,decorredaquelaexpressãodePark:podemosentenderacidadedeXangaicomoummosaicodediferentesmundos,nãosósociaismas,emprimeirolugar,político-nacionais.Aprimeiraevidênciadestarealidadeestánaexis-tênciadasconcessõesestrangeiras:aConcessãoInternacionaleaConcessãoFrance-sa.Mas,paraalémdaexistênciadasconcessõesestrangeiras,arepresentaçãodequeestamosperanteumaunidadepolitico-territorialqueresultavadeumsomatóriodenaçõesé-nosoferecidapeloprópriosímbolodoConselhoMunicipaldeXangai(SMC),adoptadoem1868(Fig.IV.26).Fig.IV.26–SímbolodoConselhoMunicipaldeXangaiFonte:TalesofOldShanghaiinhttp://www.earnshaw.com/shanghai-ed-india/tales/t-clubs.htm(2deAgostode2010).
412Nocentroencontramosumcírculoquereúneumconjuntodebandeirasnacio-nais.DeacordocomadescriçãopublicadanoNorth-ChinaHeraldem8deJulhode1916,asnaçõessãoidentificadasdoseguintemodo:nobraçosuperioresquer-do,Grã-Bretanha,EUA,FrançaeAlemanha;nobraçosuperiordireito,Rússia,Di-namarca,ItáliaePortugal;nobraçoinferior,Noruega,Suécia,Áustria,EspanhaeHolanda.ApresençadabandeiraqueéidentificadacomosendodaFrançaéumadúvidaquesenoslevanta,setivermosemconsideraçãoqueoptampormanterasuaprópriaconcessão.Segundoesteartigo,asnaçõesqueestavampresentesnosímbolodomunicípiodeXangaieraaquelasquetinhamtratadosassinadoscomaChina.Mas,simultaneamente,anunciavadoistiposdeexcepções:porumlado,aÁustriaePortugal210que,em1868,aindanãotinhamassinadoqualquertratado,eestavampresentesnosímbolomunicipalcomassuasbandeiras;emsentidooposto,Japão,CubaeBrasil,quejátinhamtratadosassinados,eestavamausentes.CentrandoanossaatençãonocasodePortugal,pensamosqueapresençadabandeiramonárquicaportuguesa,aindaqueemtermosmeramentesimbólicos,colocavaestanaçãoentreaquelasquefundaramaCI.Porisso,maisimportantedoqueaexistência,ounão,detratado,oquejustificavaapresençadecadaumadasbandeirasnosímbolodoSMCera,noessencial,oreconhecimentodosquemarcaramasuapresença,política,eco-nómicaehumananoprocessodecriaçãodasconcessõesestrangeiras.AssimsepodejustificarapresençadaFrança,quemantémasuaprópriaconcessão,eadePortugal,apesardenãoteraindaassinadoeratificadoumtratadodeAmizadedeComérciocomaChina,comoasrestantesnações(àexcepçãodaÁustria).Seconsiderarmosqueoexercíciodopoderpassasemprepelacriaçãodesímbolosquelheconferemidenti-dadeeunidade,somoslevadosaadmitirqueapresençadabandeiraportuguesaen-treasnaçõesrepresentadasnaquelesímboloreconheceocontributodacomunidadenacionaleétnica,portuguesaemacaense,nosactosfundadoresdaCI.Isto,mesmoseaparticipaçãonosórgãosdedecisãopolíticativessesidonuladevidoàsfórmulasencontradasparaaescolhadaselitespoliticaseadministrativas.211AocontráriodoqueaconteciaemHongKong,nãoseconhecemnomesmacaensesrelevantesquetenhamcolaboradocomaselitesgovernativasdeXangai.Relembramosaindaonú-merodiminutodemacaensesquetrabalhavamnasestruturasadministrativasdaCI.Aumoutronível,aideiademosaiconacionalétambémconfirmadapeloexer-cíciododireitodeextraterritorialidadequesemanteveemvigoremXangai,atravésdoqualosdiferentescidadãosestrangeirosficavamsobajurisdiçãodoseurespec-tivocônsul.Em1897,ocônsuldePortugalemXangaisintetizava,doseguintemodo,asprincipaisfunçõesquelheestavamatribuídaspelosregulamentosconsu-laresemvigor:210NocasodePortugal,otratadoassinadoem1862,nãofoiratificado.Otratadoluso-chinêssófoiassinadoem1887(Dias,1993b;Saldanha,2006).211Cf.ParteII,Cap.6.
413…jurisdicçãocivilecriminal,tabellionato,registrosdosactosdoestadocivil,contabilidade,correspondenciascomasauctoridadeslocaesestrangeiras,ditacomasauctoridadesindigenas,comosMinistérios,comaLegaçãodeMa-cau,serviçodematriculas,funcçõesmunicipaesedoCorpoConsular,assump-toscommerciaes,etc.212Odireitodeextraterritorialidade,impostoàChinanasequênciadostratadosassinadosapósasGuerrasdoÓpio,contribuíaparaqueoscônsulesocupassemumlugarcentralnoquotidianodosseuscompatriotasquemigravamparaXangai,oquereforçouaexistênciadeumarealidadeplurinacional.Emsimultâneo,contribuía-separaquesemantivessevivoemcadamigranteestrangeiroosentimentodepertençaàsuaorigemnacional.AparticipaçãoefectivadacomunidadedosportuguesesdeXangainosórgãosdedecisãopolíticaeranula,exceptonoquetocavaàsconsultasquedeviampassarpelacolegialidadedareuniãodecônsulesonde,aí,aparticipaçãodetodasasnaçõesera,pelomenosanívelformal,equitativa.AliderançadoSMCestavanasmãosdaselitesdetentorasdopodereconómicoefinanceiro,emfunçãodasrendasobtidaseestasconcentravam-seemmãosinglesase,numsegundoplano,americanas.Todavia,estarealidadesocialepolíticanãoimpediuacomunidadema-caensedeparticiparnoutrasáreasdavidapúblicacomumimportantesignificadopolíticoecívico,nomeadamente,acriaçãodaCompanhiaPortuguesaqueintegravaoCorpodeVoluntáriosdeXangai(CVX),tendoesteamissãodemanteroperacio-nalumcontingentemilitarquegarantisseadefesaterritorialdaconcessão.OCorpodeVoluntáriosdeXangainasceulogoapósacriaçãodasconcessõesestrangeiras,nasequênciadostumultosgeradospelarebeliãoTaiping(1851-1964)quesealastraramatodooImpério.AcriaçãodoCVXfoiumainiciativadasprin-cipaispotências–Grã-Bretanha,EUAeFrança–quecontoucomaparticipaçãodevoluntáriosdeoutrasnações,nomeadamentePortugal.ComarevoltadosBoxers,nosanosdeviragemparaoséculoxx,acomunidademacaenseeoseucônsulTra-vassosValdezdesenvolvemasdiligênciasnecessáriasnosentidodesercriadaumacompanhiaportuguesaqueintegrasseoCVX,oqueacabouporacontecerentre1905e1906,comonascimentodaCompanhiaPortuguesaNicolauMesquita.Acompanhiaportuguesatinhaoseuprópriouniforme,oseuquarteleeralideradoporportugueses,tendoparticipadoemmuitasiniciativasquecontribuíramparaasuaafirmaçãonoCVX(Wang,2000).ONorth-ChinaHerald,nassuaspáginas,descreviaasprincipaisactividadesdoCorpodeVoluntáriosdeXangai.Realizavam-seanualmentemanobrasmilitares,inspecçõeseparadasqueeramnoticiadasnestesemanáriodeLínguaInglesa.Com212Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).
414estasnotícias,publicavam-seaslistasdasdiferentescompanhiasquecompareciamàquelasactividades,asquais,tendencialmente,seencontravamorganizadasnumalógicanacional.ParaalémdaCompanhiaPortuguesaCoronelMesquita,criadaem1906,encontramosajaponesa,americana,chinesa,alemã…Onúmerodemilitaresportuguesesqueparticipavamnaquelasactividadesiavariando.Porexemplo,emJaneirode1910,numdiademanobras,éidentificadaapresençadenovesoldadosportugueses/macaenses(numtotalde292)eumoficial(em25).213EmAbril,naparadaanualdeinspecção,estiverampresentes46oficiaise624soldados,dosquaistrêsoficiaise42soldadoseramportugueses.214Estasnotícias,queiamsendopubli-cadasnojornal,oferecem-nosumretrato,aindaquemuitoparcelar,docontributodacomunidadeportuguesanoesforçodedefesadacidadeedeparticipaçãonoseventospúblicosdecaráctersimbólicodopoderdasconcessõesestrangeiras.AcriaçãodaCompanhiaPortuguesaCoronelMesquitaeasnotíciasdasuainte-graçãonoCVXapontam-nosalgunssinaiscujosignificadomerecesersublinhado.Emprimeirolugar,aorganizaçãodascompanhiaspornacionalidadeémaisumindicadorquereforçaaideiadeXangaicomumaorganizaçãosocialeinstitucionalquepagavaumfortetributoaumavisãodacidadecomoseestafosseoresultadodeumsomatóriodenacionalidadesondecadaelementomantinhaasuaidentidadeprópria.Emsegundolugar,onomeatribuídoàcompanhia,CoronelMesquita,ograndeheróidatomadadePassaleão,em1849,àsportasdeMacau,depoisdoassassinatodogovernadorFerreiradoAmaral,sintetizavaestalógicanacionalistacomumquadroideológicoquefavorecesseoreforçodoslaçoscomasociedadedeorigem.215Emterceirolugar,acriaçãodaCompanhiaem1906possibilitouaosmacaensesdeXangaiaparticipaçãonoCVXcomumacompanhiaprópria.Atéàqueladata,osmacaensesquedesejassemcolaborarnaestruturavoluntáriadedefesadasconcessõestinhamdeofazercomovoluntáriosnoutrascompanhias.Assim,encontramosentreosmigrantesmacaensesumcomportamentopermeá-velaoenvolvimentocomasoutrascomunidadese,poroutrolado,umaaberturadestasparaacolhernoseuseiomembrosexterioresàsua.Noentanto,acriaçãodaCompanhiaPortuguesaveiofacilitarapossibilidadedecadaumocuparoseulugarnatural:apesardaquelasdisponibilidadesrecíprocas,dosmigrantesportuguesesedasoutrascomunidades,paraseentrosaremnoâmbitodeumaactividadeconcretaqueatodosdiziarespeito,onaturalseriasemprequecadacompanhiaaglutinasseosvoluntáriosquefossemmigrantesdomesmoterritóriodeorigem.Finalmente,aexistênciadaCompanhiaPortuguesapermite-nosaferir,aindaquedeummodo213North-ChinaHerald,Xangai,28deJaneirode1910,p.210.214North-ChinaHerald,Xangai,29deAbrilde1910,p.242215Oepisódioquemelhorilustraestaligaçãoaoterritóriodeorigemocorreunadécadade1910quandoaCompanhiaPortuguesasedisponibilizouairdefenderasfronteirasdeMacau,duranteosincidentesqueocorreramnaqueleanocomasautoridadeschinesas,devidoàindefiniçãodoslimitesdoTerritório(Wang,2000).
415meramenteindicativo,queosrecursosculturaiscolocadosàdisposiçãodosmigran-tesmacaenses,quernoseuterritóriodeorigem,quernodedestino,mostravamseremsuficientesparaqueosmembrosdacomunidadecriassemlaçosdeconfiançacomestruturassociaisqueerampertençadeoutrascomunidades.Wang(2000)reconhecequeosportuguesesnãosócontribuíamparaamanutençãodasforçaspreventivasdadefesadeXangai,comotambéminfluenciaramavidaculturaldacidade.EmborareconhecendoqueaorganizaçãomilitardeXangaieadefesadosseusmoradoresexigiamumavisãopragmáticadoscomportamentossociais,estanãofoisuficienteparaesbaterarealidadedeumapráticaquerevelaovoluntarismoemparticipar,comoriscodasuaprópriavida,nadefesadasconcessõesestrangeirasdeXangai.Numbreveparêntesis,lembremososmacaensesquemorreramnaBata-lhadeHongKong,integradosnoCorpodeVoluntáriosdaquelacolóniabritânica,naIIGuerraMundial.Estessãoossinais,quenosfoipossívelreconhecer,doenvolvimentodacomu-nidademacaensenasestruturaspolitico-administrativasdacidade,queranívelsim-bólico(arepresentaçãonacionalnabandeiradoConselhoMunicipaldeXangai),queraníveldasinstituiçõespolítico-militares(aparticipaçãonoCorpoVoluntáriodeXangai).Contudo,consideramosqueoespaçoinstitucionalocupadopelaco-munidadenasociedadedeacolhimentopertence,também,aoqueéprotagonizadopeloassociativismodogrupomigrante,capazdeconsolidaroslaçosdeconfiançaentreosseusmembrosecontribuirparaaafirmaçãodasuaidentidade,nogrupoejuntodasoutrascomunidadesquelheestãopróximas.Paraoestudodestetópico,noquedizrespeitoàcomunidadedosportuguesesdeXangai,podemosapresentarduasdimensõesdiferenciadas:uma,reporta-seàsassociaçõesdemacaensesqueexis-tiramnacidade;outra,refere-seàgestãodasexpectativasedoesforçodesenvolvidonaáreadaeducaçãodosseusfilhos.Paracadaumadelasencontraremossinaisdiver-sificadosqueespelhamacomplexidadedotema,particularmenteacentuadadevidoaolimitadoconjuntodefontesdedadosedeinformaçõesdisponíveis.Entreasdécadasde1840e1950,Djordjevic(2009)encontrareferênciasa1350clubeseassociações,oquenosdácontadofortedinamismoassociativoqueatra-vessavatodaasociedadexangaiensenoperíododasconcessõesestrangeiras.Entreelascontavam-secercade200associaçõesdeorigemchinesa,300deexpatriadose,ainda,àvoltade150instituiçõesdecarácterinternacional,abertasachineseseestrangeiros.Asrestantesassociaçõesencontravam-sedistribuídaspelassuasori-gensnacionais:30japonesas,30italianas,40alemãs,40francesas,90russas,110americanase150britânicas.FoinestecontextoquefloresceramemXangaicercadecinquentaorganizaçõesdeorigemportuguesa(Djordjevic,2009)comcentenasdemembrosnadécadade1920.Entreelas,foipossívelaesteautoridentificar21associaçõesdeclaradamentedeorigemportuguesaenovedecarácterinternacionalondeparticipavampessoasdacomunidademacaense(QuadroIV.34).
416QuadroIV.34–AssociaçõesportuguesasdeXangai(1840-1950)ORI-GEMNOMEANOTipo(**)Parami-litarDespor-tivoSocialCulturalCívicoCaridadeReli-giosoEntrete-nintoEduca-cionalMulheresEconó-micoAssociaçõesdeOrigemPortuguesaSociedadeDramaticaPortugueza1870(*)1ClubPortuguez18821AssociaçãoMacaensedeSocorrosMútuos1890(*)1ClubdeRecreio1890(*)1AssociaçãoMacaensedeSocorrosaCasados19091ClubSportPassaleão19101PortugueseandEuroasiansJuniorGolfClub19101AssociaçãodeSport19121ClubLusitano1915111PortugueseBenevolentSociety19171PortugueseRedCrossFund1918(*)1PortugueseLadiesBenevolentSociety1919(*)11PortugueseChamberofCommerce1920(*)1PortugueseWomen’sAssociation1920(*)1TunaPortuguesa1920(*)1ClubfortheSummerSeasoninShanghai19301PortugueseCivicLeague19371PortugueseNationalOrganization1939(*)1CooperativaPortuguesadeShanghai1940(*)1OrientClub1940(*)1PortugueseResidentAssociation19451TOTAL48233121
417OutrasAssociaçõescomParticipa-çãodePortuguesesCompanyShanghaiVolunteerCorps185311SocietyofSt.VincentdePaul18631CatholicCircle1870(*)1ShanghaiFootbollAssociation18871MaristBrothers-ShanghaiBranch189311InstitutionoftheHolyFamily18941CharityOrganitazion1914(*)1JointCommitteeofShanghaiWomen’sClubs19211ShanghaiMedicalSocietyBoard19311TOTAL1211321(*)Anoaproximado.(**)Paraalgumasinstituiçõessãoidentificadosmaisdoqueumtipodeactividade.Fonte:Djordjevic(2009).Cálculosdoautor.
418Pelosanosdeconstituiçãodasdiferentesinstituições,constata-sequeoenvolvi-mentodacomunidademacaensenasactividadesassociativasdeXangaicorrespondeaumarcotemporalalargado,de1853a1945.Numaprimeirafase,asuaactividadeinseriu-seemorganizaçõesinternacionais,principalmentedetiporeligioso(como,porexemplo,«SocietyofSt.VincentdePaul»,«CatholicCircle»e«MaristBro-thers»).Asassociaçõesidentificadascomodeorigemportuguesasurgemlogonumafaseseguinte,apartirde1870(“SociedadeDramaticaPortugueza»).AocontráriodoqueafirmaDjordjevic,paraquem«noneofthememberswereactiveinnon--Portugueseexpatriateclubs»(2009,p.14),épossívelcolocarahipótesedeexistiralgumadisponibilidadedosmacaensesparaparticiparemclubeseassociaçõesquenãotinhamumaorigemportuguesa,nomeadamenteaquelesqueofereciamàsuacomunidadedoispilaresfundamentais:asegurança,atravésdaCompanyShanghaiVolunteer,eosuportereligioso.Asassociaçõesquenasceramnoseiodacomunidadeeramdetiposmuitodiver-sificados,comparticulardestaqueparaosocial(oito)edesportivo(quatro).Destemodo,satisfaziam-seosvariadosinteressesquenaturalmenteexistiriamnumaco-munidadetãonumerosae,simultaneamente,criavam-seascondiçõesparaenvolverumsignificativonúmerodepessoase,assim,fortaleceroslaçosdentrodacomuni-dadeeconsolidarosseusprincipaistraçosidentitários.NumasociedadecomoadeXangai,fortementecaracterizadaporumdinamis-moeconómicoaliadoàspluralidadesculturaisenacionaisqueoacompanhavam,criaram-seascondiçõesparaquesedesenvolvesseumamplomovimentoassociativoquenãodeixoudeforaosmacaenses.Este,integrando-senestadinâmicasocialgeradanasdiversasenumerosascomunidadesimigrantes,parecetersidocapazdemobilizarosseusmembrosdemodoamanteremvivaasuaidentidadeedereforçaroslaçosdentrodacomunidade,preservandoasreferênciasdasuaorigempróxima,Macau,edistante,Portugal(Portes,Escobar&Radford,2010).Estailaçãopareceserconfirmadatambémpeladistribuiçãode16dasassociaçõesdeorigemportuguesa,dasquaisseconhecemasrespectivasmoradas(Fig.IV.27).Se,porumlado,seobservaalocalizaçãodeseteinstituiçõesnazonademaiorcon-centraçãodacomunidademacaense,poroutrolado,asrestantesnoveencontram-sedispersasnosterritóriosdasduasconcessõesacompanhando,aliás,adispersãodetodaacomunidadepelacidade.EntrandoemlinhadecontacomestastrêsespecificidadesdasassociaçõesdosportuguesesdeXangai(arcotemporalalargado,tiposdiversificadosedispersãoter-ritorial)somostentadosacolocarahipótesedeseestarperanteumacomunidadecomacapacidadedeconciliaroseuprocessodeintegraçãonumasociedadepluri--nacionalcomamanutençãodosseusvínculoscomoterritóriodeorigem(Portes,Escobar&Radford,2010).
419Fig.IV.27–LocalizaçãodeassociaçõesportuguesasnacidadedeXangai(c.1840ec.1950)Nota:Alocalizaçãorefere-seàruadasede,desconhecendo-seolocalespecíficoondeelasesituava.Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai(AHD-MNE);Ged(1997);Djordjevic(2009).Mapadoautor.Legenda:1AssociaçãoMacaensedeSocorrosMútuos2ClubLusitano3PortugueseWomen’sAssociation4AssociaçãodeSport5PortugueseBenevolentSociety6OrientClub7PortugueseandEuroasiansJuniorGolfClub8PortugueseNationalOrganization9ClubPortuguez10SociedadeDramaticaPortugueza11ClubdeRecreio12PortugueseChamberofCommerce13ClubfortheSummerSeasoninShanghai14PortugueseCivicLeague15CooperativaPortuguesadeShanghai16PortugueseRedCrossFund
420Atítulodeexemplo,encontramosa«AssociaçãoMacaensedeSocorrosMú-tuos»que,em1897,com40sócios,faziaapeloanovasinscriçõescomoformadegarantirofuturodosmembrosdacomunidade,alertandoparaanecessidadedemeditar«cuidadosamentesobreacontingenciadosempregosmercantis».216Numacomunidadedecercade500pessoas,dasquais170eramrecenseadascomo«chefesdefamília»deacordocomorecenseamentode1896,onúmerode40sóciosaindaestavalongedecobrirtodaacomunidade.Mas,apreocupaçãodefazerapeloscomo«auniãofazaforça»,correntesnestetipodediscurso,éparticularmentesignifica-tivaquandoestamosperanteumacomunidadequedesejavafacilitaraintegraçãodosseusmembrosnasociedadedeacolhimentoatravésdoreforçodosseuslaçosinternos,disponibilizandorecursosquechegassemàquelesquepoderiamvivercommaisdificuldades.Aindanesteanode1897,ocônsuldePortugal,numrelatórioqueremeteuparaLisboa,enalteciaotrabalhodeduasdestasassociaçõesportuguesaspelasacçõesquedesenvolviamnosentidodeconsolidaremastravesmestrasdasuaculturadeorigemedasuaidentidadenoseiodasociedadereceptora.Umadelaserao«ClubedeRe-creio»,que«temproduzidoexcellentesresultados,fomentandoauniãodosmem-brosdacoloniaepromovendoasuainstrucçãoeespiritodenacionalidade,princi-palmentepelaleituradejornaesedoslivrosportuguezes,bemcomopelaculturadaliteraturaespecialmenteadotheatroportuguez(…).Tambemasuainfluênciaemelevaronivelmoraldacoloniaeasuaconsideraçãotemsidoimportantissimaedegranderesultado».Numaoutrapassagemrefere-seà«AssociaçãodeSocorrosMútuos»apresentadacomo«umaexcellenteeflorecenteempreza,perfeitamentebemadministrada,equetemservidodeamparoamuitosdosnossosnacionaes,ajudando-osefficazmentenashorasdedesventura».217NoâmbitodavidasocialdacomunidademacaensedeXangaisurge,todavia,umaáreaparticularmentesensível,aqueosmacaensesdispensaramumaespecialatenção:anecessidadedosseusfilhosdesenvolveremascompetênciasnecessáriasparaasuainserçãonasociedadedeacolhimento,garantindotambémqueestafor-maçãosefizessenoquadrodeumsistemadevaloreseideiasquerespeitasseassuasorigensnacionais,regionaisereligiosas.Assim,emmatériaeducativa,oscomporta-mentossociaisdacomunidademacaenseregistarammovimentosmaiscomplemen-taresdoquecontraditórios,tendoemcontaalimitaçãodosrecursosfinanceirosdisponíveisqueinviabilizouacriaçãodasinstituiçõeseducativasquesedesejavam,masquenuncadeixaramdeserumametaaatingir.216Relatórioda«AssociaçãoMacaensedeSocorroMutuo»eo«Cofred’Economias»de27deAbrilde1897.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).217Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).
421Ostestemunhosquechegaramaténósemmatériadeeducaçãoremetem,emprimeirolugar,paraanecessidadedesercriadaumaescolaportuguesaondefossemministrados,nãosóoensinodalíngua,mastambémodaHistóriaeGeografiapátrias.Váriastentativasseforamanunciandoaolongodotempo,ouporassocia-çãocominstituiçõesreligiosas,218ouporiniciativaequotizaçãodosmembrosdacomunidadecomaajudadoprópriocônsul.219Emqualquerdoscasosoqueaquiestavaemcausaeraapossibilidadedeerguerumaescolaquereforçasseocapitalsocialdascriançasmacaensesepromovesseoslaçoscomoseuterritóriodeorigem.Umaoutrafinalidadedacriaçãodestaescolaestavaaindacentradanodesenvolvi-mentodecompetênciasquefavorecessemasuaintegraçãonomercadodetrabalho,devendoporissodirigir-seàformaçãonosectorcomercial.Paraaescola,anunciadanoNorth-ChinaHerald,em1907,definiam-sealgumaslinhasprogramáticasquepodemsersintetizadasdoseguintemodo:odirectordeveriaseralguémformadonumauniversidadeportuguesa,depreferênciapadredaigrejacatólicaromana;de-viamserensinadaslínguasestrangeiras–inglês,francêsealemão–porprofessoreslocais;oplanodeestudosdeviaser,essencialmente,naáreacomercialeascriançasdeveriamserpreparadasparaosexamesdauniversidade,masgarantindoumaescolacompletaemtodososdomínios;ascriançasdeoutrasnacionalidadespodiamseradmitidas.220Oeternoadiamentodecriaçãoeconstruçãodeumaescolaportuguesa,obrigavaascriançasdacomunidadeafrequentaroutrasescolas.Asopçõesiamcaindonoensinoministradoporinstituiçõesreligiosasouna«ShanghaiPublicSchool».Afrequênciado«St.FrancisXavierCollege»foiumaalternativaclaramenteassumidapelacomunidadesetivermosemconsideração,nãosóonúmerodecrian-çasmacaensesqueofrequentavam(QuadroIV.35),ultrapassandoos41%,mastambémopapelqueaigrejadesempenhavanofortalecimentodeumadasmaisfortescaracterísticasidentitáriasdacomunidade,istoé,areligiãocatólica.Oensinoreligiosocompensaria,assim,emparte,asreticênciasdocônsul,aoconsiderarqueoensinoproporcionadopeloscolégiosjesuítaslocaisnãoministrava«ahistoria,ageographiaealinguapátrias,factoconsideradocomoacausadoseducandossetor-naremacrisoladospatriotaslogoaosahiremd’essesestabelecimentosatrophiadoresdosentimentonacional».221218Cf.ofícioNº24de23deJulhode1888,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoEnviadoExtraordinárioeMinistroPlenipotenciáriodeS.M.F.naChina,JapãoeSião,eGovernadordeMacau,FirminoJosédaCosta.(CCCM:MCAHM/AC/35/704/A.G12).219Cf.North-ChinaHerald,Xangai,25deJaneirode1907,p.167.220Idem.221Notade7deMaiode1897,doCônsulJoaquimMariaTravassosValdezparaoMinistroeSecretáriodeEstadodosNegóciosEstrangeiros.(AHD-MNE,ConsuladosdePortugalnaChina–Xangai,Caixa574).
422QuadroIV.35–EstudantesestrangeirosdeStFrancisXavierCollege(1922)NacionalidadeNºAlunosPortuguesa194Inglesa62Russa35Americana27Francesa25Espanhola19Filipina18Irlandesa17Alemã16Italiana14Japonesa9Belga6Estoniana4Austríaca3Checa3Coreana3Norueguesa2Polaca2Sueca2Romena1Dinamarquesa1Siamesa1Grega1Total465AdaptadodeWang(2000).Cálculosdoautor.Paralelamente,regista-seafrequênciada«ShanghaiPublicSchool»,criadaem1892(Wang,2000),ondeosfilhosdosmacaensestinhamacessoacurrículosquetambémnãocontemplavamalíngua,ahistóriaeageografiadapátriadistante.Emcontrapartida,oferecia-lhesocontactocomcriançasdeoutrascomunidadesmigrantes.Recorrendo,maisumavez,àsnotíciasdacidadedivulgadasnaimprensadelínguainglesa,temosacessoàsactividadespúblicasdaqueleestabelecimentodeensino.Numacerimóniarotuladade«SpeechDay»,sãodistinguidososmelhoresalunosemdiferentesáreasdeestudo.Numtotalde129nomeações,encontramos19(14,7%)criançasejovenscomapelidosportugueses:Remédios(cinco);Ma-chado(três);Pintos,Carneiro,Barradas,Sousa(dois);Gonçalves,NoronhaeRosa(um).222Comesteexemploarriscamo-nosaavançarcomaimagemdeumacomu-nidadecujosfilhosparticipavamsemlimitaçõesnasactividadesdaescolapública222North-ChinaHerald,Xangai,22deAbrilde1910,pp.205-206.
423quefrequentavam,ladoalado,comosdeoutrasnacionalidadeseondeoseunú-meroreflectiaopesodemográficodetodaacomunidademacaensenasociedadedeXangai(QuadroIV.36).Em1909,apesardoseunúmerochegarapenasaos14%dototaldascriançasestrangeiras,muitolongedoprincipalgruporepresentadopelascriançasbritânicasqueultrapassavamos58%,ascriançasportuguesaseramosegundogrupomaisbemrepresentado,seguidaspelasamericanaserussas.Secentrarmosanossaatençãonogrupoeuro-asiático(127),ascriançasmacaensesascendiama36,2%,oquereforçaopesodosportuguesesdeXangainoseiodaco-munidadeestrangeiraquefrequentavasasescolasmunicipaisdacidade.QuadroIV.36–EstudantesestrangeirosnasescolasmunicipaisdeXangai(1909)TerritóriosNacionaisEuro-asiáticosJudeusTotalIlhasBritânicas1225836216Portugal646052EUA1615132Rússia801725Alemanha75416França7007Japão7007Dinamarca5207Suécia5005Holanda3003Suíça0101Total18612758371AdaptadodeWang(2000).Cálculosdoautor.Estainformaçãoemtornodogrupodecriançasquefrequentavaasescolaspú-blicasdeXangaidásinaisdequeosectoreducativocontrariava,emparte,aestru-turadeumasociedadefortementecristalizadanasdiferentesnacionalidadesqueacompunham,maispreocupadasemgarantirodesenvolvimentodecompetênciasemfunçãodosdiferentesestratossociaisedasfunçõesqueeraesperadodesempe-nharem.NorelatóriodoForeignEducationCommitteede1911,citadoporWang(2000),«therewerenoforeignchildrenwhoweredebarredbypovertyalonefromattendingsomeoneorotheroftheschoolsinShanghai»,masestarealidadenãoanulavaaexistênciadeumaestruturamarcadapelasdesigualdadessociais:«The1911reporthaddividedPortugueseandotherforeignchildrenneedingeduca-
424tioninShanghaiintothreeclasses:childrenofpoormeans,childrenofmoderatemeans;andchildrenofthe‘welltodoprofessionalmenandmerchants’»(Wang,pp.63-64).Faceàescassezderecursoseàsdificuldadesorganizativasparasatisfazerodesejoeanecessidadesentidadesecriarumaescolaportuguesa,acomunidademacaensenãoseinibiaemofereceraosseusfilhosaeducaçãonecessáriaparaasuaformação,pensandonaintegraçãonasociedadequeahaviaacolhido,mesmoquetalimplicas-sesacrificar,pelomenosemparte,aconsolidaçãodasuaidentidadecultural,quernodomíniodalíngua,quernodomínioideológico.Ficavaassimestatarefaacargodoscontextosfamiliares,quiçáinsuficientesparaaquelasqueeramasnecessidadesidentificadaspelacomunidade.Recorria-se,então,àsinstituiçõesdisponíveis,umasdecarácterreligioso,outrasoferecidaspelasestruturaseducativasdaCI,nomeada-mentea«ShanghaiPublicSchool».Numabrevesíntese,podemosconsiderarqueascaracterísticasdoterritório,nassuasdiferentesdimensõessociais,espaciaiseinstitucionais,têmumaforteinfluên-cianoprocessodeintegraçãodosmigrantesnasociedadedeacolhimento.Ooutroladodaequaçãoencontra-senostraçosdistintivosdecadacomunidademigranteenafórmulaqueelaencontraparaseapropriardosdiferenteslugaresqueacidadelheofereceoulhepermiteocupar.Ocontextoinstitucionaldasociedadereceptoratem,pois,umainfluênciadeterminantenassoluçõesencontradasporcadacomuni-dademigrante(Marple&Araújo,2002)paraparticiparnavidasocialecívica,paraserelacionarcomascomunidadesvizinhascomquempartilhaoterritórioeparaseorganizarinternamentecomoobjectivodereforçarasuaidentidadeatravésdaconsolidaçãodoslaçoscomoterritóriodeorigemedamanutençãoderelaçõesdeconfiançaesolidariedadeentreosseusmembros.NocasodeXangai,ocontextoinstitucionalencontra-sefortementemarcadopeloquadropolíticoeideológicodeumaépocaquesepautavapelaafirmaçãodosvaloresedosinteressesnacionais,particularmenteevidentesquandonosconcentra-mosnosprocessospolíticoseeconómicosdeocupaçãodomundocolonial.Apesardacriaçãodeestruturaspróprias,comooConselhoMunicipaldeXangai,edasescolaspúblicasalbergaremcriançasdediferentesnacionalidades,entendemosquenuncaseconseguiramesbateraslinhasdivisóriasqueseparavamasdiferentespar-tes(nacionais)dotodo,queeraacidadedeXangai.Nasconcessõesestrangeirasmovimentava-seumasociedadealimentadaporsucessivasvagasmigratóriasquereconstruíram,permanentemente,asdiferentescomunidadesnacionaisqueacom-punham.Estafoiumarealidadequeestevepresentedesdeasuaorigem,equeétestemunhada,simbolicamente,pelabandeirade1868,eassimpermaneceuatéàdesagregaçãodasconcessõesestrangeirascomoseventosquerodearamaIIGuerraMundialnaÁsiaOriental.Diferentesconcessõesestrangeiras,diferentescônsules,diferentesassociaçõescriadaspelasdiferentescomunidadesmigrantes.
425Nestecontextopolítico-institucionalsemovimentouacomunidademigrantemacaense,queanívelformalesimbólicoviureconhecidooseulugarnacidade,masafastadadoscentrosdedecisãopolítica,emconsonânciacomolugarsocialqueocupavanaestruturaeconómicadacidade,ecomoestatutopolíticoeeconómicodapotênciaeuropeiaaquepertencia.Umarealidadequelhedeixouespaçosredu-zidosparaasuaparticipaçãonaadministraçãopúblicaenavidasocialdeXangai.Entreestes,omaisevidenteéodoseuenvolvimentonoCorpodeVoluntáriosdeXangaiquenosdeixousinaisdasuacapacidadeparaestabelecerrelaçõescomasoutrascomunidades,semperderosentidodasuaidentidadecolectivaquefaziaquestãodepreservar,bemvisívelnodinamismodasuaactividadeassociativa.Numasociedadefragmentadaporumsemnúmerodecomunidadesnacionaiseétnicas,mascomumritmodedesenvolvimentoeconómicoparticularmenteace-lerado,emergiuumavidasocialintensa,quesetraduziunaproliferaçãodeassocia-çõesqueajudaramaorganizarcadaumadascomunidadese,simultaneamente,acriarpontesentreelas.SeoCorpodeVoluntáriosdeXangaicumpriaestafunção,tendocomodesideratoadefesadoterritórioqueeracomum,asassociaçõesdecarácterplurinacionaldesempenharamestamesmafunção,masevidenciandoqueasuaorigemdecorriadalivreiniciativadosseusmembros:reuniaàsuavoltaimi-grantesdediferentesorigensemtornodeinteressescomuns(desportivos,recrea-tivosereligiosos)e,provavelmente,deacordocomoseunívelsocioeconómico.Algumasdasassociações,moviam-senestasáreasdeintervenção,oualargavam,oseuraiodeacçãoaoutrasáreas,comoaassistênciamutualistaoudebeneficência,masmantendoumvínculomaisóbvioaoterritóriodeorigemdeumadeterminadacomunidadenacional.Emborareconhecendoqueasinformaçõeslimitadasquepossuímosnosobri-gamaterpresentequeapenaspodemosformularhipótesesqueoutrasinvestigaçõespoderãoumdiaviraconfirmar,pensamosquetemosindicadoresqueapontamparaaparticipaçãodacomunidademacaensenosdoistiposdeassociaçõese,noquedizrespeitoàsqueforamcriadasnoseiodogrupo,elascolocavam-senomesmoâmbitoecomosmesmosobjectivosdasqueerampromovidasporoutrascomunidades.Estadisponibilidadeparaestabelecerpontescomoutrascomunidades,ain-daquelimitadapelolugarsocioeconómicoqueocupavanaestruturasocialdeXangai,éaindaevidenciadapelaintegraçãodascriançasmacaensesnasescolasdasconcessões,quernasdecarizreligioso,querna«ShanghaiPublicSchool».Mas,talcomoseobservouanteriormente,acomunidadenuncaperdeuosentidodanecessidadedeconsolidarasuaidentidadeedegarantiracontinuidadedegerarosrecursoseocapitalculturalqueproporcionavamamanutençãodoslaçosdeconfiançaedesolidariedadeentreosseusmembros,eoestabelecimentodepontescomoutrascomunidades.Ambasfundamentaisparaasuaintegraçãonasociedadexangaiense.
4264–DepoisdeXangai:RegressarouPartir?NosanosqueseseguiramàimplantaçãodaRepúblicaPopulardaChina,nodia1deOutubrode1949,osmacaensesdeXangai,imigrantesdesegundaeterceiragerações,abandonaramacidadeeescolheramumdedoiscaminhospossíveis:oure-tomaramocaminhodaemigração,partindoparaumnovoterritórioe,destemodo,iniciaramumnovosegmentodoitineráriomigratóriodafamília;ouregressaramàprincipalcidadedeorigemdacomunidade,istoé,Macau.Osqueoptaramporestesegundocaminhoderamorigemàchamada«questãodosportuguesesdeXangai».Oseuregressointempestivo,nomeiodeumturbilhãodeacontecimentospolíticosesociaisqueprovocaramumacontínuainstabilidadenasociedadexangaiense,principalmentedepoisde1937,levouaquemuitosche-gassemaMacausemqualquerdocumentaçãoqueprovasseasuanacionalidade.Depoisdeumadécadaqueatravessouumaguerramundial,umainvasãoestran-geira,umaguerracivilemovimentaçõessociaisoperáriascomumfortecarácternacionalistaeanti-imperialista,asconcessõesestrangeirasdeXangaiconheceramnovasvagasmigratórias:milhõesdechinesesrefugiaram-senoterritóriodasconces-sõesonde,ilusoriamente,pensaramestaremsegurança;nummovimentooposto,osestrangeirosforamabandonandoacidade,reconhecendoque,nasequênciadaocupaçãojaponesaedofimdoestatutointernacional,aXangaidasconcessõestinhachegadoaofim.Entreestescontavam-seosportuguesesdeXangaiquechegaramaMacauindocumentadose,assim,incapazesdecomprovaranacionalidadeportu-guesa,abrindouma«questão»queseprolongouatéaofinaldoséculoxx.Em1984,deacordocomumparecerassinadopeladirectoradosServiçosdeIdentificaçãodeMacau,223aindaexistiamnoTerritóriocercadecemmacaensessemprovaremasuanacionalidade,paraosquaissetentouencontrarumasoluçãoquepermitisseresolveroproblemacomquesedebatiam:oacessoaumpassaporteportuguês.OsquepossuíssemoseuassentodenascimentoeramencaminhadosparaassuasrespectivasconservatóriasafimdetranscreveremesseassentoparaaConservatóriadosRegistosCentraisdeMacau.Osquenãotivessemassentodenascimentoou,seotivessem,nãopudessemcomprovaranacionalidadedeumdospais,casotivessemcasadoemMacaucomumcidadãoportuguêspodiamrequereranacionalidadepelocasamento.Finalmente,paraosquenãoestivessememne-nhumadaquelassituações,ogovernadordeMacau,CarlosMelancia(1987-1990),assinouumdespacho224queautorizavaaconcessãodeumpassaporteportuguêsàquelescidadãos.223ParecerdadirecçãodosServiçosdeIdentificaçãodeMacau,de7deOutubrode1992.Umacópiadestedocumentofoigentilmenteoferecidapeloex-governadordeMacau,GeneralVascodaRochaVieira,doseuarquivopessoal.224Despacho63/I/GM/89.Ibidem.
427EstasituaçãodramáticaporquepassarammuitosportuguesesdeXangaicome-çouadesenhar-senosfinaisdadécadade1930,quandosematerializouaexpansãodoimperialismojaponêsnaChina.Xangai,queentreasduasguerrasconheceuumcrescentedesenvolvimentoeconómico,eraumdosprincipaisalvosparaqualquerpotênciaquequisesseimporoseudomínioàjovemrepúblicachinesa.Oseudesen-volvimentoeconómicopermitiu-lhedarcorpoàoutraChina,industrialeoperária,burguesaenacionalista(Bergère,1979),transformandoacidadenopalcoprivile-giadoondeaChinasentiuasmudançasqueforamocorrendonomundo.Logoem1919,nasceuemPequimomovimento4deMaioquerapidamentealastrouaXangai,emreacçãocontraoimperialismojaponês,depoisdesteterganhodiplomaticamenteocontenciosoquemantinhacomaChinaemtornodeShan-dong,norescaldodaIGuerraMundial.NosmesesdeMaioeJunho,oproletariadodeXangaiaderiuaomovimentoanti-imperialista:sucederam-seasgrevesoperárias,asmanifestaçõesestudantiseoboicotedoscomerciantesaosprodutosjaponeses.225Em1921,nasceunacidadedeXangaioPartidoComunistaChinês(PCCh)e,comele,reorganizou-seomovimentooperárioesindical,aprofundando-sealutacontraaexpansãoimperialistajaponesa.MasoPCChvaiserprotagonista,comoKuo-mintangdeJiangJieshi(Chiang-Kai-shek),dasguerrascivisqueabalaramaChinarepublicanaaté1949,cujapáginamaisnegraseescreveu,tambémemXangai,em225AparticipaçãodaChinanaIGuerraMundial,apartirdeFevereirode1917,contribuiupararevelaracrescentefragilidadedopaísnacenainternacional.Seasuaparticipaçãonoconflitoseficouadever,emgrandemedida,aumasintoniadeposiçõescomosEUA,talfactonãoimpediuqueseconsumassea«traição»deShandong.ApazdeVersalhesdefraudouasexpectativasdePequimdeverregressaraodomíniodaChinaesteestratégicoterritório,queestavasoboprotectoradoalemão.OJapãoreclamoudeimediatoocumprimentodotratadosecretoassinadocomaGrã-Bretanha,aFrançaeaItáliaondelheeramconcedidososdireitossobreShandongemtrocadoseuapoiomilitarcontraosImpériosCentrais.Depoisdealgumashesitações,opresidentenorte-americano,WoodrowWilson,juntou-seaDavidLloydGeorgeeaGeorgesClemanceaunodia30deAbrilde1919eaceitouoreconhecimentodosdireitosdoJapãosobreShandong.Asreacçõesnãosefizeramesperar,nãosónaChinacomoemtodasascomunidadeschinesasespalhadaspelomundo.EmPequim,omovimentodeoposiçãoà«traição»deShandongassumiuumfortesignificadopolítico.A4deMaiode1919,milharesdeestudantessaíramàruae,graçasaoespontâneoapoiopopular,deraminícioaumfortemovimentoquesetransformounumpontodeviragemdoprocessorevolucionáriochinês.Estepassouaterduasvertentesideológicasquesecomplementaramnumaprimeirafaseeconfrontaramnumafaseseguinte:uma,decarácternacionalista,conduziuàreorganizaçãodoKuomintang;outra,decontornossocialistas,deuorigemàcriaçãodoPartidoComunistaChinês(PCCh)em1921.Apartirde1922,aaproximaçãodeSunYiXian(SunYat-sen)àUniãoSoviéticaconsumouafusãodestasduasvertentesideológicas,aqualseesfumoulogoapósamortedolíderrepublicanochinêseasuasubstituiçãoporJiangJieshi(Chiang-Kai-shek).ParaalémdeXangai,foinosuldaChinaqueomovimento4deMaiotevemaioresrepercussões.Umaondadeagitaçãosocialabalouoquotidianodasprincipaiscidadesdaquelaregião,comparticulardestaqueparaCantão,HongKongetambémMacau.Oregimerepublicanoeo4deMaioderamàChinaumnovofôlegoparaasuaacçãopolíticacontraasconstantesingerênciasdaspotênciasestrangeirasnoseuterritório.Estaideologia,nacionalistaerevolucionária,traduziu-senumfortemovimentosocialcomrepercussõesnahistóriadaChinaaolongodoséculoxx.
4281927,comarepressãodomovimentooperáriopelasforçasnacionalistas,apoia-dasnagrandeburguesiaenosubmundodacidade(Bergère,1979).Nosanosde1930,omovimentodemassasdeSalvaçãoNacionalentrounumcrescendoatéaodeflagrardaguerra,declaradaentreaChinaeoJapão,em1937.Nestemovimen-to,Xangaimanteve-senoepicentrodosprincipaisacontecimentos,nomeadamentecomoincidentede1932:a28deJaneiro,asforçasmilitaresjaponesasatacamobairrochinêsdeZhabei,iniciandoumconfrontocomoexércitonacionalistaqueseprolongouporcincosemanas,numaalturaemqueacomunidadejaponesadeXangaijáascendiaa30milpessoas;estacomunidadeencontrava-seinstaladaanortedaribeiradeSuzhou(Hongkou),ondetambémviviaumimportantenú-cleodacomunidadeportuguesa,comovimosnocapítuloanterior.EmHongkoueYangshupuocorreramosprincipaisincidentesdabatalhadeXangai,queseinicioua13deAgostode1937comoataquedasforçasnacionalistasàsguarniçõesjapo-nesas,daqualresultouotristeecélebresábadonegroquando,nodia14,ospilotosnacionalistasquetinhampormissãobombardearosnaviosjaponesesfundeadosemHuangpuatingemaszonasmaismovimentadasdasconcessões.Desteincidenteresultouamortede1740civis,naintersecçãodaBundcomaNankingRoad,naThibetRoadenaAvenueEdouardVII(Dong,2005).Nodia11deNovembro,osjaponesescelebraramavitóriaeocuparamacidadechinesaeosectornortedaCI(HongkoueYangshupu),apósumabatalhaqueprovocouentre100mile200milmortosequedeuorigemaumafugamassivadechinesesparaasconcessõesestrangeiras:umfluxoderefugiadosque,empoucassemanas,fezsaltarapopulaçãode1,7milhõespara4,5milhõesdehabitantes(Bergère,2002).AamputaçãodaCI,anortedeSuzhou,anunciavaofimdasconcessõesestrangeiras.Em1939iniciou--seaIIGuerraMundial,numanoqueficouassinaladoemXangaipelosmotinsdoarroz.Em1940,astropasbritânicasretiraram-sedacidadee,nasequênciadoataqueaPearlHarbor,a8deDezembrode1941,aCIfoiocupadapelastropasjaponesas.Seguiu-seoacantonamentodoscidadãosbritânicoseamericanosemcamposlocalizadosnaperiferiadeXangaieaconcentraçãodosjudeusnoguetodeHongkew,emFevereirode1943.Nesteano,aCFcedeasuaadministraçãoaogovernocolaboracionistadeWangJingwei.Apósofimdasconcessõesestrangeiras,XangaicontinuouasofrercomaturbulênciapolíticaquesevivianaChina.Em1945,acapitulaçãojaponesapermitiuaentradadastropasnacionalistasdeJiangJieshinacidadeeduranteosquatroanosqueseseguirammanteve-seacesaaguerracivilqueopôsnacionalistasecomunistas.Nodia25deMaiode1949,oExércitoVermelhoentrouemXangai.Comestabrevesíntesecronológicaapresentou-se,emtraçosgerais,ocontextohistóricoquedeuorigemaofimdasconcessõesestrangeirasdeXangaieaodesapa-recimentodascomunidadesmigrantesque,vindasdetodososcantosdomundo,alimentaramoquotidianodasociedadexangaiensedurantecercade100anos.
429Entreelasencontrava-seacomunidademacaense,osportuguesesdeXangai,que,deixandoacidadeondenasceramfilhosenetosdosmacaensesdeMacau,HongKongeXangai,regressaramaosseusterritóriosdeorigem,ourumaramaoutrosdestinos.ApósaIIGuerraMundial,adispersãogeográficadamigraçãomacaenseentrounumnovoperíodo,226sendodesublinharqueaopçãoporemigrarsesobrepôsclaramenteàdepermanecernoterritóriodeorigem:procedeu-seentãoàtransiçãodeumaemigraçãoconcentradaessencialmentenosportosdaChinaparaabuscadenovosdestinosqueasfamíliasmacaensescomeçaramatrilharapartirdadécadade1940.Paraconhecermoscommaisrigoromodocomosedesenharamosnovositi-neráriosmigratóriosrecorremos,maisumavez,àsFamíliasMacaensesdeForjaz(1996).Oseuestudopermiteidentificarasmudançasdeterritório,tendoporre-ferênciaolocalondenasceram(Xangai)eondecasaram,partindodopressupostoqueumcasamentorealizadoforadoterritóriodenaturalidaderepresentaummovi-mentomigratório.Estamosconscientesquetambémpoderáterexistidoemigraçãodepoisdesetercontraídocasamentonacidadeondesenasceu.Noentanto,estaéaquantificaçãoquenosfoipossívelreunireapresentar,estandoconvictosdequeasconclusõesrepresentamastendênciasqueseregistaramnarealidade,tendoemcontaosvaloresexpressivosaquechegámos.Darecolhasistemáticadosdadosdisponíveisemcadaumadasfamíliasfoipos-sívelidentificar1442casamentosdemacaensesnaturaisdeMacau,HongKongeXangai,dosquais369(25,6%)optaramporcasarnasuacidadenatal(Qua-droIV.37)e1073casaramnumoutroterritório(QuadroIV.38).QuadroIV.37–Casamentoscontraídosnosterritóriosdeorigem,depoisde1949,pelosmacaensesnaturaisdeMacau,HongKongeXangaiTerritóriosdeorigemTotaldecasamentosTotaldecasamentosnosterritóriosdeorigemNº%Macau62615825,2HongKong55420136,3Xangai262103,8Total144236925,6Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.226Cf.ParteIII,Cap.2.
430Seconsiderarmosqueocasamentonacidadeondesenasceuilustraaopçãodenãoemigrar,encontramosumapercentagemdeapenas25,6%entreosnaturaisdeMacau,HongKongeXangaiquenãoemigraram.EmXangairegistaram-seapenas10dos262casamentoscontraídospelosmacaensesnaturaisdestacidadechinesa,depoisde1949(QuadroIV.37).Estereduzidonúmeroéexplicadopelofactodestescasamentosserealizaremnosúltimosanosdeexistênciadacomunida-demacaensedeXangai.DaquelesquenasceramemMacau,25,2%casaramnestacidade,emsintoniacomamédiageral.OterritórioondeteráexistidoumamaiorestabilidadefoiHongKongmas,mesmonestacidade,apenas36,3%dosmacaen-sesquenasceramnestacolóniabritânicaoptarampornelacasar.Noentanto,HongKongmanteve-secomoumpólodinâmiconositineráriosmigratóriosmacaenses,namedidaemqueasaídadosmacaensesqueaínasceramparaoutrosterritóriosfoicompensadacomachegadadenovosmigrantes(QuadroIV.38)nascidosemMacau(37,6%)eemXangai(41,3%).ParaalémdeHongKong,osprincipaisterritóriosdedestinodosmigrantesmacaensessãoaAmérica(EUA–20,4%;Canadá–11,5%;Brasil–4,9%)enaEuropa(Portugal–14,1%;IlhasBritânicas–3,1%).Aestescincoterritóriosjunta--seaAustráliacom6,8%eMacaucom8,3%,esteúltimograças,essencialmente,aoregressodosmacaensesdeXangai(19,8%).ApercentagemdosmacaensesnaturaisdeHongKongquecasamemMacau(11%)éumpoucomaisdemetadedos19,8%(macaensesnaturaisdeXangaiquecasamemHongKong)edeveseranalisadaten-doemcontaqueaproximidadeentreasduascidadespermitiaamuitosmacaensesdeHongKongcasarememMacauporforçadoslaçossociofamiliaresqueligavamosdoisterritórios,nãosignificando,porisso,qualquermovimentomigratório.AescolhadestesnovosdestinosmigratóriosporpartedosmacaensesdeMacau,HongKongeXangai,obedeceuatrêslógicasdistintas:aprimeiraremeteparaoslaçoshistóricoscomoscentrosmetropolitanosecomouniversocolonialquesu-portavaapresençamacaensenasprincipaiscidadesdaÁsiaOriental,explicando-se,destemodo,ainclusãodePortugal,doBrasiledaGrã-Bretanhanesteprincipalnúcleodeterritóriosdedestino;asegundarefere-seàlógicadeproximidadequefoideterminantenoperíodoanteriordadiásporamacaenseequejátivemosocasiãodeanalisar,abrangendoosterritóriosdeMacau,HongKonge,ainda,aAustrália;finalmente,aterceiraemaissignificativalógicadeescolhadosnovosterritóriosdeemigraçãorefere-seaosEUAeaoCanadá,representandoasupremaciadaatrac-çãopelodesenvolvimentoeconómicodestespaísesnocontextodanovaeconomia--mundonascidadosescombrosdaIIGuerraMundial,emdetrimentodaslógicasdeproximidadegeográficaouhistórica.
431QuadroIV.38–Locaisdecasamentocontraídosdepoisde1949,pelosmacaensesnaturaisdeMacau,HongKongeXangaiLocaisdeCasamentoNaturaisdeMacauNaturaisdeHongKongNaturaisdeXangaiTotalNº%Nº%Nº%Nº%HongKong17637,610441,328026,1EUA429,013738,84015,921920,4Portugal13729,361,783,215114,1Canadá296,28223,2124,812311,5Macau3911,05019,8898,3Austrália214,54713,352,0736,8Brasil286,051,4207,9534,9IlhasBritânicas102,1195,441,6333,1Angola77Moçambique77Alemanha1124NovaZelândia33Suíça33Xangai123China(outros)112Coreia22Espanha112Filipinas22Gibraltar22Itália22Tailândia112ÁfricadoSul11Grécia11Jamaica11Japão11Jugoslávia11Malásia11Marrocos11NovaGuiné11Singapura11Turquia11Venezuela11Total4683532521073Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.
432Destemodo,adiásporamacaenseintegrou-se,maisumavez,nosmovimentosmigratóriosinternacionaiseoseuconteúdoganhouumanovadimensão,principal-mentesetivermosemcontaqueaestesoitoterritóriosdedestinosedevemjuntarosoutros24territóriosqueconfirmamasuadispersãogeográfica,destavezobe-decendo,provavelmente,alógicasfamiliarese,eventualmente,profissionais,quenosémuitodifícildediscriminarnesteestudo.Dereter,ofactodosdoisprimeirosterritóriosdestasegundalistaseremAngolaeMoçambique,dandocontinuidadeàslógicasmigratóriasnaesteiradoslaçoshistóricosqueouniversocolonialportuguêsmantinhaentreosseusdiferentesespaçosultramarinos.CentrandoanossaatençãonosmacaensesnaturaisdeXangai,podemosobser-varque19,8%optamporregressaraMacau(QuadroIV.38).Assim,osprincipaisdestinosdacomunidademacaensepassarampelaemigraçãoparaoutrosterritórios(ultrapassandoos80%).AescolhapelanovaemigraçãopodeseranalisadatendoemcontaaconjunturainternacionaleasrepercussõesdainstabilidadepolíticachinesaemMacau.Porumlado,duranteadécadade1940,oTerritóriomanteve--senumclimadeinstabilidade,tentandoequilibrar-seentreosdoispartidosemconfrontonarepúblicachinesa:nacionalistasecomunistas(Reis,2003a,2003b).Asforçasnacionalistas,quedominavamaprovínciadeGuangdong,provocaramváriosincidentesfronteiriçosealimentaramcampanhasnaimprensacontraapre-sençaportuguesaemMacau.Oseuafastamentoem1949,pelasforçascomunis-tas,acabouporditarumcertoapaziguamentodepoisde1952graças,emgrandemedida,aoempenhamentodaelitechinesadeMacauedasboasrelaçõesqueestamantinhacomasautoridadeschinesas.Poroutrolado,arealidadeeconómicaesocialmacaenseduranteosanosdaGuerraMundialedoconflitomilitarinternodaChina,quesefezsentirdurantetodaadécadade1940,traduzia-senumquo-tidianodegrandesdificuldades.ObloqueiojaponêsaMacauduranteoconflitoimpediuoabastecimentoregulardoTerritório,comoseuropeusaseremobrigadosaadoptaradietaalimentarchinesa,baseadaemarrozepeixeseco,quandooshavia(Reis,2003c).Foinestasituaçãopolítica,económicaesocialqueforamrecebidososcercade20%demigrantesmacaensesapurados.Masestapercentagempoderá,narealidade,tersidosuperior,poiséconhecidaapresençados«refugiadosdeXangai»emMacaunadécadade1950,muitosdosquaisvoltaramaemigrar.Éumfenómenoquees-capaàsfontesdeinformaçãoqueestamosautilizar,devendoserequacionadooseuestudomaisaprofundado,emfuturostrabalhos.Fazendo,ounão,umabrevepassagemporMacau,pensamosqueamaioriadosmigrantesvindosdeXangaipreferiudarcontinuidadeàsexperiênciasmigratóriasdasgeraçõesanterioresque,desde1850,sefixaramnasconcessõesestrangeiras.Delonge,oprincipaldestinofoiHongKongoqueparamuitospoderátersidoumregresso,namedidaemqueumapercentagemsignificativadosmacaensesdeXan-
433gaieranaturaldaquelacolóniabritânicaemuitoseramdescendentesdemacaensesnaturaisdeHongKongquehaviamoptadoporemigrarparaXangai.Assim,seporumlado,asredessociofamiliaresexerceraminfluêncianasuaescolha,poroutrolado,acidadedeHongKongmantinha-secomoumaalternativamaisconsistenteparaquemqueriarecomeçarasuavidaemsegurançaenumasociedadecommaisalternativasprofissionaisparaoferecer.Tudoisto,nãoobstanteasdificuldadesqueseviveramtambémemHongKongduranteaIIGuerraMundialeaocupaçãojaponesa.ParaalémdeHongKongedeMacausurge,destacado,comodestinodeemigração,aAméricadoNortecommaisde20%(EUA–15,9eCanadá–4,8%).Emparticular,osEUAvãotransformar-senumdosprincipaisdestinosdanovavagadaemigraçãomacaensedopós-guerra,seguindoaatracçãoqueestepaísexer-ceusobreasdiferentescorrentesmigratóriasinternacionais,ondePortugaltambémcontoucomasuapresença.MaisafastadoencontramosoBrasil,seguindológicasmigratóriasdiferentes,conformefoianteriormenteapresentado.Importa,todavia,relativizaraimportânciadestesdestinosmigratórios,muitosdelesencontradosnocontextodeumaadversidadesocialdramática,comoaquelequeseviveuemXangainadécadade1940.UmavezidentificadososdestinosdeemigraçãodosmacaensesnaturaisdeXangai,tentámostambémsaberseestesmi-grantespermaneceramnestesdestinosousepartiramparaoutrosterritórios.Paratal,seguimososseuspercursosdevida,nomeadamentecomparandoosseuslocaisdecasamentocomosdefalecimento.Dos243macaensesdeXangaiquecasaramdepoisde1949nosoitoterritóriosmaissignificativos(QuadroIV.38),aosquaisjuntámosos10quecasaramemXangai(QuadroIV.37),foipossívelconhecerolocaldefalecimentode163pessoas.Destes,71emigrantes(44%)faleceramnolocalondecasaram(QuadroIV.39).QuadroIV.39–LocaldefalecimentodosmacaensesnaturaisdeXangai,deacordocomolocaldecasamento,após1949LocaldeCasamentoFalecimentosforadoLocaldeCasamentoFalecimentosnoLocaldeCasamentoTotaldeFalecimentosHongKong581775Macau20828EUA2323Brasil4913Canadá246Xangai66Portugal167IlhasBritânicas112Austrália33Total9271163Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.
434OsterritóriosquepareceteremoferecidomelhorescondiçõesparaafixaçãodosmacaensesforamosEUAeaAustrália,poistodososmigrantesquenasceramemXangaiealicasaram,tambémalifaleceram,seguindo-sePortugal,ondeapenasumdossetemacaensesqueaquicasoufaleceunoBrasil.Os92macaensesnaturaisdeXangaiquefaleceramforadoterritórioondecasa-ramdistribuem-seporvárioslocaisdefalecimento(QuadroIV.40).QuadroIV.40–Locaisdecasamentos(após1949)edefalecimentodosmacaensesnaturaisdeXangaiPrincipaisLocaisdeCasamentodepoisde1949HongKongMacauBrasilCanadáXangaiPortugalIlhasBrit.Total%EUA36144225863Canadá111411718,5Austrália4377,6LocaisdePortugal444,3FalecimentoBrasil2133,3Macau111,1IlhasBrit.111,1Suíça111,1Total58204261192100,0Fonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.Osdadosanteriorespermitemidentificarosterritóriosqueexercerammaioratracçãosobreos92migrantesmacaensesnaturaisdeXangaidosquaisconhecemosolocaldefalecimento(Fig.IV.28):63%optoupelosEUAe18,5%peloCanadá,conferindoassimumgranderelevoàAméricadoNorte.MuitodistantesurgeaAustrália(7,6%)quecontinuouaserumdosdestinosescolhidos,nãosópelaesta-bilidadepolíticaeeconómicadopaís,mastambémpelaproximidadegeográficaemrelaçãoaMacaueaHongKong.Osrestantesterritórios,apesardonúmerodecasosserdiminuto,oferecem-nosaimagemdadispersãogeográfica.Convivendocomestadispersãogeográfica,ficamentãoclaramenteidentifica-dososdoisterritóriosquemaioratracçãoexerceramsobreosmacaensesdeXangai,paraondepartiram,directaouindirectamente:osEUAeoCanadá.Adiversidadedasorigensdosqueescolheramestesdoispaíseseapercentagemdeemigrantesenvolvidosrevelam-nosqueadispersãogeográficanãoescondeuosterritóriosdemaiorconcentraçãodemigrantes,ondeacabaramporseconstituirgrandescomu-nidadesque,jánoséculoxxi,fazempartedadiásporamacaense.
435Fig.IV.28–MigraçãodosmacaensesnaturaisdeXangai,entreoslocaisdecasamento(depoisde1949)edefalecimentoFonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.AcomunidadedeXangai,nãoobstanteosseuscondicionalismoshistóricoses-pecíficosqueobrigaramaoabandonocompletodacidade,nãoteveumcomporta-mentodiferentedascomunidadesmacaensesdeMacauoudeHongKong.Faceàobrigatoriedadedeabandonarasconcessõesestrangeiras,factoquelheconfereal-gumadasuasingularidade,osmacaensesdeXangaidividiram-seemdoisgruposdemigrantes,osquepartiramdirectamenteparaosEUA,CanadáeAustrália,eosque,passandoporHongKongeMacautransitoriamente,escolheramtambémaquelesdestinosparasefixaremcomassuasfamílias.Assim,acreditamosqueadispersãodacomunidademacaensedeXangaipassou,numaprimeirafase,porbeneficiardasredessociofamiliaresquesempremantevecomHongKongeMacau,demodoafacilitarasuasaídadeXangaiporforçadaconjunturaadversae,numasegundafase,integrou-senacorrentedominantedasmigraçõesdopós-guerraquelevaramàAméricadoNortemuitosmigrantesdediferentesorigens,particularmenteeuro-peuseasiáticos,entreosquaisosportuguesesdeXangai.Apesardeemnúmerodimi-nuto,outrosdestinostambémforamencontrados,osquaisderamoseucontributoparareforçaraideiadequeaemigraçãomacaensesedispersougeograficamenteporumnúmeromuitoalargadodeterritórios.
436Paraconcluirestaanálisesobreadiásporamacaense,emparticularocasocon-cretodacomunidadedeXangai,propomo-nosestudarositineráriosmigratóriosdealgumasfamílias,tentandodescreverosseuspercursos,dimensioná-losnotempoedescobrirseexisteumpadrãodemobilidadequeoscaracterize.Seleccionámosquatrofamíliasdediferentesdimensõesescolhidasdequatroapelidos,227tendoemcontaotrabalhodeJorgeForjaz(1996),todaselascompassagempelacidadedeXangai.Ositineráriosqueseapresentamforamconstruídosapartirdasinforma-çõesquepermitemidentificarosmembrosdecadafamíliaquesaíramdoseuterri-tóriodeorigem.Nasfiguras,assetasrepresentamasdeslocaçõesqueocorreramemcadageraçãoeosalgarismosindicamaquegeraçãocorrespondecadamovimento.Importadeixarclaroquecadasetacorrespondeunicamenteàexistênciadedeslo-caçõesnageraçãoreferida,independentementedonúmerodepessoasquenelasestiveramenvolvidas.AprimeirafamíliaéretiradadoapelidoColaço,umapelidoqueremontaaosiníciosdoséculoxviii,TomásColaço.AfamíliaColaçoqueretratamosagorasurgecomasaídadofilhodeRomãoGonçalvesColaço(Beja,finaisdoséculoxviii),Joa-quimJoséColaço(?–1821),deBejaparaMacau,ondecasouem1811.OnetodeJoaquimColaço,MaximianoAntónioFranciscoColaço(1843–?),emigrouparaHongKong,dandoinícioaumitineráriomigratóriofamiliarqueseprolongouporquatrogerações,distribuindo-sepor10territórios(Fig.IV.29).Fig.IV.29–ItineráriomigratóriodafamíliaCOLAÇOFonte:Forjaz(1996).Cálculosdoautor.227Paracadaapelidosurge,geralmente,maisdeumafamília.
437Nestecaso,estamosperanteaconjugaçãodeumafortedispersãoespacio-tem-poral,apesardesernotóriaaexistênciadeumageraçãodeterminante(6)paraqueoitineráriomigratóriodestafamíliaadquirisseestaconfiguração.Poroutrolado,devidoàdimensãoqueofenómenomigratórioalcançounoseiodestafamília,sãoaquievidentesosdoisperíodosdadiáspora:umqueocorreentreotriânguloMacau/HongKong/Xangaieoutroqueabrangeosterritóriosnãoasiáticos,comoosEUA,oBrasileaInglaterra.OitineráriomigratóriodafamíliaGonçalvescomeçacomasaídadedoisir-mãos,JoaquimJoãoBaptistaManueldaRosaGonçalves(1879-1942)eZeferinoFranciscoXavierGonçalves(1881–?),deMacaurumoaXangai.Representaumpadrãodemobilidadecaracterizadoporumafortedispersãoespacial(seteterritó-rios)masconcentradaemapenastrêsgeraçõese,aocontráriodafamíliaanterior,nãoépossívelidentificarumageraçãodeterminantenoprocessomigratóriofami-liar.Porquesetratadeumaemigraçãoqueseinicianofinaldoséculoxixsãomenosevidentesasmarcasdosdoisperíodosdadiásporamacaensenestafamília,sendofácildereconhecerquesetratadeumafamíliacujodestinomaisimportanteacabouporserHongKong,partindodepoisparaaInglaterra,CanadáeEUA(Fig.IV.30).Fig.IV.30–ItineráriomigratóriodafamíliaGONÇALVESFonte:Forjaz(2006,pp.II-69-72).AfamíliaAzevedo(Fig.IV.31)éumadasfamíliasqueapresentaumabaixadispersãoespacialeumaelevadadispersãotemporal,concentrando-senotriângulodascidadesdeMacau/HongKong/Xangaienãoparticipandonoprocessode
438expansãodadiásporaqueocorreuapósaIIGuerraMundial.OprimeirofamiliaraquiconsideradoéFulgêncioHiláriodeAzevedo(1840–?),naturaldeMacau,queemigrouparaHongKong,ondecasou.Oseusobrinho,ArturJoãoMariadeAzevedo(1892–?),fezopercursoHongKong/Xangai,enquantoqueopercursoMacau/XangaifoideMárioAmarodeJesusAzevedo(1897–?).Fig.IV.31–ItineráriomigratóriodafamíliaAZEVEDOFonte:Forjaz(2006,pp.I-323-329).Finalmente,oquartoeúltimoitinerário(Fig.IV.32)queseleccionámosdizrespeitoaumafamíliadeapelidoMaher.PaulaGomesMaher(c.1750–?)saiudePortugalrumoaMacau,dandoinícioamaisumafamíliamacaense.Nasegundametadedeoitocentosocorreuaexperiênciamigratóriadestafamília.DosoitofilhosdeJerónimoAntónioMaher(1844-1899)edeMariaPamelaGuterres,trêsembar-caramparaXangai:AugustaMariadaSoledadeMaher(?–1867),JorgeDuarteMaher(1868–?)eJoséLuísÁlvaroMaher(1870-1929);outrosdoisirmãos,RuiEstêvãoMaher(1874–?)eCristinaÂngelaMaher(1875–?),partiramparaTimor;eum,AntónioVicenteMaheremigrouparaoJapão.Comestafamíliaencontramosumaltoníveldedispersãoespacialsetivermosemlinhadecontaqueserealizaramtodasnamesmageração.Excepcionalmente,tendoemcontaapráticaemigratóriageneralizadaentreasfamíliasmacaenses,nãoseconhecemaisnenhumelementodestafamíliaquetivesseemigrado.
439Fig.IV.32–ItineráriomigratóriodafamíliaMAHERFonte:Forjaz(2006,pp.II-507-510).Emsíntese,sequiséssemosrepresentarestasquatrofamílias,tendoemcontaoseupadrãodemobilidadedesenhadoemtornodasdimensõesEspaço-TempoobteríamosarepresentaçãodaFig.IV.33.Pensamosqueestaimagemsintetizaosquatropadrõesdemobilidadeseguidospelasfamíliasmacaensesmas,comove-remos,comopredomíniodeunsquadrantesemrelaçãoaoutros.Destemodoépossívelidentificaraquelesquemaiscontribuíramparaqueaemigraçãomacaensesetransformassenumadiáspora,amplamentedispersanoespaçoequeseprolongounotempo,aolongodeváriasgerações.Fig.IV.33–Relaçãoespaço-temponamigraçãoMacau-XangaiDoautor.
440Aolongodestetrabalhotentámosdemonstrarqueadiásporaéumfenómenomigratórioquesedesenhouemtrêsdimensõesessenciais:paraalémdasdimensõesespacialetemporal,importaconsiderartambémadimensãorelacional.Aprimeiratemsubjacenteaideiadequeadiásporaimplicaadispersãopormúltiplosterri-tóriosreceptores,escolhidospelosmigrantesqueoptampordeixaroseulugardeorigem.Asegundaéquaseumaexigênciadeumprocessosocialquesóépossívelquandoserealizaaolongodeváriasgerações,principalmentetendoemcontaoquadrocronológicoeocontextopolítico,socioeconómicoetecnológicoondenossituamosnesteestudo,entreosmeadosdeoitocentosedenovecentos.Aterceiradimensão,relacional,ofereceosuportesocialaumaemigraçãoquesedispersanoespaçoeprolonganotempo,atravésdaconstruçãodasredessociaisquefoitecendo,garantindoacoesãoeaidentidadedogrupopeloslaçosquemantémcomoterritó-riodeorigemeentreasdiferentescomunidadesqueseespalhampelomundo.Nocasomacaense,adimensãorelacionalencontra-sefundeada,emgrandemedida,nosnúcleosfamiliares.Asquatrofamíliascujositineráriosmigratóriosapresentámos–Colaço,Gonçalves,AzevedoeMaher–foramobservadasnasdimensõesespacialetemporal,demodoatentarmoscompreenderospadrõesquesedesenharamnamobilidadedosmigrantesmacaenses,tendoporbaseocasoconcretodacorrentemigratóriaMacau-Xangai,masreconhecendoqueestes,donossopontodevista,podemseraplicadosatodososmovimentosmigratóriosquecompuseramadiáspo-ramacaensenesteseuprimeiroperíodo,atéaofinaldadécadade1940.Podemos,destemodo,alargarasnossasperspectivassobreascaracterísticasdestadiásporaecontribuirparaoreconhecimentodopapeldafamíliaenquantoestruturasocialge-radoraereprodutoradeumcapitalsocialqueconsolidouaconstruçãodasredesdeapoioaosdiferentesfluxosmigratórios.Esteensaio,sobreositineráriosdeemigra-çãodosportuguesesdeXangai,reafirmaapossívelexistênciadelaçosdecooperaçãointerpessoal,baseadosnumfenómenodeidentidademuitovincadonacomunidademacaense,assimcomodepontesqueseestabeleceramentreasdiferentescomuni-dades,constituindoefortalecendoredesdelongadistância.Tentemos,então,irumpoucomaislonge,generalizandoaanálisedaquelastrêsdimensõesaoconjuntodasfamíliasqueparticiparamnofluxomigratórioMacau--Xangai.Paraisso,maisumavezpartindodosdadosrecolhidosnaobradeJorgeForjaz,identificámos55apelidoseseleccionámosumafamíliadecadaumdeles,quecorrespondesseaoseguinteperfil:osseuselementosteremnascidoemMacau(principalterritóriodeorigem)eteremcasadoemXangai(indicadordeterememi-gradoparaestacidade).Paracadafamíliacontabilizámosonúmerodegeraçõesquerealizaramumaqualquerdeslocaçãonasuahistóriadevida,atravésdamudançaentreolocaldenascimento,decasamento,denascimentodosfilhosoudefaleci-mento(dispersãotemporal–DT).Aomesmotempo,contabilizámosonúmerodeterritóriosreceptoresporondesedispersaram(dispersãoespacial–DE).
441Emmédia,cadaumadestasfamíliasparticipounadiásporadurante3,5gera-çõeseem6,7territórios.Calculandoodesviopadrãodonúmerodegeraçõesen-volvidas(1,2)edonúmerodeterritóriosemcausa(3,2),delimitámosumintervalodedispersãoparacadaumadaquelasdimensõescentradonorespectivovalormédioecomaamplitudededoisdesviospadrão,tendoobtidoointervalo[2,3;4,7]paraadimensãotemporale[3,5;9,9]paraadimensãoespacial.Estesdoisintervalospermitiramlimitarazonademaiorconcentraçãoespacio-temporal,quecompreen-deasfamíliasemqueasdeslocaçõesseverificaramnaterceiraequartageraçõeseenvolveram,de4a10territórios.228Nográfico(Fig.IV.34)destacamosas31famíliasquesesituamnestazona,re-velando-nosoprincipalpadrãodemobilidadedofluxomigratórioMacau-Xangai,caracterizadoporumapráticamigratóriaqueseprolongounotempo,aolongode3-4gerações,dispersando-seporumelevadonúmerodeterritórios(4-10),oquetraduzalargadisponibilidadedestacomunidadeparaaemigração.Mesmoas14famíliassituadasnosvaloresmaisbaixospoucosedesviaramdestepadrão,seconsiderarmosquecincodelasprolongaramasuaexperiênciamigratóriaportrêsequatrogeraçõeseoutrascincodispersam-sepormaisdetrêsterritórios.Emsinalcontrárioencontramosapenasumafamília(Lobo)queterárealizadoapenasummovimentomigratórioduranteumageração,tendopordestinoumúnicoterritórioreceptor.Poroutrolado,identificamos10famíliascomvaloresmaiselevadosdoqueaquelesondeseconcentraamaiorpartedasfamíliasequederamumparticularcontributoparaqueaemigraçãomacaensesetransformassenumfenómenocomcaracterísticasdeumadiáspora:porexemplo,afamíliaLeitãoqueemquatrogeraçõessedispersapor14territórios;eafamíliaRosaque,aolongodesetegerações,seinstalaem11territórios.Estaelevadatendênciadacomunidademacaenseparasedispersarnomundoaolongodesucessivasgeraçõestevecomosuporteaformaçãodeumaalargadaredesocialcentradanosnúcleosfamiliares.Podemosconsiderar,talvez,queestacontínuamudançadeterritórioséumindicadorquenosautorizaadefenderaideiadeestarmosperanteumacomunidadecapazdegerarumimportantecapitalsocialqueviabilizouaspráticasmigratórias:porumlado,pelasuafórmulamaissimples,ocapitalcultural,quelheterágarantidoumperfildecompetênciasparaseintegrarnasestruturaseconómicasdasdiferentessociedadesdeacolhimento;poroutrolado,atravésdeumcapitaltransculturalqueahabilitavaaadaptar-seaosnovoscontextossocioculturaisparaondemigrava.Associadaaestadimensãorela-cional,consolidando-a,acomunidademacaensedesenvolveuesforçosnosentidodemanterumaestruturaidentitáriaatravésdamanutençãodoslaçoscomosterri-228Decidimosincluirovalor10,apesardovalormínimoalcançadopelodesvio-padrãoserde9,9.Asuaproximidade,comadiferençamínimadeapenasumadécima,eofactodenovalor10selocalizarumnúmerosignificativodefamíliaslevaram-nosatomarestaopção.
442Fig.IV.34–DispersãoespacialeintensidadetemporalnasfamíliasmigrantesmacaensesdeXangaiFonte:Forjaz(1996).
443tóriosdeorigem,realemítico,MacauePortugal.Paratal,manteveacesasassuaspreocupaçõesemtornodedoisvectoresessenciais:aeducaçãodalínguaedaculturaportuguesaeapráticareligiosa.Noentanto,arealidadequesevivenoiníciodoséculoxxipermite-nosarriscaraafirmaçãodequeestenemsemprefoiumesforçodevidamenterecompensado.Aassimilaçãonassociedadesdeacolhimento,aero-sãodasuaidentidadeaolongodotempo,metamorfoseando-senoutrasrealidadessocioculturais,eafaltadecondiçõesestruturaispara,emcadaterritórioreceptor,desenvolverasacçõesquegarantissem,principalmente,umaeducaçãocentradanosvaloresculturaisdeorigem,sãofactoresquecontribuíramparaaprogressivaassimi-laçãodacomunidademacaense.Noentanto,esteéumoutrotema,deumaoutrainvestigaçãoqueimportaserfeita,talvezcomalgumaurgência,tendoemcontaqueacomponenteeuropeiaquealimentouacomunidademacaenseaolongodosséculosnoseuterritóriodeorigeméhojemuitoreduzida,apósatransferênciadasoberaniadeMacauparaaRepúblicaPopulardaChina,em1999.AcomunidademacaensedeXangaioferece-nosospadrõesdemobilidadeque,pensamos,nosajudamaconhecermelhorofenómenoglobaldadiáspora.ComcaracterísticassociaisdistintasdacomunidadequeseinstalouemHongKong,asuaprincipalsingularidadedeveu-seàespecificidadedasociedadedeacolhimentoeaocontextohistóricoqueaenvolveu.OfimdasconcessõesestrangeirasdeXangaiditouodesaparecimentodestenúcleomigratórioquepermaneceunacidadeaolongodecemanos,talvezumpoucomaisseaceitarmoscomoprovadoqueaúltimamacaenseaabandonaraquelacidadechinesaapenasofezem1961,quandoEllaMariadaGraça(Forjaz,1996),nascidaemXangaiem1918,comomuitosdosseusconterrâneos,rumoucomsuamãeparaHongKong.
445CONCLUSÃO…setaisforçasmefossemconcedidaspelotemposuficientepararealizaraminhaobra,nãodeixariaacimadetudodedescrevernelaoshomens(…),unsseresqueocupamumlugartãoconsiderávelcompara-docomotãorestritolugarquelhesestáreservadonoespaço,umlugardefactodesmedidamenteprolongado,vistoque,comogigantesimersosnosanos,elesatingemsimultaneamenteépocastãodistantes,entreasquaistantosdiasocuparamoseulugar:noTempo.(MarcelProust,EmBuscadoTempoPerdido,Lisboa,CírculodeLeitores,2005,p.VII-377)OestudodasmigraçõeséfundamentalparaconheceroprocessoqueconduziuàformaçãodotecidosocialdeMacau,emparticularàcriaçãodacomunidadema-caense,luso-asiática,comtraçosidentitáriosqueresultamdeumlongoprocessodemiscigenaçãocultural.Destebreveenunciadoresultaapertinênciadotemaqueestánabasedestainvestigaçãosobreadiásporamacaense.Detodososmovimentosmigratóriosquepassarampelacidade,queaelache-garamouquedelapartiram,adiásporamacaenseentre1842e1952é,cremos,omelhorpontodepartidaparaoutrosestudosdentrodagrandetemáticadasmigra-çõesquesecruzaramemMacau.Emprimeirolugar,porqueéasíntesedetodasasmigraçõesquetiveramestacidadecomoterritóriodedestino,namedidaemquenelaconvergiuopatrimónioculturalherdadodesdeoséculoxvi.Emsegundolu-gar,porqueéagénesedarealidadedascomunidadesmacaenses,quepermanecemvivasnoiníciodoséculoxxi,dispersaspelomundo.Associadoàemigraçãodosmacaensessurgeumoutrotemaqueprevalecenoquotidianodacidade.Até19deDezembrode1999manteve-seacesaadiscussãosobreofuturodeMacau,apósatransferênciadasuasoberania,dePortugalparaaChina.Umadécadapassadasobreesseevento,querepresentouoiníciodeumnovocapítulonahistóriadacidade,otemaquehojeagitaasconversasnoseiodacomunidademacaenseeportuguesaqueaindaviveemMacaucentra-se,agora,
446nofuturodo«macaense»,enquantocomunidadedetentoradeumaidentidadeculturalsingular.Apossívelreflexãosobreofuturodacomunidademacaensesópodeserfeitaàluzdadimensãoespacio-temporalqueaenformou.GeradaapartirdosfluxosmigratóriosqueconvergiramparaMacauaolongodemuitasdécadasecaldea-danumacidadequesempreconviveucomadiversidadecultural,acomunidademacaenseencontra-seperanteumanovarealidadesocialquelhepoderáoferecernovasoportunidadesdereconfiguraçãocultural.EoseufuturotalvezdependatantodetodosaquelesqueoptaramporpermaneceremMacau,comodosfilhosdetodosaquelesqueescolheramocaminhodaemigração,aolongodoúltimoséculoemeio.Estaéanotadeaberturadeumconjuntodeconclusõesquepretendemosretirardestetrabalhosobreadiásporamacaense,centradonaquestãoquefoipreviamentedefinidaequesepropunhaanalisarasmutaçõespolíticaseeconómicasocorridasnaChinaapartirde1842,emparticularnassociedadesdeorigem(Macau)edeacolhimento(HongKongeXangai)e,poroutrolado,identificarasmotivaçõeseconómicaseascaracterísticassocioculturaisdaemigraçãomacaensequeseconsti-tuíramcomoarespostadacomunidadeàquelasmudanças.Ainvestigaçãodesenvolvidaemtornodestaproblemáticafoialicerçadanumconjuntodeconceitos,apresentadonaParteI,quedeusuporteaoquadrocon-ceptualqueorientouaanálisedainvestigaçãoempíricacentradanosníveisdeanálisemacroemicro:oprimeiropermitiucompreenderoscontextospolíticos,económicosemigratóriosondeseinseriuoarranquedadiásporamacaenseem1842,tendoHongKongcomodestino,e,maisconcretamente,ofluxomigratórioMacau-Xangai;osegundo,centradonocomportamentodosagentesqueprotago-nizaramadiáspora,istoé,osimigrantesindividualmenteconsideradoseosseusgruposfamiliares,permitiuanalisarassuasmotivaçõesdepartida,assuasestratégiasdeintegraçãonasociedadereceptoraeospercursosmigratóriosespacio-temporaisdesenhados.Dainter-relaçãoentreestesdoisníveisdeanáliseresultou,cremos,ademonstraçãodainter-influênciaqueexisteentreasestruturassocioculturais,eco-nómicasepolíticas,eosagentesquenelassemovimentam.Aolongodoprocessodeconstruçãodoquadroteóricoeàmedidaqueainves-tigaçãoempíricafoiavançando,surgiramalgumasconvicçõesqueultrapassam,emparte,oâmbitorestritodesteestudo.Emprimeirolugar,osfenómenosmigratórios,paraserementendidosemtodaasuacomplexidadesocial,requeremamobilizaçãodeconceitosquesãotransversaisaváriasdisciplinasdasciênciassociaisehumanas.FoilogodeinícioreconhecidaaimportânciadaGeografiaparaoestudodasmigrações.Mas,semnuncanosdes-viarmosdaquelequefoiodomíniocientíficoqueestruturoutodaainvestigação,deparámo-noscomanecessidadedemobilizarsaberesdeoutrosdomínioscientífi-
447cos,emprimeirolugardaHistória,mastambémdaSociologiaeAntropologia.Estanecessidadeconstituiu-secomoumdesafioqueserevelougratificantepelasapren-dizagensqueproporcionouepelariquezaquedispensouaoprocessodeanálisesobreosfenómenossociaisquenospropusemosestudar.Simultaneamente,poderárepresentarumadasfragilidadesdestetrabalho,namedidaemquesentimosqueseriasemprepossível,etalveznecessário,irmaislongenaapropriaçãodeconceitosemétodosdeoutrosdomínioscientíficos,emparticulardaSociologiaedaAn-tropologia.Reforçamos,contudo,aideiadequeatotalidadesocialdofenómenomigratórioeasexigênciasdeumaanálisecadavezmaiscomplexaobrigamaromperasdivisõesestanquesentreasdiferentesdisciplinas,procurandorespostasnacom-plementaridadedosseusobjectosemétodos,numalógicainterdisciplinar,talvezsóalcançadanumtrabalhodeequipa,capazdeencontrarnovasinterpretações.Emsegundolugar,enasequênciadopontoanterior,atrevemo-nosaconsiderarqueosestudosmigratórios,querpelorelevodasuaproblemáticanomundoactual,querpelanecessidadedeseencontraremnovaslinhasdeinvestigação,sevãopro-gressivamenteconstituindocomoumcampocientíficocomumacrescenteautono-mia,reconhecidapelasinstituiçõesuniversitárias,ondesejogadeformaevidenteapertinênciadeumaindispensávelinterdisciplinaridade.Finalmente,emterceirolugar,asfontesmobilizadas,tendoemcontaascarac-terísticasdadimensãoespacio-temporaldofenómenoemcausa,remetemparaumoutroníveldecomplementaridade,esteagoracentradonamobilizaçãodedadosdecarácterquantitativoequalitativo.Osdadosquantitativosdisponíveissobreumfe-nómenomigratóriodopassado,aindaquerecente,nuncaoferecemaoinvestigadortodasasinformaçõesnecessáriasparaasrespostasqueseprocuram.Porisso,paraalémdoesforçodeencontrarnovasfontesdeinformaçãoquepermitamcolocaroutrasquestõeseencontrarnovasrespostas,éimportanteprocederaocruzamentoconstantedosresultadosdainvestigaçãoquantitativacomainformaçãoqualitativadisponível.Nocasodeestudoquedesenvolvemos,esteesforçodebuscadeinformaçãolevou-nosaassumiroriscodeutilizarfontesquenãopermitiamumaleituradirectadarealidadesocialquepretendíamosanalisar.Nestecapítulo,assumiuumparticu-larrelevoaobradeJorgeForjazsobreasfamíliasmacaenses,amplamentereferidoaolongodestetrabalho.Ospercursosdevidadecadaumdosmacaenses,osfactosmarcantesdassuasbiografias,nomeadamenteasdataselocaisdonascimento,casa-mento,nascimentodosfilhos,falecimento…foramachaveencontradaparaabrirosegredodeumadiásporaqueseprolongouporgeraçõesequesedispersoupelomundo.Paralelamente,foipreciosaparaoestudodascomunidadesmacaensesqueseinstalaramemHongKongeXangaiadescobertaeutilizaçãodeumrecursoqueserevelouinesgotávelcomosãooslivrosdematrículadoscidadãosportuguesesda
448responsabilidadedosconsuladosdePortugalnaquelasduascidades.Esteslivrosofe-receramomanancialdeinformaçãoquedeusustentabilidadeàanálisequantitativadarealidadedemográficaesocialdaquelasduascomunidadesmigrantes.Pensamostersidoiniciadoumcaminhoqueimportacontinuaratrilharparaalargarmosoestudodadiásporamacaenseaoutrosterritórios.Estareflexão,aquiapresentadadeformanecessariamentebreve,foiacompa-nhandooprocessodeinvestigaçãosobreadiásporamacaense,umarealidademi-gratóriacomplexaquerevelou,nãoobstanteoquefoiafirmadoanteriormente,aimportânciadastrêsdimensõesemqueassentouasuaanálise:espacial,temporalerelacional.Aprimeira,explícitanosdoisníveisdeanálise:adispersãogeográficaque,pordefinição,fazpartedeumamigraçãocomcaracterísticasdeumadiáspora;osimpactesdosfluxosmigratóriosnoterritóriodepartida;easformasdeintegra-çãonoterritórioreceptor.Asegunda,temporal,delongaecurtaduração:aevolu-çãodosdiferentesmovimentosmigratóriosondeseinscreveadiásporamacaense;asexperiênciaseositineráriosdosmigrantesedassuasfamílias.Aterceiraremeteparaodesempenhodasredessociais:nocasoemestudo,asfamíliasassumiramumpapelcentral,quernoquedizrespeitoàsmotivaçõesqueestiverampresentesnaopçãodemuitosdosseusfilhosemigrarem,quernarecepçãoeintegraçãonasociedadedeacolhimento.Estastrêsdimensõesrevelaram-separticularmentepertinentes,tendoemconsi-deraçãoqueesteestudoincidesobreadiásporadeumacomunidadeluso-asiática,formadaaolongodemuitasdécadas,queconheceuumconstanteprocessodecons-truçãodasuaidentidadeétnica.Duranteasuaanálise,aplicadaaocasomacaense,aoperacionalizaçãodoconceitodediásporaconduziu-nosaalgumasespecificidadesqueimportasublinhar.Delimitadaporumarcogeograficamentedispersoetemporalmentealargado,oestudodadiásporamacaensedeveintegrar(i)osfluxosmigratóriosqueconti-nuamenteconvergiramparaMacau,emparticularaquelesqueocorreramatéaoprimeiroquarteldoséculoxix;e(ii)osfluxosmigratóriosdosmacaensesquecon-duziramàsuadispersãopelomundo,próximoeasiático,atéàIIGuerraMundial,distanteepluricontinental,duranteasegundametadedoséculoxx.Éessencialacontextualizaçãodadiásporamacaensenosmovimentosmigra-tóriosinternacionais,dandoespecialrelevoaosfluxosmigratóriosquetiveramaAméricacomodestinoeaosquesemantiveramcircunscritosaoSuesteAsiático.Entreosprimeirosépertinentenãoesqueceraconvergênciadamobilidademigra-tóriaeuropeiaeasiáticaparaocontinenteamericano,ondeseintegramaemigraçãoeuropeia(eportuguesa)eaemigraçãoasiática(echinesa).OsuldaChinaearegiãodoSuesteAsiáticoforamesão,tradicionalmente,odestinodaemigraçãochinesa,ondeseinscreveuaemigraçãomacaense,entremeadosdoséculoxixemeadosdoséculoxx.Assim,consideramosadiásporamacaensecomosendo,simultaneamen-
449te,contemporâneaeherdeiradasexperiênciasmigratóriasdosprincipaispovoseculturasqueestãonasuaorigem,portuguesesechineses.Asfamíliasmacaenses,paraalémdopapelquedesempenharamnaconstruçãodaidentidademacaenseatravésdocapitalculturalcriadoeacumuladonasdiferen-tesgerações,ocuparamumlugarcentralnacriaçãoenofuncionamentodasredesmigratórias,contribuindoparaasuadispersãogeográfica.Oestudorealizadolevou--nosaconsiderardoisniveisdistintosnestadispersãoespacialequedesignámosporterritórioscentraiseterritóriosperiféricosdadiáspora.Osprimeirosaglutinamosespaçosnacionaisqueseconstituíramcomoosterritóriosreceptoresdemaiorinci-dênciadamigraçãomacaenseequemaiorinfluênciativeramnaconstruçãodasuaidentidade.Ossegundos,nãoobstanterepresentaremosterritóriosqueexerceramumafracainfluênciasobreacomunidademacaense,emprestamàdiásporaumadimensãoverdadeiramenteuniversal.Estemovimentomigratório,comestascaracterísticas,assentouoseufuncio-namentonumaredesocialbaseadanosdiferentesnúcleosfamiliaresque,porsuavez,constituíramamalhasocialnasociedadedeorigem.EmMacau,afamíliama-caense,detentoradeumquadroculturalresultantedaassimilaçãodasdiversidadesculturaisquesemprefizerampartedoseuquotidianonacidadeeaquempediu,porempréstimo,muitosdosseusvaloresepráticas,acumulourecursosqueforamutilizadosnamanutençãodosdiferentesfluxosmigratóriosenaintegraçãonasso-ciedadesdeacolhimento.Nesteprocesso,promoveram-seoslaçosdeconfiançaedereciprocidadeentreosindivíduoseasuacomunidademigrante,eentreestaeoterritóriodeorigem.Nocasodopresenteestudo,foramreveladososprincipaislaçossociaisquesemantiveramactivosentreosvérticesdotriângulorepresentadopelascidadesdeMacau,HongKongeXangai,entre1850e1952.Ficaram,contu-do,poraprofundar,oslaçosqueexistem(ounão)entreasdiferentescomunidadesespalhadaspelomundo,oquepodeconstituirumaimportanteproblemáticaaserdesenvolvidaemfuturasinvestigaçõessobreadiásporamacaense.Aocapitalculturalacumuladonoseiodasfamíliasmacaensescorrespondeuumcapitaltransculturalinvestidonoprocessomigratórioenaadaptaçãoaosno-voscontextossociaisondesempresetentouintegrar.Estavertentedaemigraçãomacaenserevelou-senasuadisponibilidadeparamantervivososcontactoscomoutrascomunidadesmigrantescomquempartilhavamodia-a-dia,deacordocomasespecificidadesdasociedadedeacolhimento,semcontudoperderosentidodasuaidentidade,tentandopreservaroslaçoscomMacau.Nesteduplosentidosejogouasuacoesãosociocultural,condiçãoimportanteparaqueasredesmigratóriaspudessemfuncionaraolongodasdiferentesgerações,constituindo-se,emúltimaanálise,comouminvestimentosocialquepermitiaestabelecerrelaçõesduradouras,deconfiançaedereciprocidade,entreosindivíduos,entreestes,asuacomunidadeeasoutrascomunidadesmigrantes,eentreasinstituições.
450Emsíntese,arelaçãodoindivíduocomacomunidade,aproximidaderelacionalentreasdiferentesfamíliaseocapitalculturalacumuladoaolongodegerações,ofereceramascondiçõesquepermitiramacadamacaenseescolherentreopartireopermaneceremMacau.Efoiaanálisedofuncionamentodasredessociaisquepermitiuclarificararelaçãodialécticaentreasestruturaseosagentesquenelassemovimentam,talcomohaviasidodefinidonoiníciodesteestudo.Seasmudançasestruturais,políticaseeconómicas,queocorreramnaÁsiaOrientale,maisconcretamente,naChina,foramocontextoondeseinscreveuoarranquedaemigraçãomacaenseemmeadosdoséculoxix,asredessociais,assentesnosnúcleosfamiliares,foramasresponsáveispeladuração,composiçãoeconti-nuidadedofenómenomigratório,comofomosdemonstrandoaolongodonossotrabalho,emparticularnaParteIV.AstransformaçõesqueocorreramnaChina,nasequênciadaIGuerradoÓpio,tiveramumforteimpactenoterritóriodeorigem(Macau)enosterritóriosdedes-tino(HongKongeXangai).NoquedizrespeitoaMacau,nãotemsidosuficien-tementevalorizadoolugarqueaemigraçãoocupanesseprocesso,nomeadamentenoesbaterdadualidadeentre«cidadecristã»e«cidadechinesa»,enaafirmaçãodaseliteschinesasnasociedademacaense.Umtemaqueconsideramosaindaemabertoequedeverámerecernovosestudos,demodoaaprofundaroconhecimentosobreainfluênciadasmigraçõesnoterritóriodeMacau,nãosónoperíodoabrangidoporesteestudo,mastambémactualmente.NoquedizrespeitoaXangai,a«novacidade»,criadaapartirdasconcessõesestrangeiras,foi-seerguendoàsombradosdiversosfluxosmigratóriosqueparaelaforamconvergindo,vindosdediversaspartesdomundoedediferentesprovínciaschinesas,proporcionandoacriaçãodeumasociedadeplurinacionalondeseinte-grouacomunidadedosportuguesesdeXangai.Umcontextoquepodeserentendidocomofavorávelaumacomunidademigrantefamiliarizadacomadiversidadeecomoconvíviomulticulturalnasuasociedadedeorigem.Seconsiderarmosque,emgrandemedida,édaexperiênciamigratóriaqueresultaaemergênciadeprocessosconducentesàsdiversidadessocioculturais,en-tãoimportareconhecerarelevânciadeseanalisaromodocomoseinfluenciam,entresi,aintegraçãosocialeareconstruçãodasidentidades.Agénesemultiétnicadacomunidademacaenseconstituiu-secomootraçofundamentalqueexplicaascaracterísiticasqueassumiuoseuprocessomigratório,quernoquedizrespeitoàsmotivações,quernoqueserefereàintegraçãonassociedadesdeacolhimen-to.Estaherançamultiétnicatraduziu-senumquadroculturalqueconferiuumaidentidade,reconhecidapelasoutrascomunidadeseassumidapelaprópriacomodiferente,edoqualresultaramosrecursosculturaisdisponíveisàintegração,par-ticularmenteimportantesnumterritórioreceptorcomascaracterísticasdacidadedeXangai.
451Nocasodaemigraçãomacaenseparaestacidade,amobilizaçãodosrecursosculturaistevecomoumdosseusprincipaisvectoresocapitaltransculturalquelhepermitiuadaptar-seaonovocontexto,numduplosentido:recebendo,poremprés-timo,valoresepráticasculturaisdeoutrosgrupose,simultaneamente,preservandoasuaidentidade,principalmente,pelamanutençãodevínculoscomoterritóriodeorigem.Esteprocessoocorre,nofundamental,noseiodasfamíliasondeapráticadecontrairmatrimónioentresiconviveucomadisponiblidadeparaintegrarnoseuseioelementosdeoutrascomunidadesculturaisenacionais,edealgunsdosseuselementosparaintegraremoutrascomunidadesmigrantes,numvaivémquesemanteveentreorecebereoserrecebido.Resideaqui,talvez,umdoseixosestrutu-rantesdaintegraçãodosportuguesesdeXangai,facilitadopelascaracterísticaspluri-nacionaisepeladiversidadeculturaldasociedadexangaiense.Considerandoacidadecomooresultadodeumamultiplicidadedelugaresso-ciaisconstruídosnarelaçãodosindivíduoscomoterritório,aintegraçãodosmi-grantesemXangaiconcretizou-sepelolugarqueocuparamnotecidosocioeconó-mico,pelaformacomosedispuseramnamalhaurbanaepelomododeparticipaçãonavidasocialeinstitucionaldacidade.Esteprocessodeintegraçãorealizou-se,emprimeirolugar,pelasuaparticipaçãonoprincipalsectordeactividade:ocomércio.OmesmoquesemprealimentouMacauequepermitiurentabilizarosseusrecursosculturais,emespecialassuascompetênciasmultilinguísticas.Umarealidadeque,todavia,nãoimpediuacomunidadedeparticiparnoutrasactividadesprodutivasesociaisquelhedisponibilizavamumacomplementaridadedeserviçoserecursos.Asredesmigratóriaspermitiramqueacomunidadeocupasseealimentasseomesmotipodeempregosnumalógicaqueseaproximavadeumenclaveétnico,situadonabasedahierarquiasocioprofissionaldasgrandescasascomerciais.Foiaintegraçãopossívelnumasociedadeplurinacional,tambémelahierarquizadapelopoderpolíticoeeconómicodasnaçõesaquecadacomunidadepertencia.EmboraprivilegiandoaáreadeHangkou,anortedaribeiradeSuzhou,umespaçoperiférico,maspróximo,docentroeconómico-financeirodeXangai,osmi-grantesmacaensesdispersaram-seportodaamalhaurbanadacidade.Istoé,embo-raprivilegiandoasuafixaçãonumaáreaperiférica,maspróximadocentro,acomu-nidademacaense,portadoradeumcapitalculturalmultiétnico,foi-seintegrandoemtodaacidade,recusandoasuaguetização,oquereflecte,emúltimaanálise,asuaadaptabilidadeaonovocontextoondeseinseriu,mascontrariandoaespe-cificidadedolugarocupadonaestruturaempresarialdominante.Umfenómenotambémfacilitado,querpelalógicadefixaçãonacidade,ondetendiaapermanecer,querpelascompetênciasmultilinguísticasdequeeraportadoraequelheofereciamparticularescondiçõesparasepoderdispersarnumacidadesocialeculturalmentefragmentada.
452AparticipaçãodosmacaensesnavidasocialeinstitucionaldeXangairevela-nosasuadisponibilidadeparaparticipareminiciativaspolíticas,sociaiseculturaisqueoscolocavam,ladoalado,comasoutrascomunidades,emboramantendovivaapreocupaçãodepreservaroslaçoscomoterritóriodeorigem,distante(Portugal)epróximo(Macau),edestemodo,garantirasuaidentidadecultural.Nestecapítulo,duasáreascomplementaresforamprivilegiadas:umaresultavadoesforçopermanenteemgarantirumaformaçãoescolarbalizadapelosvalorescul-turaisdeorigem,esforçoquefoisendocompensadopelatransmissãodememóriasevaloresatravésdafamília;aoutraresultavadaparticipaçãonavidaassociativa,mui-todinâmicaemXangai,criandoassociaçõesquemantinhamvivososlaçosdentrodacomunidade.Masestasestratégiasnãodesvalorizavamoesforçode,simultaneamente,manterafuncionaraspontescomasoutrascomunidadesmigrantesededesenvolvercom-petênciasquegarantissemacontinuidadedasuaparticipaçãonotecidoprodutivodacidade.Demodoanálogo,aexistênciadeassociaçõesprópriasnuncaimpediuacomunidade,dentroeforadestas,deconvivercomelementosdeoutrascomunida-des,nosentidodecompensaroseuclaroafastamentodasestruturasdepoderquegovernavamacidadedeXangai.Nãoobstanteoesforçodesenvolvidonosentidodetentarcaracterizaraintegra-çãodosmigrantesmacaensesemXangai,estamosconscientesdequemuitopoderáaindaserfeitoparaaprofundarotemadesteestudo,procurandonovasfontesdocu-mentais,nomeadamentesobreasrelaçõessociofamiliaresdentrodacomunidade,aintegraçãodosimigrantesdesegundageraçãonasociedadexangaiensedasconces-sõesestrangeirase,ainda,sobreaidentificaçãodaspossíveisdiferençasdeintegraçãonosdiferentesterritóriosdadiáspora,emfunçãodascaracterísticasdassociedadesqueacolheramosmigrantesmacaenses.Numareflexãofinal,gostaríamosdesublinharqueaemigraçãodeMacauparaXangai,entre1850e1952,representouumaexperiênciaquesintetizaopassadomigratórioqueestevenaorigemdacomunidademacaenseeofuturoque,porforçademúltiplascircunstâncias,sedesenhounumadiásporadispersaportodososcon-tinentes,prolongando-seatéaosdiasdehoje.
453BIBLIOGRAFIAAbrantes,M.&Martinheira,M.(1999).MacaueoOrientenoArquivoHistóricoUltramarino.1933-1910.Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Alexandre,V.(1993).PortugalemÁfrica(1825-1974):umaperspectivaglobal.Penélope,19,53-66.Alexandre,V.(1998).AviragemparaÁfrica.InF.Bethencourt&K.Chandhuri(Dir.),Históriadaexpansãoportuguesa(Vol.IV,pp.61-87).Lisboa:CírculodeLeitores.Alves,A.(2004).AidentidadedadiásporachinesanoSEasiático:dechinesesultra-marinosachinesesdoSudesteAsiático.Daxiyangguo,6,177-191.Alves,J.(1999a).Umportoentredoistratados.Estudossobreasrelaçõesluso-chinesas.Macau:IPOR.Alves,J.(Coord.).(1999b).PortugaleaChina.ConferênciasnoIIcursolivredehistóriadasrelaçõesentrePortugaleaChina(séculosXVI-XIX).Lisboa:FundaçãoOriente.Alves,J.(Coord.).(2000).PortugaleaChina.ConferênciasnoIIIcursolivredehistóriadasrelaçõesentrePortugaleaChina(séculosXVI-XIX).Lisboa:FundaçãoOriente.Alves,J.(Coord.).(2001).PortugaleaChina.Conferênciasnosencontrosdehistórialuso-chinesa.Lisboa:FundaçãoOriente.Amaro,A.(1988).Filhosdaterra.Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Amaro,A.(1994).Filhosdaterra.Revistadecultura,20,11-59.Amaro,A.(1998).Dascabanasdepalhaàstorresdebetão.AssimcresceuMacau.Lisboa:ISCSP/LivrosOriente.André,I.&Abreu,A.(2006).Dimensõeseespaçosdainovaçãosocial.Finisterra,XLI,81,121-141.ÁngeldePrada,M.,Actis,W.&Pereda,C.(2000).¿Cómoabordarelestudiodelasmigraciones?Propuestateórica-metodológica.Retiradodehttp://www.mono-grafias.com/trabajos32/estudio-migraciones-propuesta-teorica-metodologica/estudio-migraciones-propuesta-teorica-metodologica.shtml(13deAbrilde2008).
454Annuariodiplomáticoeconsularportuguêsreferidoa31Dezembro1888.(1889).Lisboa:ImprensaNacional/MinistériodosNegóciosEstrangeiros.Anuáriodiplomáticoeconsularportuguês,1916-1917(1918).Lisboa.ImprensaNacional/MinistériodosNegóciosEstrangeiros.AnuárioestatísticodePortugal–1892.(1899).Lisboa:ImprensaNacional.Arantes,A.(2009).Patrimónioculturalecidade.InC.Fortuna&R.Leite(Ed.).Pluraldecidade.Novosléxicosurbanos(pp.11-24).Coimbra:Almedina/CES.Araújo,M.(2000).Direitoportuguêsepopulaçõesindígenas.Macau1846-1927(TesedeMestrado).Lisboa:UniversidadeNova.Arnoso,C.(1916).Jornadaspelomundo.Porto:CompanhiaPortuguezaEditora.B.-Maybon,C.&Fredet,J.(1913/1975).HistoiredelaconcessionfrançaisedeChanghai.NewYork:AMS.BarataSalgueiro,T.(1999).Aindaemtornodafragmentaçãodoespaçourbano.Inforgeo,14,65-76.BarataSalgueiro,T.(2001).Lisboa,periferiaecentralidades.Oeiras:Celta.BarataSalgueiro,T.(2006).Oportunidadesetransformaçãonacidadecentro.Fi-nisterra,81,9-32.Barreto,L.(1999).Macau,fronteiracultural1560-1660.InJorgeSantosAlves(Coord.),PortugaleaChina.ConferênciasnoIIcursolivredehistóriadasrelaçõesentrePortugaleaChina(séculosXVI-XIX)(pp.67-87).Lisboa:FundaçãoOriente.Barreto,L.(2002).Macau:FronteirainterculturalnoperíodoMing.Clio,6,121--142.Barreto,L.(2006).Macau:Poderesaber.SéculosXVIeXVII.Lisboa:Presença.Beaujeu-Garnier,J.(1983).Geografiaurbana.Lisboa:FundaçãoCalousteGulben-kian.Bergère,M.(1979).Shanghaiou«l’autreChine»,1919-1949.Annales,5,1039--1068.Bergère,M.(1986).L’Âged’ordelabourgeoisiechinoise.Paris:Flammarion.Bergère,M.(2002).HistoiredeShanghai.Paris:Fayard.Bergère,M.(2006).TheotherChina:Shanghaifrom1919to1949.InChris-topherHowe(Ed.),Shanghai.Revolution&developmentinanAsianmetropolis(pp.1-34).Cambridge:CambridgeUniversityPress.Bevort,A.&Lallement,M.(2006).LeCapitalSocial.Performance,équitéetrécipro-cité.Paris:LaDécouverte/Mauss.Blunt,A.(2003).Geographiesofdiasporaandmixeddescent:Anglo-indiansinIndiaandBritain.Internationaljournalofpopulationgeography,9,281-294.Bógus,L.(2009).Segregaçõesurbanas.InC.FortunaeR.Leite(Ed.),Pluraldecidade.Novosléxicosurbanos(pp.115-126).Coimbra:Almedina/CES.BoletimdoConselhoUltramarino(1867).LegislaçãoNovíssima.Vol.I(1834-51).Bommes,M.&Kolb,H.(2006).Migrants’work,entrepreneurshipandecono-
455micintegration.InR.Penninx,M.Berger&K.Kraal(Ed.),ThedynamicsofinternationalmigrationandsettlementinEurope(pp.100-132).Amsterdam:AmsterdamUniversityPress.Bonavia,D.(1995).China’swarlords.HongKong:OxfordUniversityPress(China).Bonavide,P.&Vieira,R.(s.d.).TextospolíticosdahistóriadoBrasil.Independência—Império—I(pp.451-3.).Fortaleza:ImprensaUniversitáriadaUniversidadeFederaldoCeará.Retiradodewww.irdeb.ba.gov.br(2deDezembrode2007).Bourdieu,P.(1980).Capitalsocial.Notesprovisoires.Actesdelarechercheensciencessociales,31(31),2-3.Bourdieu,P.(2010).Adistinção:umacríticasocialdafaculdadedojuízo.Lisboa;Edições70.Boxer,C.(1990).FidalgosnoExtremoOriente.Macau:FundaçãoOriente/MuseueCentrodeEstudosMarítimosdeMacau.Braga,J.(1969).OensinodaLínguaPortuguesaemHongkong.Algumasnotassobreasuahistória.BoletimdoInstitutoLuísdeCamões,2,77-116.Braga,J.(1944/1998).ThePortugueseinHongkongandChina.Macau:FundaçãoMacau.Breton,R.(s.d.).AsEtnias.Porto:RésEditora.Brettell,C.&Hollifield,J.(2008).Introduction.Migrationtheory.Talkingacrossdisciplines.CarolineB.Brettell&JamesF.Hollifield(Ed.),Migrationtheory.Talkingacrossdisciplines(pp.1-29).NewYork/London:Routtledge.Brito,R.(1962).ImagensdeMacau.Lisboa:AgênciaGeraldasColónias.Brossollet,G.(1999).LesFrançaisdeShanghai.1849-1949.Paris:Belin.Bruneau,H.(2010).Diasporas,transnationalspacesandcommunities.InR.Bauböck&T.Faist(Ed.),Diasporaandtransnationalism.Concepts,theoriesandmethods(pp.35-50).Amsterdam:AmsterdamUniversityPress.Bryman,A.(2008).Socialresearchmethods.Oxford:OxfordUniversityPress.Cabral,J.(1994).AcomposiçãoétnicadeMacau.Revistadecultura,20,225-234.Cabral,J.&Lourenço,N.(1993).Emterradetufões.Dinâmicasdaetnicidadema-caense.Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Cain,P.&Hopkins,A.(1993).Britishimperialism(2volumes).London:Long-man.Cardoso,C.(2005).Educaçãomulticultural.Percursosparapráticasreflexivas.Lis-boa:TextoEditores.Carmo,M.(2000).OsinteressesdosPortuguesesemMacau,naprimeirametadedoséculoXVIII.Macau:FundaçãoMacau.Carter,H.(1987).Elestudiodelageografiaurbana.Madrid:InstitutodeEstudiosdeAdministraciónLocal.Castells,M.(2007).Aeradainformação:economia,sociedadeecultura(Vols.1-3).Lisboa:FundaçãoCaloustGulbenkian.
456Castiglione,D.,VanDeth,J.,&Wolleb,G.(Ed.).(2008).Thehandbookofsocialcapital.Oxford:OxfordUniversityPress.Castro,J.(1912).Novacolecçãodetratados,convenções,contractoseactospúblicoscelebradosentrePortugaleasmaisnações(TomoVII,1887-1888).Coimbra:ImprensadaUniversidade.Castro,L.(1949).SomenotesonthePortugueseinHongKong.BoletimdoInsti-tutoPortuguêsdeHongKong,2,263-276.Caves,R.(2005).Encyclopediaofthecity.London/NewYork:Routledge.Censosdapopulaçãorelativoaoanode1950(1953).Macau:ImprensaNacional.Cesari,J.(2002).IslaminEuropeanscities.InS.BodyeM.Martiniello(Ed.).Mi-noritiesinEuropeancities(pp.88-99).NewYork:PalgraveMacmillan.Chan,Y.(1990).TheroleofmigrationinChina’sregionaldevelopment–Alocalstudyofsouthern.HongKong:UniversityofHongKong.Chandra,K.(2006).Whatisethnicidentityanddoesitmatter?AnnualReviewofPoliticalScience,9,397-424.Chávez,A.&Guido-DiBrito,F.(1999).Racialantethnicidentityanddevelop-ment.Newdirectionsforadultandcontinuingeducation,84,39-47.Chung,T.W.(2000).DiasporacapitalandAsiaPacificurbandevelopment.InG.Bridge&S.Watson,Acompaniontothecity(pp.207-223).Malden/Oxford:BlakwellPublishing.Cohen,R.(2006).Migrationanditsenemies.Hampshire:Ashgate.Cohen,R.(2008).GlobalDiasporas.Anintroduction.London/NewYork:Routledge.Coleman,J.(1988).Socialcapitalinthecreationofhumancapital.TheAmericanjournalofsociology.94,95-120.Collis,M.(1980).Foreignmud(Anglo-Chineseopiumwar).Singapura:GrahamBrash(Pte)Ltd..Conceição,L.(1988).MacauentredoistratadoscomaChina(1862-1887).Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Cónim,C.&Teixeira,M.(s.d.).Macaueasuapopulação,1500-2000.Aspectosdemográficos,sociaiseEconómicos(2volumes).Macau:DirecçãodosServiçosdeEstatísticaeCensos.Costa,F.(2005).Fronteirasdaidentidade.MacaensesemPortugaleemMacau.Lis-boa:FimdeSéculo.Costa,J.(2000).MacaueNagasáqui–ospólosdapresençaportuguesanoMardaChinanasegundametadedoséculoXVI.InJorgeSantosAlves(Coord.),Portu-galeaChina.ConferênciasnoIIIcursolivredehistóriadasrelaçõesentrePortugaleaChina(séculosXVI-XIX)(pp.79-103).Lisboa:FundaçãoOriente.Cuche,D.(2006).Anoçãodeculturanasciênciassociais.Lisboa:FimdeSéculo.Cunha,V.(1998).Sobreaidentidadeeamorte.Históriasmacaenses.Macau:Insti-tutoCulturaldeMacau.
457Darwin,J.(1997).HongKonginBritishdecolonization.InJudithM.Brown&R.Foot(Ed.),HongKong’sTransitions,1842-1997(pp.16-32).London:Mac-millanPressLtd.Daumard,A.(1984).Lesgenealogiessociales:undesfondementsdel’histoireso-cialecomparativeetquantitative.InAnnalesdedémographiehistorique,1984,pp.9-24.Delfante,C.(2006).Granhistoriadelaciudad.DeMesopotamiaaEstadosUnidos.Madrid:AbabaEditores.Deth,J.(2008).Measuringsocialcapital.InD.Castiglione,J.W.VanDeth,&G.Wolleb(Ed.).Thehandbookofsocialcapital(pp.150-176).Oxford:OxfordUniversityPress.Dias,A.(1993a).MacaueaIguerradoópio.Macau:IPOR.Dias,A.(1993b).OTratadode1860.Macau,17,42-46.Dias,A.(1994).IsidoroFranciscoGuimarães–Umgovernadoretrêstratados.Macau,32,59-65.Dias,A.(1996).Macau,PortugaleoSião:otratadode1859.Macau,47,62-67.Dias,A.(1998a).Sobosignodatransição.MacaunoséculoXIX.Macau:IPOR.Dias,A.(1998b).DocumentosrelativosàneutralidadeportuguesaduranteaIguerradoópio(1839-1842),Macau:FundaçãoMacau/UniversidadedeMacau.Dias,A.(2001).Macausemguerranemlimites(1914-1918).Macau,7,44-53.Dias,A.(2004).Portugal,Macaueaquestãodainternacionalizaçãodoópio(1909--1925).Macau:LivrosdoOriente.Dias,A.(2007).DeMacauparaHongKong:deHongKongparaoMundo.Revis-tadecultura,23,14-23.Dias,A.(2008).OrigensdacomunidadeMacaensedeXangai(1850-1900).Revistadecultura,25,36-49.Dias,A.(2009).Macau,PortugaleoJapãonoséculoxix.Otratadode1860.Re-vistadecultura,30,104-119.Dillon,M.(1998).China.ACulturalandHistoricalDictionary.Surrey:Curzon.Dillon,M.(2010).China.AModernHistory.London:I.B.Taurius&CoLtd.Diner,H.(2008).Historyandthestudyofimmigration.Narrativesoftheparti-cular.C.B.Brettell&J.F.Hollifield.(Ed.),MigrationTheory.TalkingAcrossDisciplines(pp.1-29).NewYork/London:Routtledge.Djordjevic,N.(2009).OldShanghaiclubs&associations.AdirectoryoftherichlifeofforeignersinShanghaifromthe1840’stothe1950’s.HongKong:EarnshawBooks.Dong,S.(2000).Shanghai.Theriseandfallofadecadentcity.NewYork:Harper-Collins.Dong,S.(2005).Shanghai.Gatewaytothecelestialempire.1860-1949.HongKong:FormAsia.Dufoix,S.(2008).Diasporas.LosAngeles:UniversityCaliforniaPress.
458Dyke,P.(2007).TheCantontrade.LifeandenterpriseontheChinacoast,1700--1845.HongKong:HongKongUniversityPress/InstitutoCulturaldeMacau.Eitel,E.(1895/1983).EuropeinChina.ThehistoryofHong-Kong.Taipei:Ch’eng--wenPublishingCompany.Elleman,B.(2001).ModernChineseWarfare,1795-1989.London/NewYork:Rou-tledge.Elvin,M.(1974).TheadministrationofShanghai,1905-1914.InMarkElvin&G.WilliamSkinner(Ed.),TheChinesecitybetweentwoworlds(pp.239-262).Stanford:StanfordUniversityPress.Ercikan,K.&Roth,W.(2006).Whatgoodispolarizingintoqualitativeandquan-titative?InEducationalResearch,5,14-23.Esherick,J.(Ed.).(2000).RemakingtheChinesecity.Modernityandnationaliden-tity.1900-1950.York:UniversityofHawai’iPress.Espadinha,M.(Ed.).(2005).ConferenceproceedingsofMacao-Philippineshistoricalrelations.Macau:UniversidadedeMacau.Esser,H.(2008).Thetwomeaningsofsocialcapital.InD.Castiglione,J.VanDeth&G.Wolleb,(Ed.),Thehandbookofsocialcapital(pp.22-49).Oxford:OxfordUniversityPress.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1924.(1933).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1925.(1937).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1926.(1939).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1930.(1935).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1931.(1938).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1932.(1938).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1937.(1938).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1938.(1940).Macau:ImprensaNacional.EstatísticaGeraldaColóniadeMacau.Anode1939.(1941).Macau:ImprensaNacional.EstatutosdaSociedadeBeneficentePortuguezadeHongkong.(1897).HongKong:Typ.deHongkongPrintingPress.Esteves,A.(2004).Imigraçãoecidades.Geografiasdemetrópolesmultiétnicas–LisboaeWashingtonDC(Tesededoutoramento).Lisboa:FaculdadedeLetrasdeLisboa.
459Esteves,A.(2008).HostingpoliciesinLisbonandWashingtonD.C.:Theroleoflocalactorsintheintegrationofimmigrants.InLucindaFonseca(Ed.),Citiesinmovement:Migrantsandurbanchange(pp.107-124).Lisboa:CentrodeEs-tudosGeográficos.Fairbank,J.(1978).Thecreationofthetreatysystem.InD.Twitchett&J.K.Fair-bank(Ed.),TheCambridgehistoryofChina(Vol.10,pp.213-263).Cambridge:CambridgeUniversityPress.Fairbank,J.(1992).China.Anewhistory.Massachussets/London:TheBelknapPressofHarvardUniversityPress.Feetham,J.(1931).ReportoftheHon.RichardFeetham,C.M.G.totheShanghaiMunicipalCouncil.Shanghai:North-ChinaDailyNewsandHerald,Ltd.Fenby.J.(2008).HistoryofmodernChina.London:Penguin.Fennema,M.&Tillie,J.(2008).Socialcapitalinmulticulturalsocieties.InD.Cas-tiglione,J.W.VanDeth,&G.Wolleb(Ed.).Thehandbookofsocialcapital(pp.150-176).Oxford:OxfordUniversityPress.Ferreira,M.(2006).CulturaesociabilidadesemMacaunosfinaisdeoitocentos:OEcoMacaense(1893-1899).(TesedeMestrado).Porto:FaculdadedeLetrasdaUni-versidadedoPorto.Field,J.(2003).Capitalsocial.London/NewYork:Routledge.Figueiredo,F.(2000a).Aconjunturapolítica:depoisdeHongKong.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.3º,pp.37-90).Lisboa:FundaçãoOriente.Figueiredo,F.(2000b).Osvectoresdaeconomia.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.3º,pp.95-296).Lisboa:Fun-daçãoOriente.Flores,J.(2000a).Macau:desurgidouroacidade.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.1º,TomoII,pp.237-264).Lisboa:FundaçãoOriente.Flores,J.(2000b).Macau:otempodaeuforia.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.1º,TomoII,pp.179-213).Lisboa:FundaçãoOriente.Flores,J.(2002).ThePortuguesechromosome.ReflectionsontheformationofMacao’sidentityinthesixteenthandseventeenthcenturies.Revistadecultura,3,83-95.Fonseca,L.(2007).Inserçãoterritorial.Urbanismo,desenvolvimentoregionalepo-líticaslocaisdeatracção.Imigração:oportunidadeouameaça?Actasdaconferênciainternacionalde2007(pp.105-150).Lisboa:Principia.Fonseca,L.&Malheiros,J.(2005).Socialintegration&mobility:education,housing&health,ImiscoeClusterB5StateoftheArtReport.Lisboa:CentrodeEstudosGeográficos,UniversidadedeLisboa.
460Forjaz,J.(1996).Famíliasmacaenses.Macau:FundaçãoOriente/InstitutoCulturaldeMacau.Fortuna,C.(2009).Cidadeeurbanidade.InC.Fortuna&R.Leite(Ed.),PluraldeCidade.NovosLéxicosUrbanos(pp.83-97).Coimbra:Almedina/CES.FrúgoliJr.,H.(2009).Acidadenodiálogoentredisciplinas.InC.Fortuna&R.Leite(Ed.),Pluraldecidade.Novosléxicosurbanos(pp.53-67).Coimbra:Alme-dina/CES.Ged,F.(1997).Shanghai.Habitatetstructuresurbaine.1842-1995(TesedeDou-toramento).Paris:EHESS.Gernet,J.(1991).ElmundoChina.Barcelona:Crítica.Goodman,B.(1995).Nativeplace,city,andnation.Berkeley/LosAngeles/London:UniversityofCalifornianPress.Graham,G.(1978).TheChinastation.Waranddiplomacy.1830-1860.Oxford:ClarendonPress.Guglielmo,R.(1996).Lesgrandesmétropolesdumonde.Paris:ArmandColin.Guimarães,A.(1996).Umarelaçãoespecial.MacaueasrelaçõesLuso-Chinesas(1780-1844).Lisboa:CIES/ISCTE.Guimarães,A.(2000).Aconjunturapolítica.AntesdeHongKong.InA.H.Oli-veiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.3º.,pp.13-32).Lisboa:FundaçãoOriente.Gunn,G.(1998).AoencontrodeMacau.Umacidade-estadoPortuguesanaperiferiadaChina,1557-1999.Macau:ComissãoTerritorialdeMacauparaasCome-moraçõesdosDescobrimentosPortugueses/FundaçãoMacau.Haan,J.(1984).TheShanghaiMunicipalCouncil,1850-1865:Somebiographicalnotes.JournaloftheHongKongBranchoftheRoyalAsiaticSociety,24,207-229.Retiradodehttp://sunzi1.lib.hku.hk/hkjo/view/44/4401556.pdf(16deAgos-tode2007)Haberzettl,P&Ptak,R.(2003a).Vectoresdaeconomiaedasfinanças.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.3º,pp.37-90).Lisboa:FundaçãoOriente.Haberzettl,P&Ptak,R.(2003b).Vectoresdaeconomiaedasfinanças.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.4º,pp.225-285).Lisboa:FundaçãoOriente.Hall,P.(1993).Citiesoftomorrow.Oxford:Blackwell.Hall,T.(2005).Urbangeography(3ªEd.).London/NewYork:Routledge.Hanchao,L.(1992).Arresteddevelopment:CottonandcottonmarketsinShan-ghai,1350-1843.ModernChina,18,468-499.Hardwick,S.(2008).Place,spaceandpattern.Geographicaltheoriesininternatio-nalmigration.C.B.Brettell&J.F.Hollifield.(Ed.),Migrationtheory.Talkingacrossdisciplines(pp.1-29).NewYork/London:Routtledge.
461Hatton,T.&Williamson,J.(1994).Migrationandtheinternationallabormarket,1850-1939.London/NewYork:Routledge.Hatton,T.&Williamson,J.(1998).Theageofmassmigration.Causesandeconomicimpact.Oxford:OxfordUniversityPress.Haw,S.(2002).AtravellershistoryofChina.London:Phoenix.Henriot,C.(1993).Shanghai.1927-1937.Municipalpower,locality,andmoderni-zation.Berkeley/LosAngeles/London:UniversityofCaliforniaPress.Henriot,C.(1995).LesmétropoleschinoisesauXXeSiècle.Paris:Arguments.Henriot,C.&Roux,A.(1998).Shanghaiannées30.Plaisirsetviolences.Paris:Autrement.Henriot,C.&Zu’an,Z.(1999).AtlasdeShanghai.Espacesetreprésentationsde1848ànosjours.Paris:CNRSEditions.Henshall,K.(2005).HistóriadoJapão.Lisboa:Edições70.HertsletE.(1896).Treaties&C.,beteweenGreatBritainandChina:andbetweenChinaandforeignpowers.London:Harrisson&Son.Hespanha,A.(1995).PanoramadahistóriainstitucionalejurídicadeMacau.Ma-cau:FundaçãoMacau.Hobsbawm,E.(1978).Indústriaeimpério.Lisboa:EditorialPresença.Hobsbawm,E.(1992).Aeradasrevoluções.Lisboa:EditorialPresença.Howe,C.(Ed.).(2006).Shanghai.RevolutiondevelopmentinanAsianmetropolis.Cambridge:CambridgeUniversityPress.Hsü,I.(1995).TheriseofmodernChina(5ªEd.).NewYork:OxfordUniversityPress.Hutchison,R.(2010).Encyclopediaofurbanstudies.London/NewYork:SagePublications,Inc.Jesus,C.(1909).HistoricShanghai.Shanghai:TheShanghaiMercuryLimited.Jesus,C.(1926/1990).Macauhistórico.Macau:LivrosdoOriente.Jin,G.(2000).CorrespondênciaoficialtrocadaentreasautoridadesdeCantãoeosprocuradoresdoSenado(Vol.I).Macau:FundaçãoMacau.Jin,G.&Wu,Z.(2007).RevisitarosprimórdiosdeMacau:paraumaabordagemdaHistória.Macau:IPOR.Johnson,L.(1995).Shanghai.Frommarkettowntotreatyport.1074-1858.Stan-ford:StanfordUniversityPress.Jones,C.(s.d.).ChiefofficerinChina:1840-1853.Liverpool:CharlesBirchall&Sons.Jones,S.(1974),TheNingpoPangandfinancialpoweratShanghai.InM.Elvin&G.W.Skinner(Ed.),TheChinesecitybetweentwoworlds(pp.73-96).Stanford:StanfordUniversityPress.Keay,J.(2008).China.Ahistory.London:HarperPress.Keesing,R.&Strathern,A.(1998).Culturalanthropology.Acontemporaryperspec-tive.Orlando:HarcourtBraceCollegePublishers.
462Koo,B.(2000).Insearchofabetterworld:asocialhistoryofthemacanesesinChina.(TesedeDoutoramento).Sydney:UniversityofWesternSydney.Retiradodehttp://library.uws.edu.au/adt-NUWS/uploads/approved/adt-NUWS20060510.151501/public/(10deMaiode2008).Koo,B.(2004).Thesurvivalofanendangeredspecies:TheMacaneseinContem-poraryMacau.UniversityofWesternSydney.Sydney:UniversityofWesternSydney.Kritz,M.,Lin,L.,&Zlotnik,H.(1992).Internationalmigrationsystems.Oxford:ClarendonPress.Lacomba,J.(2008).Historiadelasmigracionesinternacionales.Madrid:Catarata.Lacoste,I.(2005).Dicionáriodegeografia.Dageopolíticaàspaisagens.Lisboa:Teo-rema.Lazega,E.(2007).Réseauxsociauxetstructuresrelationnelles.Paris:PUF.LeGates,R.&Stout,F.(1996).Thecityreader.London/NewYork:Routledge.Lessa,A.(1996).Macau.Ensaiosdeantropologiaportuguesadostrópicos.Lisboa:E.I.EditoraInternacionalLdª.Lemercier,C.&Zalc,C.(2008).Méthodesquantitativespourl’historien.Paris:LaDécouverte.Lessa,A.(1996).Macau.Ensaiosdeantropologiaportuguesadostrópicos.Lisboa:EditoraInternacionalLda.Lethbridge,H.(1983).HongKong:Stability,andchange.Oxford:OxfordUniver-sityPress.Levitt,P.&Schiller,N.(2010).Conceptualizarasimultaneidade:umavisãodasociedadeassentenoconceitodecamposocialtransnacional.InM.MargaridaMarques(Coord.),Estado-Naçãoemigraçõesinternacionais(pp.27-61).Lisboa:LivrosHorizonte.Li,J.(2002).ActividadesdosportuguesesnosMaresdaChinanosprimórdiosdademandadeÁsia.Revistadecultura,1,8-19.Ljungstedt,A.(1832/1999).UmesboçohistóricodosestabelecimentosdosportuguesesedaIgrejaCatólicaRomanaedasMissõesnaChina&descriçãodacidadedeCan-tão.Macau:LealSenadodeMacau.Loureiro,R.(1997).EmbuscadasorigensdeMacau.Macau:MuseuMarítimodeMacau.Loury,G.(1978).Adynamictheoryofracialincomedifferences.InP.A.Wallace&A.Lamoud(Ed.),Women,minoritiesandemploymentdiscrimination(pp.153--188).Lexington:LexingtonBooks.Lucassen,L.,Feldman,D.,&Oltmer,J.(Ed.).(2006).Pathsofintegration.MigrantsinWesternEurope(1880-2004).Amsterdam:AmsterdamPressUniversity.Lynch,K.(1999).Aimagemdacidade.Lisboa:Edições70.Machado,A.(1913/1997).CoisasdeMacau.Macau:Kazumbi.
463Magalhães,J.(1998).Astentativasderecuperaçãoasiática.InFranciscoBethen-courteKirtiChandhuri(Dir.),HistóriadaExpansãoPortuguesa(Vol.III,pp.43-59).Lisboa:CírculodeLeitores.Magnani,J.(2009).EtnografiaUrbana.InFortuna,C.&Leite,R.(Ed.).Pluraldecidade.Novosléxicosurbanos(pp.101-113).Coimbra:Almedina/CES.Malheiros,J.(2001).Arquipélagosmigratórios:Transnacionalismoeinovação.(Tesededoutoramento).Lisboa:FaculdadedeLetrasdeLisboa.Malheiros,J.(2005).Migrações.GeografiadePortugal.Sociedade,paisagensecidades(Vol.2,pp.87-125).Lisboa:CírculodeLeitores.Mapril,J.&Araújo,F.(2002).Betweentwoworlds:Chineseandcapverdeanvoluntarysectorsinachangingcontext.InM.Fonsecaeoutros.Immigrationandplaceinmediterraneanmetropolises(pp.197-227).Lisboa:FundaçãoLuso--Americana.Marcuse,P.(2000).Citiesinquarters.InG.Bridge&S.Watson(Ed.).ACompa-niontotheCity(pp.270-281).Malden/Oxford:BlackwellPublishing.Martin,O.(2009).L’enquêteetsesméthodes.Paris:ArmandColin.Massapina,J.(2002).DesenvolvimentodotecidourbanodacidadedeMacau.Revistadecultura,3,43-58.Massey,D.,Arango,J.,Hugo,G.,Kouaouci,A.,Pellegrino,A.,&Taylor,J.(1998).Worlsinmotion.Understandinginternationalmigrationattheendofthemillen-nium.Oxford:ClarendonPress.Matias,V.&Castro,A.(1999).Cidadesdeágua.Alenta‘descoberta’dafrentemarítimaportuguesa.InVítorMatiaseFrancescoIndovina(org.),AcidadedaEXPO’98(pp.17-40).Lisboa:Bizâncio.McAllister,B.(2000).Drugdiplomacyinthetwentiethcentury.London,NewYork:Routledge.Memoriadosfestejoscelebradosno‘ClubdeRecreio’poroccasiãodoquartocentenáriodaÍndia,nanoitede8deJulhode1897(1897).HongKong:Typ.deHongkongPrintingPress.Miller,G.(1937).Shanghai,theParadiseofadventures.NewYork:OrsayPublishingHouseInc.Miranda,S.(1993).Emigraçãoefluxosdecapital,1870-1914.InEmigraçãoimi-graçãoemPortugal.ActasdocolóquiointernacionalsobreemigraçãoeimigraçãoemPortugalséculosXIXeXX(pp.47-62).Lisboa:Fragmentos.Morbey,J.(1994).Algunsaspectosemtornodaidentidadeétnicadosmacaenses.Revistadecultura,20,199-210.Mung,E.(2000).Ladiasporachinoise.Géographied’unemigration.Paris:Ed.Géo-phrys.Muñoz,S.(s.d.).Flujosmigratoriosinternacionales.Marcodecomprensiónycaracte-rísticasactuales.ColectivoIoé.Retiradodehttp://www.monografias.com/traba-
464jos32/flujos-migratorios-internacionales-actuales/flujos-migratorios-internacio-nales-actuales.shtml?monosearch(13deAbrilde2008).Newman,P.&Thornley,A.(2005).Planningworldcities.NewYork:PalgraneMacmillan.Oliveira,J.(2000).Sociedadeequotidiano.InA.H.OliveiraMarques(Dir.),His-tóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.3º,pp.315-480).Lisboa:Funda-çãoOriente.Orchard,J.(1936).Shanghai.Thegeographicalreview,1.1-31.Paillé,P.&Mucchielli,A.(2010).L’analysequalitativeenscienceshumainesetsocia-les.Paris:ArmandColin.Paiva,T.(1995).AcasacomumdosportuguesesdeHongKong.Macau,34,6-21.Pan,L.(1982).InsearchoftheoldShanghai.HongKong:JointPublishingCo.Pan,L.(1994).Sonsoftheyellowemperor.AhistoryoftheChineseDiaspora.NewYork/Tokyo/London:KadanshaInternational.Papademetriou,D.(2008).RespondingtotheSouthernEuropeanstates’encoun-terwithlarge-scaleimmigration:anewintegrationmodel.InLucindaFonseca(Ed.),Citiesinmovement:Migrantsandurbanchange(pp.217-224).Lisboa:CentrodeEstudosGeográficos.Pacione,M.(2005).Urbangeography.Aglobalperspective(2ªEd.).London/NewYork:Routledge.Penna,J.(1944).Shanghai.AspectoshistóricosdaChinamoderna.s.l.:Americ=Edit.Penninx.R.(2008).Osprocessosdeintegraçãodosimigrantes:Resultadosdainves-tigaçãocientíficaeopçõespolíticas.InD.Papademetriou(Coord.),AEuropaeosseusimigrantesnoséculoXXI(pp.35-57).Lisboa:FundaçãoLuso-Americana.Penninx.R.&Martiniello,M.(2010).Processosepolíticas(locais)deintegração:estadodoconhecimentoeilações.InM.MargaridaMarques(Coord.),Estado--naçãoemigraçõesinternacionais(pp.127-159).Lisboa:LivrosHorizonte.Pereira,A.(1870).AlfândegaschinesasdeMacau.Macau:Tip.deJ.daSilva.Pieke,F.(1998).AtthemarginsoftheChineseworldsystem:TheFuzhoudiasporainEurope.Manchester:UniversityofManchester.Retiradodehttp://www.trans-comm.ox.ac.uk/wwwroot/pieke.htm(20deSetembrode2007).Pinto,C.(1996).AspectosdaDiásporaMacaensedoSéculoxix.Macau,56,28-33.Pinto,J.(1991).Consideraçõessobreaproduçãosocialdeidentidade.Revistacríti-cadeciênciassociais,32,217-231.Pires,B.(1988).Aembaixadamártir.Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Piteira,C.(1999).Mudançassócio-culturaisemMacau(aquestãoétnicadomacaen-se).Lisboa:ISCSP.Piteira,C.(2000).Themacaneseethnicgroup.InMacauinthePearlRiverDelta(pp.131-158).Lisboa:ISCSP.Ponthieux,S.(2006).Lecapitalsocial.Paris:LaDécouverte.
465Portes,A.(1999).Migraçõesinternacionais.Origens,tiposemodosdeincorporação.Oeiras:CeltaEditores.Portes,A.(2000a).Capitalsocial:Origenseaplicaçõesnasociologiacontemporâ-nea.Sociologia,problemasepráticas,33,133-158.Portes,A.(2000b).Thetwomeaningsofsocialsapital.Sociologicalforum,15,1,1-12.Portes,A.(2006).Estudossobreasmigraçõescontemporâneas.Lisboa:FimdeSé-culo.Portes,A.,Escobar,C.&Radford,A.(2010).Organizaçõestransnacionaisdeimi-grantesedesenvolvimento:umestudocomparativo.InM.MargaridaMarques(Coord.),Estado-Naçãoemigraçõesinternacionais(pp.63-104).Lisboa:LivrosHorizonte.Pott,F.(1927).AshorthistoryofShanghai.Shanghai:Kelly&Walsh.Puga,R.(2005).MacaueoChinatrade:oestabelecimentoregulardaEastIndiaCompanynaChina.DaxiyangGuo,8,127-154.Putnam,R.(1999).Bowlingalone:thecollapseandrevivalofAmericancommunity.NewYork:Simon,&SchusterPaperbacks.Ramos,M.(2009).Mulheresportuguesasnadiáspora.InL.Seabra&M.Espadi-nha(Dir.),Avezeavozdamulherportuguesanadiáspora:Macaueoutroslugares(pp.305-330).Macau:UniversidadedeMacau.Rayna,B.(2008).Globalissues:Immigrationandmigration.NewYork:FactsOnFile,Inc.RecenseamentodeMacau1910(1910).Macau.RecenseamentodapopulaçãoeuropeadeMacaufeitoem31deDezembrode1878.RelatóriodoGovernadordaProvínciadeMacaueTimor,JoaquimJosédaGraça,comreferenciaaoanode1880.Macau.RecenseamentogeraldapopulaçãoemMacau,TaipaeColoane,em15deDezem-brode1960(1962).Macau:ImprensaNacional.Regulamentoconsularportuguês(1921).Lisboa:ImprensaNacional.Reis,C.(2003a).Conjunturaevidapolítica.InA.H.OliveiraMarques(Coord.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.4º,pp.13-176).Lisboa:Fun-daçãoOriente.Reis,C.(2003b).MacaueaChina.InA.H.OliveiraMarques(Coord.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.4º,pp.177-222).Lisboa:FundaçãoOriente.Reis,C.(2003c).SociedadeeQuotidiano.InA.H.OliveiraMarques(Coord.),HistóriadosPortuguesesnoExtremoOriente(Vol.4º,pp.349-456).Lisboa:Fun-daçãoOriente.Reis,M.(2004).Theorizingdiaspora:perspectiveson‘classical’and‘contemporary’diaspora.Internationalmigration,42,2,41-60.
466Reitz,J.(2002).Hostsocietiesandthereceptionofimmigrants:Researchthemes,emergingtheoriesandmethodologicalissues.Internationalmigrationreview,4,1005-1019.RelatóriodogovernadordaprovínciadeMacaueTimor,JoaquimJosédaGraça,comreferenciaaoanode1880(1880).Macau.RelatoriodacommissãonomeadapelaPortariaProvincialNº56de27deDezem-brode1895(1897).BoletimOficialdoGovernodaProvínciadeMacau.2ºSu-plemento,Nº6,12deFevereirode1897.RelatóriosdarepartiçãodeestatísticadeMacauacercadapopulaçãochinezadamesmacolónia(1868).Macau:TypographiadeJ.daSilva.Ribas-Mateos,N.(2004).Unainvitaciónalasociologiadelasmigraciones.Barcelo-na:EdicionsBellaterra.Ribeiro,O.&Lautensach,H.(1989).GeografiadePortugal,III,Lisboa:EdiçõesJoãoSádaCosta.Ristaino,M.(2001).Portoflastresort.ThediasporaCommunitiesofShanghai.Stan-ford:StanfordUniversityPress.Ristaino,M.(2008).TheJarquinotSafeZone.WartimerefugeesinShanghai.Stan-ford:StanfordUniversityPress.Romero,C.(2007).Migración,sociedadycultura:Laperspectivaantropológica.InC.Tolosana(Ed.),Introducciónalaantropologíasocialycultural.Teoría,métodoypráctica(pp.153-190).Madrid:Akal.Rosental,P.(1999).Lessentiersinvisibles.Espace,famillesetmigrationsdanslaFrancedu19eSiècle.Paris:EHESS.Rowland,R.(1998).Oproblemadaemigração:dinâmicasemodelos.InF.Bethen-court&K.Chandhuri(Dir.),Históriadaexpansãoportuguesa(Vol.IV,pp.304--323).Lisboa:CírculodeLeitores.Sá,L.(1999).TheboysfromMacau.PortuguesesemHongKong.Lisboa:FundaçãoOriente/InstitutoCulturaldeMacau.Saldanha,A.(2006).Otratadoimpossível.Umexercíciodediplomacialuso-chinesanumcontextointernacionalemmudança(1842-1887).Lisboa:InstitutoDiplo-mático/MinistériodosNegóciosEstrangeiros.Sanders,J.(2002).Ethnicboundariesandidentityinpluralsocieties.Annualre-viewsofsociology,28,327-357.Santos,I.(1997).MacaueoOrientenoArquivoHistóricoUltramarino(Vol.2).Macau:InstitutoCulturaldeMacau.Sassen,S.(2001).Theglobalcity:NewYork,London,Tokyo.Princeton:PrincetonUniversityPress.Sayer,G.(1937/1980).HongKong.1841-1862.HongKong:HongKongUniver-sityPress.
467Scott,I.(1989).Administrationinasmallcapitaliststate:TheHongKongexpe-rience.PublicAdministrationandDevelopment,9,185-199.Seabra,L.(1994).RelaçõesentreMacaueoSião.SéculosXVIIIeXIX(TesedeMes-trado).Macau:UniversidadedeMacau.Sergeant,H.(1991).Shanghai.London:JonathanCape.Serrão,J.(1979).Emigração.DicionáriodeHistóriadePortugal(vol.II,pp.363--373).Porto:s.l..Serrão,J.V.(1998).Macau.InJ.Serrão&A.H.OliveiraMarques(Coord.),Novahistóriadaexpansãoportuguesa(Vol.X,pp.719-765).Lisboa:EditorialEstampa.Setton,M.(2002).Ateoriado‘habitus’emPierreBourdieu:Umaleituracon-temporânea.Revistabrasileiradeeducação,20,60-70.Retiradodehttp://www.anped.org.br/rbe/rbe/rbe.htm(19deFevereirode2009).Shi,C.(2002).AaberturaofficialdeMacaucomoportoparaoexterior.Umcon-tributoparaoapuramentodosfactos.Revistadecultura,1,48-66.Simões,R.(1993).Umaeducaçãoparaadiáspora:osdiscursossobreainstruçãoemMacauemfinaisdoséc.xix.Administração,22,821-829.Simões,R.(1994).Osdiscursossobreainstruçãodosmacaenses.DamonarquiaàRepública.InR.Ramos,JohnBarnes,D.Yuan&WongKeong,PopulaçãoeDesenvolvimentoemMacau(pp.495-511).Macau:UniversidadedeMacau/FundaçãoMacau.Simões,R.(2002).EducationandchangeinMacao’sPortuguesecommunity.Re-vistadeCultura,3,164-175.Silva,A.(2007).ThePortuguesecommunityinHongKong.Apicturalhistory(I).Ma-cau:ConselhodasComunidadesMacaenses/InstitutoInternacionaldeMacau.Silva,A.(2010).ThePortuguesecommunityinHongKong.Apicturalhistory(II).Macau:ConselhodasComunidadesMacaenses/InstitutoInternacionaldeMa-cau.Silva,B.(1994).Emigraçãodecules.DossierMacau.1851-1894.Macau:FundaçãoOriente.Silva,F.(1979/1996).Todoonossopassado.OsFilhosdeMacau,suahistóriaeheran-ça.Macau:LivrosdoOriente.Silva,M.(2002).TransiçãodeMacauparaamodernidade(1841-1853).FerreiradoAmaraleaconstruçãodasoberaniaportuguesa.Lisboa:FundaçãoOriente.Silva,M.(2009).MacaueosCulesnaPolíticadosEUA(1844-1874).Revistadecultura,29,17-30.Silva,R.(2001).Aidentidademacaense.Macau:InstitutoInternacionaldeMacau.Smith,C.(1995).Asenseofhistory.StudiesinthesocialandurbanhistoryofHongKong.HongKong:HongKongEducationalPublishingCo.Smith,C.&Dyke,P.(2004).MuslimsinthePearlRiverDelta.Revistadecultura,10,7-15.
468Smith,K.&Leavy,P.(Ed.).(2008).Hybrididentities.Boston:Brill.Souza,G.(2010).MerchantsandcommerceinAsiaandthePortugueseempireoverthelong18thcentury.Revistadecultura,34,65-76.Spence,J.(1990).ThesearchformodernChina.NewYork,London:W.W.Norton&Company.Spencer,S.(2006).Raceandethnicity.Culture,identityandrepresentation.London,NewYork:Routledge.Srauss,L.(1973).Anthropologiestructurale(Vol.2).Paris:Plon.Su,K.(1986).ModernChina.ATopicalHistory.1840-1983.Beijing:NewWorldPress.Tan,S.(2002).EstudossobrealendadasaldeiasnapenínsuladeMacauantesdasuafundação.Revistadecultura,1,20-33.Tan,S.&Cao,G.(2002).NovaavaliaçãodeWangBoedoprimeiroacordosino--português.Revistadecultura,1,67-81.Tellier,L.(2009).Urbanworldhistory.Uneconomicandgeographicalperspectice.Québec:Pressesdel’UniversitéduQuébecTrocki,A.(1999).Opium,empireandtheglobalpoliticaleconomy.London,NewYork:Routledge.Trolliet,P.(2000).Ladiasporachinoise.Paris:PUF.Tsang,S.(2007).HongKong.Amodernhistory.NewYork,London:I.B.Tauris.UNFPA(2009).Stateofworldpopulation2009.Facingachangingworld:women,populationandclimate.Retiradodehttp://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/swp/englishswop09.pdf(21deMaiode2010).Uslaner,E.&Conley,R.(2003).Civicengagementandparticularizedtrust.Thetiesthatbindpeopletotheirethniccommunities.Americanpoliticsresearch,31,4,331-360.Vale,A.(1997).OsportuguesesemMacau(1750-1800).Macau:IPOR.VanDeth,J.(2008).Measuringsocialcapital.InD.Castiglione,J.VanDeth,&G.Wolleb(Ed.).Thehandbookofsocialcapital(pp.150-176).Oxford:OxfordUniversityPress.Vermeulen,H.(2001).Imigração,integraçãoeadimensãopolíticadacultura.Lisboa:Colibri.Véron,J.(2006).L’urbanisationdumonde.Paris:LaDécouverte.WakemanJr.,F.(1975).TheFallofImperialChina.London/NewYork:TheFreePress.Wang,Y.(1996).XangainoprocessodemodernizaçãoindustrialdaChina.InD.Baker,G.Yiqin&J.Dinis(Ed.),OdesenvolvimentodeXangaieasuainfluên-cianamodernizaçãodaChina(pp.101-115).Macau:UniversidadedeMacau/FundaçãoMacau.Wang,Z.(2000).PortugueseinShanghai.Macau:FundaçãoMacau.
469Wasserstrom,J.(2000).LocatingoldShanghai.Havingfitsaboutwhereitfits.InJ.Esherick(Ed.),RemakingtheChineseCity.ModernityandNationalIdentity.1900-1950(pp.192-210).York:UniversityofHawai’iPress.Wei,B.(1987).Shanghai:CrucibleofmodernChina.Oxford:OxfordUniversityPress.Wei,B.(1993).OldShanghai.Oxford:OxfordUniversityPress.Welsh,F.(1997).AhistoryofHongKong.London:Harper-Collins.Wesley-Smith,P.(1984).UnequalTreaty.1898-1997.HongKong:OxfordUni-versityPress.Westphalen,C.&Balhana,A.(1993).Políticaelegislaçãoimigratóriasbrasilei-raseaimigraçãoportuguesa.InEmigraçãoeimigraçãoemPortugal.ActasdoColóquioInternacionalsobreEmigraçãoeImigraçãoemPortugalSéculosXIXeXX(pp.17-27).Lisboa:Fragmentos.White,P.(2008).Individualsandgroups:Enablingchangeintheethniccity.InLucindaFonseca(Ed.),Citiesinmovement:Migrantsandurbanchange(pp.125--135).Lisboa:CentrodeEstudosGeográficos.Wong,I.(2002).AnálisehistóricadoperiododoestabelecimentodeMacau.Revis-tadecultura,1,34-47.Wu,L.(2005).OldShanghai.Alostage.Beijing:ForeignLanguagesPress.Yen-P’ing,H.(1970).ThecompradorinnineteenthcenturyChina.Bridgebetweeneastandwest.Harvard:HarvardUniversityPress.Zandonai,S.(2009).Borderswithinthecity.RetracingMacao’sidentity.Revistadecultura,3,25-36.Zhengshu,C.(1996).Ascaracterísticasdodesenvolvimentoeconómicoedamo-dernizaçãoemXangai.InD.Baker,G.Yiqin&J.Dinis(Ed.).Odesenvolvimen-todeXangaieasuainfluêncianamodernizaçãodaChina(pp.25-40).Macau:UniversidadedeMacau/FundaçãoMacau.PERIÓDICOSEcoMacaense,Macau,1931-1932North-ChinaDailyNews,Xangai,1866.North-ChinaHerald,Xangai,1850-1865e1905-1911.Ta-Ssi-Yang-Kuo,Macau,1863-1866(1995,Macau:FundaçãoMacau).
470FONTESMANUSCRITASARQUIVOHISTÓRICO-DIPLOMÁTICODOMINISTÉRIODOSNEGÓ-CIOSESTRANGEIROS(AHD-MNE)CorrespondênciaprovenientedasrepresentaçõesdiplomáticaseconsularesdePortugal.ConsuladodePortugalemXangai(1878-1929).Caixa572Caixa573Caixa574Caixa575ConsuladodeXangai–MatrículadosCidadãosPortuguesesM.53,Livros1a3(1890-1907)M.54,Livros4a6(1907-1921)M.55,Livros7a9(1921-1931)M.56,Livros10e11(1931-1937)M.57,Livros12e13(1937-1939)M.58,Livros14e15(1939-1940)M.59,Livros16e17(1940-1941)M.60,Livros18e19(1941-1942)M.61,Livros20e21(1942-1952)ConsuladoGeraldePortugal–Xangai–Processos–CasamentosM70–1916-1922M71–1923-1928M72–1929-1932M73–1933-1934M74–1935-1939M75–1940-1942M76–1943-1947M77–1948-1951Correspondênciarecebida:1756-1933–ConsuladosdePortugal.1830-1933Cxs.481a801Copiadoresdecorrespondênciaexpedida:1822-1920(SérieI–Geralediversosdepartamentos).ParaosConsuladosdePortugal.1837-1909Lvs.66a103
471Circulares(LegaçõeseConsuladosdePortugal).1851-1920Lvs.104a106Copiadoresdecorrespondênciaexpedida:1822-1920(SérieII–PelaDirecçãoPolítica).ParaosConsulesdePortugal.1887-1920Lvs.32a37ARQUIVOHISTÓRICOULTRAMARINO(AHU)MACAU–1ªSECÇÃOCaixa10–Doc.2:Cartade2deJaneirode1776,docapitão-tenente,coman-dantedafragata«PenhadeFrança»NicolauFernandesFonsecah.Caixa19–Doc.17:OfíciodoGovernadoreCapitão-GeralVascoLuísCar-neirodeSousaparaoSecretáriodeEstadodosNegóciosdaMarinhaeDomíniosUltramarinos,de24deDezembrode1791.Caixa20–Doc.7:OfíciodoLealSenadodaCâmaraàFazendaReal,de22deDezembrode1794.Caixa20–Doc.8:OfíciodoBispodeMacaude15deJaneirode1795.MACAU/ACL/SEMU/DGU/Série005Caixa0005e0006–1839Caixa0007–1840Caixa0008–1841Caixa0009e0010–1842Caixa0011–1843Caixa0012–1844Caixa0013–1845Caixa0014–1846Caixa0015–1847Caixa0016–1848Caixa0017–1849Caixa0018–1850Caixa0019–1851Caixa0020–1852e1853Caixa0021–1854e1855Caixa0022–1856Caixa0023–1857Caixa0024–1858Caixa0025–1859
472Caixa0026–1860Caixa0027–1861Caixa0028–1862Caixa0029–1863Caixa0030e0031–1864Caixa0032–1865Caixa0033–1866Caixa0035–1867Caixa0036–1868Caixa0037e0038–1869Caixa0030–1870Caixa0040–1871Caixa0041–1872Caixa0042–1873Caixa0043–1874Caixa0044–1875Caixa0045–1876Caixa0046–1877Caixa0047–1878MACAU/ACL/SEMU/DGU/1R/001Livro1–1879-1892Livro2–1893-1895Livro3–18931895Livro4–1897-1901MACAU/ACL/SEMU/DGU/2R/002Caixa0001–1879-1885Caixa0002–1886-1889Caixa0003–1890-1891Caixa0004–1892-1893Caixa0005–1894-1895Caixa0006–1896-1909ARQUIVOHISTÓRICODEMACAU/CENTROCIENTÍFICOECUL-TURALDEMACAU(CCCM)FundodaAdministraçãoCivil:processos22a45Microfilme:35mm(MCAHM/AC/6/675/A.G12)
473Processo40:ConsuladoGeraldePortugalemXangai,portariasrelativasaosportuguesesresidentesemXangai,1855Março20–1857Julho27.FundodaAdministraçãoCivil:processos45a61Microfilme:35mm(MCAHM/AC/7/676/A.G12)Processo53:Recenseamentodapopulaçãochinesaquehabitaabordodeem-barcaçõessitasnabaíadaPraiaGrande,1868Fevereiro12.Processo54:OficiodaRepartiçãodeEstatisticainformandoacêrcadonúmerodecasasexistentesemMacau,1868Fevereiro29.FundodaAdministraçãoCivil:processos172a184Microfilme:35mm(MCAHM/AC/13/682/A.G12)Processo172:OficiodoConsuladodePortugalemShanghai,enviandoalistadorecenseamentodossubditosportuguesesresidentesnessacidade,1878Maio6.FundodaAdministraçãoCivil:processos185a211Microfilme:35mm(MCAHM/AC/14/683/A.G12)Processo185:RecenseamentodapopulaçãodestaProvincia,1878Outubro28–1879Março3.FundodaAdministraçãoCivil:processos245-273Microfilme:35mm(MCAHM/AC/16/685/A.G12)Processo247:IdaparaShanghaidaCanhoneiraTejo,emvirtudedashostilida-desquesecontamromperentreaChinaeaRussia,1880Abril8.FundodaAdministraçãoCivil:processos362-394Microfilme:35mm(MCAHM/AC/22/691/A.G12)Processo365:OficiodoConsuladoGeraldePortugalemShanghai,enviandováriosdocumentosrespeitantesaumareclamaçãodosubditoinglêsGeorgeHar-moncontraosubditoportuguêsD.doRozárioporêstenãoterpagoodinheiroquelheemprestara,1882Julho1.Processo382:Recenseamentoeleitoralrevistonoanode1882,1882Agosto17.FundodaAdministraçãoCivil:processos395-414)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/23/692/A.G12)Processo401:Mapaestatisticodospassaportespassadosaoschinesesqueseemi-graramparaoReinodeSiam,duranteosanosde1875a1882,1882Novembro4.Processo410:PassaportesconcedidosaosvárioschinesesparaseguiremviagemparaoReinodeSiam,1883Janeiro15aAgosto1.
474FundodaAdministraçãoCivil:processos415-450)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/24/693/A.G12)Processo438:InformaçãoprestadapeloConsuldePortugalemShanghaiacêrcadocomérciodessacidade,1883Junho1.Processo439:OficiodaAdministraçãodoConcelhoChinaenviandocópiadeummapaestatisticodasescolaschinasexistentesnestacidade,1883Junho6.FundodaAdministraçãoCivil:processos476-508)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/26/695/A.G12)Processo476:RelatórioapresentadopeloEncarregadodoConsuladodePortu-galemFoochow,E.Frandon,sobreasmedidastomadaspeloGovernoChinêsnadefesadacidade,1883Novembro8.Processo483:NomeaçãodeLeoncioAugustoFerreiraparaocargointerinodoConsulGeraldePortugalemShanghai,1883Dezembro5a26.FundodaAdministraçãoCivil:processos509-547)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/27/696/A.G12)Processo539:OficiosconfidenciaisdoConsuladodePortugalemShanghaitratandodasituaçãoanormaldossubditosportuguesesnaChina,1884Junho11aAgosto12.FundodaAdministraçãoCivil:processos548-580)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/28/697/A.G.12)Processo554:PedidofeitopeloConsuldePortugalemShanghai,JoaquimJoséCoelhodeCarvalhodaexpulsãodessacidadedosubditoportuguêsAlbinodeEn-carnação,1884Agosto22.Processo575:ProcessodequerelaintentadapeloRepresentantedoMinistérioPúblicojuntoaoConsuladodePortugalemShanghai,contraAntunesMartinsdeOliveiraeseuirmãoFilipeMartinsdeOliveira,quesedizemsersubditosespa-nhois,pornãoteremobedecidoaummandadodeintimaçãodoreferidoConsula-do,1884Novembro28.FundodaAdministraçãoCivil:processos612-657)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/30/699/A.G12)Processo649:AcêrcadaremessaaoConsuladoGeraldoBrazilemShanghai,dospapeisrespeitantesaêsseConsuladoemMacau,acargodofalecidoBarãodoCercal,1886Março6aAbril14.FundodaAdministraçãoCivil:processos657-704)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/31/700/A.G12)
475Processo660:CorrespondênciadiversadosConsuladosPortugueses,1886Maio7aDezembro13.Processo668:RelaçãodossubditosportuguesesfalecidosemShanghaiduranteo1oSemestrede1886,1886Junho30.Processo660:CorrespondênciadiversadosConsuladosPortugueses,1886Maio7aDezembro13.FundodaAdministraçãoCivil:processos705-743)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/32/701/A.G12)Processo705:Acêrcadocontrabandodeópiofeitopelosubditoportuguês,AntónioAugustoMarçal,1886Novembro25.Processo712:QueixaapresentadaporRosaMariadeCarvalhocontraoConsuldePortugalemShanghai,CoelhodeCarvalho,pelairregularidadepraticadanoespóliodofalecidoBernardoDuartedeSousa,1886Dezembro20–1887Outu-bro22.Processo723:Queixaapresentadapeloex-ConsuldePortugalemShanghai,JoaquimJoséCoelhodeCarvalhocontraoConsulGeraldePortugalemHong-Kong,AgostinhoRomano,1887Janeiro18aMarço12.FundodaAdministraçãoCivil:processos744-790)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/33/702/A.G12)Processo776:AcêrcadairregularidadecometidapeloEx-ConsuldePortugalemShanghai,CoelhodeCarvalho,1887Agosto16.FundodaAdministraçãoCivil:processos791-838)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/34/703/A.G12)/Processos:Processo792:InstruçõespedidaspeloCônsuldePortugalemShanghai,acercadasuacompetêncianaJurisdiçãodesseSettlementInternacional,1887Novembro2.Processo801:RelaçãonominaldoscidadãosrecenseadosparaaeleiçãodaCâ-maraMunicipal,[1887].Processo828:AcêrcadumapublicaçãofeitanojornalInglêsHongKongTele-graphqueafectaadignidadeeocréditodoGovêrnodestaColónia,1888Abril10a20.FundodaAdministraçãoCivil:processos839-880)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/35/704/A.G12)/Processos:Processo840:OficiosdoConsuladodePortugalemShanghaitratandosituaçãopoliticadaChina,1888Maio31aJunho30.Processo841:OficiosdoConsuladodePortugalemShanghaitratandodavali-dadedocasamentoentreeuropeusechinêses,1888Junho1a30.
476Processo843:OficiosdoConsuladodePortugalemShanghai,versandosôbreassuntosdeOrganizaçãoConsular,1888Junho14aAgosto2.Processo857:CópiadomemorialdoConsulGeraldePortugalemShanghaienviadoem1888aS.Exa.oSr.MinistrodosNegóciosEstrangeiros,acercadaorganizaçãoconsular,1888Agosto2.FundodaAdministraçãoCivil:processos881-888A)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/36/705/A.G12)/Processos:Processo886:AcercadaexigênciafeitapelaautoridadeChinesa,depassaportesaosestrangeirosqueviajamparaointeriordaChina,1889Fevereiro24aJulho20.FundodaAdministraçãoCivil:processos897-932)Microfilme:35mm(MCAHM/AC/38/707/A.G12)/Processos:Processo922:InformaçãoprestadapeloConsuldePortugalemShanghai,acêrcadossubditosportuguesesresidentesemdiferentespartesdaChina,1889Agosto15.FundoManuelTeixeiraManuelTeixeira.RelaçãodoscônsulesdePortugalemXangai.Manuscrito(CCCM-MMT.MAN.A789-Cx.167).CONSULADODEPORTUGALEMMACAU(CPM)ConsuladodeHongKong–MatrículadosCidadãosPortuguesesLivroA(1879-1888)LivroB(1888-1897)LivroC(1897-1907)LivroD(1907-1916)LivroE(1916-1917)LivroF(1917-1919)LivroG(1919-1920)LivroH(1920-1922)Livro23-I(1922-1940)Livro23-J(1941-1942)Livro24-L(1947-1952)
ANEXOS
479NOTAPRÉVIAAOSANEXOSAolongodestetrabalhosãoapresentadasparcialmentealgumastabelasque,pelasuaextensão,nãofoipossívelincluirnotextointegralmente.Essastrêstabelasencontram-senaíntegranosanexosafimdeoleitorteracessoàtotalidadedosdados.Adisponibilidadedestainformaçãopermiteumamelhorapropriaçãodofenómenomigratórioe,destemodo,umamaiscompletacompreensãodestetraba-lhosobreadiásporamacaense.
ANEXO1-Númerodenascimentosdosmacaensesmigrantes,pordécadas(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)DÉCADASDENASCIMENTOTotal<180018001810182018301840185018601870188018901900191019201930194019501960197019801990TOTALLOCALDENASCIMENTOTotal7559821851861282602573474114456156867668657357697033042371TxVariação183.368.648.8103.1-1.235.018.48.338.211.511.712.9-15.04.6-8.6-56.8-92.4-69.6-85.7Macau2647513326610321317220020218920415015416620828821957512647CH-HongKong21201840861191241882252502492251683041237212120CH-Xangai901101239511111792001381421711901Portugal5035925129162832253036232551384438291503CH-outros3651122829497158793218105365Filipinas140333353375101914171311147140IlhasBritânicas12931133361612111923151012129Japão10602121321161385592106EUA72111012210716944121172Singapura5014629425734350GDD474274541731431147Rússia40171513440Vietname40112851642140Moçambique38331569238Angola3612124158336Timor281527633128Brasil261114377226Alemanha241212222223524Tailândia24114111721121124India2131211113142121Indonésia181112513418França13122322113Austrália121111211412Espanha121111111121112Malásia1111111121211Perú11234211Holanda10122111210Equador814218México81221118Suíça8112318Canadá7112217Grécia613116Itália511125ÁfricadoSul41124Cabo-Verde411114NovaZelândia42114Argentina311013Áustria31113Bélgica3213Birmânia31113Coreia31113Guatemala31113Marrocos31113Panamá31113Suécia31113Cambodja2112Dinamarca21102Jugoslávia2112SriLanka2112Turquia222Ucrânia2112Venezuela2112Argélia111Chile111Chipre111Finlândia111Geórgia111Guiana111Jamaica111Kiribati111Letónia111Líbano111Lituânia111Macedónia111Madagáscar111Maurícia111Mónaco111Namíbia111Polónia111RepúblicaCheca111STPríncipe111Suriname111Bornéu*10Hungria*10Iémen*10Nicarágua*10*Locaisdenascimentoseminformaçãodoanoemqueocorreram.Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai.AHD-MNE.ConsuladodeXangai,MatrículadosCidadãosPortugueses.Livros1-21.
ANEXO2-Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantesporlocaisdenascimento(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)LOCALDECASAMENTOTotalCH-HongKongMacauCH-XangaiEUAPortugalCanadáAustráliaBrasilIlhasBritânicasCH-outrosFilipinasJapãoSingapuraMoçambiqueAngolaFrançaVietnameAlemanhaGDDEspanhaIndiaIndonésiaÁfricadoSulNovaZelândiaSuíçaTimorTailândiaItáliaBélgicaGibraltarMalásiaCoreiaHolandaPerúRússiaDinamarcaArábiaArgentinaBirmâniaGréciaJamaicaJugosláviaMarrocosSuéciaVenezuelaPaquistãoCostadoMarfimEquadorMéxicoNoruegaNovaGuinéSeichellesTurquiaLOCALDENASCIMENTOTotal620720731735666354352183146134106975445373021191411109999776655443333222222222211111111Macau212583165813752203352250164387111291251424441111CH-H.Kong1555692210137186131046214413016164151102422132111111CH-Xangai628171862085314159367556112221211Portugal58614446336943921169122231122CH-outros3331191116454214762211121IlhasBrit.139741645265171231111Filipinas112423446171831221Japão8621730102221112511EUA8020428112221151111GDD545421231Singapura431652145172Rússia40132916Vietname33211011261Moçambique311118353Timor27217111131Alemanha2781413411121Angola2561531Brasil241353912Tailândia2221532India21971121Indonésia183611151Austrália17101123Espanha142511311França1312222211Perú1135111Malásia11212114Holanda102341México915111Suíça84121Canadá81111211Equador871Itália722111ÁfricadoSul5131Grécia51211N.Zelândia4211Áustria3111Birmânia3111Cabo-Verde312Cambodja321Guatemala3111Bélgica3111Coreia3111Jugoslávia5211Marrocos3111Panamá3111SriLanka321Argentina211Dinamarca211Chile211Maurícia211Turquia211Ucrânia22Suécia11Venezuela11Argélia11Bornéu11Chipre11Finlândia1Geórgia11Guiana11Iémen11Jamaica11Kiribati11Letónia1Líbano11Lituânia11Macedónia11Madagáscar11Mónaco11Nicarágua11Polónia11STPríncipe11Suriname11Hungria0Namíbia0Rep.Checa0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai.AHD-MNE.ConsuladodeXangai,MatrículadosCidadãosPortugueses.Livros1-21.
ANEXO3-Númerodecasamentosdosmacaensesmigrantes,pordécadas(desdefinaisdoséculoXVIIIa1995)DÉCADASDECASAMENTOTotal<180018001810182018301840185018601870188018901900191019201930194019501960197019801990LOCALDECASAMENTOTotal588054213121405875206203233279300338438490798647647520341140CH-HongKong211136110103126148159132153179255321245118476Macau1776502127193752639295951131099896103239161149766417CH-Xangai59013862126159213171Portugal31221122410118275340865114EUA2761172479736328Canadá1571723533934Austrália121114521433412Brasil831421212196IlhasBritânicas8312242152961210CH-outros79226182616711Filipinas401118698312Singapura342111168242123Moçambique29711011Japão2123232531Angola212289França17124442Vietname1435222India1032212Alemanha9414Indonésia9216Espanha7241ÁfricadoSul72221Suíça7142NovaZelândia55Timor5221Itália532Tailândia5122Gibraltar44Bélgica422Malásia4112GDD321Coreia33Holanda321Rússia22Arábia22Argentina22Birmânia22Grécia22Jamaica22Jugoslávia22Marrocos22Suécia22Venezuela22CostadoMarfim11Equador11México11NovaGuiné11Seichelles11Turquia11Dinamarca0Perú0Paquistão0Chile0Noruega0Fonte:LivrosdeMatrículadoConsuladodePortugalemXangai.AHD-MNE.ConsuladodeXangai,MatrículadosCidadãosPortugueses.Livros1-21.
Macaunasceu,viveuevivesobosignodasdiásporas.Éumacidadeinternacional,nabocadeCantão,frutodemigraçõesportuguesasechinesasedoutrosasiáticoseeuropeus.Estacidadeemicroregiãodeatração,passadaepresente,dediversaspopulaçõesétambém,desdeasorigens,escoadoradegentesquevãoparaCantãoeNagasáqui,BeijingeManila,GoaeLisboa,AméricaseÁfrica.OrelevanteestudodeAlfredoGomesDias,agorapublicadopeloCCCMepelaFundaçãoMacau,acompanhaosfluxosmigratóriosdeMacauparaHongKongeXangaiaolongodacentúria1850-1952.Éumainvestigaçãoespecíficaeprecisa,umassinalávelcontributoparaummaisemelhorconhecimentodeMacau.LuísFilipeBarreto